– Slamhat agha, biyl jetpisting bel ortasyna kelipsiz, merey jasynyz qútty bolsyn!

 – Raqmet inim! Ózing aitqanday, jetpis besting jalyna qolymyz tiyip túr ghoy. Jetpis bes degen az ghúmyr emes. Densaulyq bolsa ýlken de jas emes eken ghoy, shirkinin.

 – Siz qazaq әdebiyetining qorjynyna biraz olja salghan aqynsyz. Oqyrmangha týsinikti bolu ýshin sonau tughan jerinizden bastap әngimening tiyegin aghytynyz?

– Artyma qarasam men de biraz dәuirlerdi bastan ótkerip qoyyppyn. Kóp keshirmeler boldy basymyzda. Ata-babamyz 1930 jyldary Shyghys Qazaqstannyng Marqakól degen jerinen arghy betke auyp barghan eken. Mening atalaryma biraz mal bitken ghoy, baylardy kәmpeskelegen kezde jan saughalap qashqanda shekarada birazy oqqa úshady. Sonda әkemning әjesi «bir úrpaghym bolsa da aman qalsyn dep» әkemning qolynan jetektep ary ótken eken. Sonymen sol jerde ósip-óndik.

– Sol jer degeniniz, naqtyly qay jer?

– Alghashynda ór Altaydyng Kóktoghay altyn keninde bir mezgil ayaldap, keyin enistep Qaba audanynyng Alqabek degen jerine taban tireydi. Men osy Alqabek auylynda tuylyp, sonda oqydym, sonda óstim.

Eki-ýsh jyldyng aldynda Shyghys Qazaqstan oblysynyng arhiyvinen sol kezde shekarada oqqa úshqan, ústalyp qalyp keyin atylghan atalarymyzgha «Sayasy qughyn-sýrginning úrpaghy» dep aqtaghan qújat aldym.

 – Qansha jasynyzdan bastap óleng jaza bastadynyz?

– Men mektep tabaldyryghyn attap qara tanyghannan bastap óleng jaza bastadym. «Otan» degen ólenim aqyn ústazdarymnyng qoldauymen 1963 jyly Qúljada shyghatyn «Ile órenderi» gazetinde jariyalandy.

 – Sol ústazdarynyzdyng aty-jóni qazir esinizde bar ma?

– Áriyne, esimde bar. Olar – Seytqan Qaliyúly, Kókenbay Núrghaliyúly, Shәmen Isaúly. Búlardyng bәri arghy bettegi ýlken aqyndar. Mening óleng jazuyma osy aqyndardyng yqpaly boldy. Ásirese, maghan aqyn Seytqan Qaliyúlynyng yqpaly zor boldy. Búl turaly keyingi jazghan bir ólenimde:

Mende el mahabbaty erte oyanghan,
On bir jasta «Otan» dep óleng jazgham.
Otanshyldyq qasterli úly sezim,
Bastalady aldymen óz qorannan, – degenim bar edi.

Keyin Altay orta mektebine barghanda kóp nәrseler ýirendik. Ol kezde Altay qalasynda kitaphanalar boldy, olardyng ishinde orta mektepting kitaphanasy edәuir ýlken edi. Osy kitaphanalardan Qazaqstannan kelgen әdeby kitaptardy kóp oqydyq. M.Áuezov, Gh.Mýsirepov, S.Múhanov, Gh.Mústafin sekildi klassikterding shygharmalarymen sol kezde tanystyq. Arasynda Sәbden Elubay, Jәrdem Tilekov degen sekildi jazushylardyng kitabyn jәne Spandiyar Kóbeevting «Qalyng mal» romanyn oqydyq.

Aqyn Shәkәrim Qúdayberdiúlynyng balasy Ziyat Shәkerimúly 1931 jyldary Altaygha auyp barghan eken. Jastayynan zerek, óte bilimdi jigit bolypty Altay aimaghynyng Oqu-aghartu mekemesinde qyzmet istegen, «Altay» gezetin shygharugha múryndyq bolghan adam. Keyin Ýrimji qalasyndaghy Qazaq-qyrghyz úiymynda oiyn-sauyq mengerushisi bolyp júmys istegen jәne «Shynjang gazetinde» jauapty qyzmet atqarghan. Osy túlghanyng enbekterinen biz Alash arystarymen tanysu mýmkindigin aldyq qoy. Súltanmahmút Torayghyrovtyn: «Qaranghy qazaq kógine, órmelep shyghyp kýn bolam» degen sekildi ólenderin jәne qazaq halqynyng HIH ghasyrdaghy eng kórnekti aqyndary Mahambet Ótemisúly men Abay Qúnanbaúlynyng ólenderin oqyp, kóbin jatqa aldyq.

Osy kezden bastap bizde Alash iydeyasy oyandy, últtyq tәuelsizdikting ne ekendigin bildik. Qoghamdaghy keybir últtyq tensizdikterdi kórip, búl nege osylay, «nege, nege?» degen sekildi súraqtar qoya bastadyq. Keyin onyng jauabyn da taba bastadyq. Sóitsek, onyng bәri sayasatqa baylanysty eken ghoy. Onymen kýresu ýshin, ony jenu ýshin halyq sauatty, bilimdi bolu kerek ekenin keyin bildik. Sodan song óz әlimizshe oqydyq, qúlshyndyq, tyrystyq. Osy ýshin kýresken qanshalaghan qazaqtyng bozdaqtary tútqyndalyp týrmege qamaldy, aldy atylyp keti, sonyng bәrin óz kózimizben kórdik qoy. Búl bizding jýregimizde kek bolyp qaldy, kóp nәrseni týiip ketti.

– Mektep  oqulyqtary Shynjangha 1950 jyldary Qazaqstannan baryp túrghan eken ghoy.

– Alghash oqulyqtar Qazaqstannan barghany ras, keyin eki el arasy salqyndaghannan keyin, Ýrimjide Tileujan Saqalov jetekshilik etken ziyaly qauym ókilderi ózderi oqulyqtar qúrastyrdy.

 – Últshyldargha qarysy kýresting dauyly «Mәdenit tónkerisinin» qarly boranyna әkelip soqqan joq pa?

– IYә, dúrys aitasyn, búl kýres 1966 jyly mamyrda bastalyp, býkil Qytaydy sharpyghan «Mәdeniyet zor tónkerisine» әkelip soghyp, misha bylyqtyrdy. Biz osy tónkeristing bel ortasynda bolyp, bәrin kórdik.

 – Osy aighay qay jylgha deyin jalghasty?

– Búl aighay 1976 jylgha deyin jalghasty ghoy. Búl on jylda Qytay mektepterinde sabaq bolghan joq, biraq biz sonda jýrdik. Mektepte qoghamdyq qimyldar, kýrester boldy, osynyng ózi bizge kóp nәrseni ýiretip ketti.

 – Ol kezde shygharmashylyqpen ainalysu degen boldy ma?

– Boldy, biz jazyp jýrdik.

– Kósemdi, partiyany jyrlaghan ólender jazghan shygharsyzdar?

– Men ómirimde birde-bir maqtau óleng jazbappyn. Onyng sebebi, bizding әuletting 1930 jyldary Qazaqstannan qashyp baryp, onda kóp azap kórgeninen bolsa kerek. Men býginge deyin 5-6 kitap shyghardym, solardyng ishinde kósemdi maqtaghan, partiyany men ýsh qyzyltudy jyrlaghan bir óleng joq.

 – Siz Qytayda sayasat onalghannan keyin Qúlja qalasyndaghy Ile pedagogikalyq institutyna baryp biliminizdi toltyrypsyz, solay ma?

– 1973 jyldan keyin sayasat kishkene onalyp, mektepter oqu bastaghanda mektepke múghalim kerek boldy. Sonda bizdi audandyq Oqu-aghartu mekemesi Altay qalasyndaghy pedagogikalyq tehnikumgha oqugha (toghyz ailyq qysqa merzimdi kursqa) jiberdi. Osy toghyz ailyq kursty oqyp bitirgennen keyin auyl ortalyghy Sarybúlaqqqa kelip múghalim boldym.

1976 jyly 9-qyrkýiekte tóragha Mau Zydyng qaytys bolyp, aragha eki jyl salyp biylikke Dyng Shaupyng kelgennen keyin, elde jylymyq ornap, sayasat onalyp, oqu-aghartugha reforama jýrgizilip, jýieli bilim beru qolgha alyndy ghoy. Osydan bastap mektep bitirgen oqushylardan memleket boyynsha birtútas emtihan alyp, joghary mektepterge oqushy qabyldau týzimi ornady. Men múghalimder arasynda alynatyn emtihangha qatysyp, odan ótip Ile pedagogikalyq institutynyng qazaq til-әdebiyet fakulitetine oqugha qabyldanyp, eki jyl bilimimdi tolyqtyryp shyqtym.

 – Siz qazaqtyng qanday tanymal oqytushylarynan bilim aldynyz?

– Bizge joghary ghylymy ataghy bar, әdebiyettanushy, ghalymdar, aqyn-jaushylar sabaq berdi. Mәselen, Jýnisqan Baqay, Janetqan Tútqabekúly, Jәken Otar, Dutan Sәkeev, Farida Sahariyn, Tәlet Ámireli, Jaqyp Jýnisúly jәne basqa Shynjangha belgili әdebiyetshiler, ghalymdar sabaq berdi. Barlyghy tanymal aqyn, jazushy, tarihshy, әdebiyettanushy, synshy, audarmashy oqytushylar bolatyn. Osylardyng bәri «Mәdeniyet tónkerisi» kezinde qughyndalyp, tómenge (auyl-qystaqqa) týsip ketken eken. Sayasat onalghanda qaytadan qyzmetteri qalpyna keltirilip, institutqa múmalim bolyp júmys istep jýrgen kezi eken. Óte jaqsy leksiyalar tyndadyq, jaqsy bilimder aldyq. «Mәdeniyet tónkerisi» kezinde dúrys ala almaghan bilimdi, osy joghary oqu ornynan alyp, olqylyghymyzdy tolyqtyrdyq. Instituttyng kitaphanasynda kezinde óte kóp kitaptar saqtalyp qalghan eken. Sol kitaptardy alyp oqugha mýmkindik boldy. Odan syrt Qazaqstanda shyghatyn tanymal gazet-jurnaldar Beyjing arqyly kelip túrady eken, búl gazet-jurlaldarmen sol kede tanystyq, oqydyq.

 – Oqu bitirgenen keyin auylynyz Qabagha qayttynyz ba?

– Oqu bitirgenen keyin Ile oblystyq Oqu-aghartu mekemesine (Bilim basqarmasy) júmysqa shaqyrdy. Sonda baryp Kense mengerushisi, odan keyin Sayasy kadrlar basqarmasy degen basqarma qúrylyp, sonyng basshysy bolyp istedim. Sóitip jýrgende 1991 jyly 16-jeltoqsanda Qazaqstan tәuelsizdik jariyalady, barlyghymyz elge qaytqymyz keldi. Ketuding jolyn qarastyrdyq, alghashqy jyldardan bastap osynda keldik qoy. Qúdaygha shýkir, kelgenimizge otyz jyldan asty. Búl jerge kelgennen keyin Abay atyndaghy QazÚPU-ning aspiranturasyna oqugha týsip, onda eki jyl oqydym. Sóitip jýrip otbasymyzdy kóshirip keldik. Bala-shaghamyz tәuelsiz elding qúshaghynda oqydy, bilim aldy, ósip-óndi.

 – Qúljada Sayasy basqarmany basqaryp jýrgende shygharmashylyqpen ainalystynyz ba?

– Aynalysyp jýrdim, ólenderim merzimdi baspasózde jariyalanyp túrdy. Mәselen, «Shynjang gazeti», «Ile gazeti», «Shúghyla», «Ile aidyny», «Altay ayasy» sekildi gazet-jurnaldarynda jariyalanyp jýrdi.

 – Qytayda jeke avtorlyq kitabynyz shyqty ma?

– Jeke avtorlyq kitabym shyqqan joq. Ol jaqta kitap shygharu óte qiyn ghoy, biraq újymdyq jinaqtarda ólenderim basyldy. Almatygha kelgennen keyin «Aqjayqyn» degen kólemdi ólender jinaghym shyqty.

 – Odan beri de biraz kitap shygharghan shygharsyz?

– IYә, odan beri 4-5 kitap shyghardym. Mәselen, «Aq nayza», «Aq býrlen», «Aqtýbek aiyryqtary», «Namys tolghauy» degen biraz jinaqtarym jaryq kórdi. Odan keyin, mening ol jaqtaghy ústazdarym bolghan, jaqsy aralasqan, tәlimin alghan, sarqytyn ishken, búl jaqta ólenderi jariyalanbaghan, erte qaytys bolyp ketken on alty aqynnyng ólenin toptastyryp «Top qaraghay» degen atpen baspadan shyghardym. Múny men moynymdaghy qaryzym, azamattyq paryzym dep bilemin.

 – Ol on alty aqyn kimder?

– Seytqan Qaliyúly, Sәden Ánuәrúly, Shәmen Isaúly, Múratqan Japabaev, Tileuhan Zatbay, Zadaqan Mynbay, Gharypqan Seyfuliyn, Qabyl Ybyray, Aqytqan Seytqamza jәne basqa tanymal aqyndar...

Odan keyin Ázimhan Tyshan deytin ýlken әdebiyettanushy ghalym, ghajap audarmashy adam boldy. Ol kisining úzaq jyly týrmede ótken, 1978 jyldan keyin aqtalghan. Ýrimjide shyghatyn «Kókjiyek» degen (shetel klassikterding shygharmalaryn audaryp basatyn) jurnaldyng bas redaktory bolghan, qytaydyng erte zaman klassik aqyndarynyng ólenin qazaqsha sóiletken audarmashy. Osy aghamnyng «Ádebiyet syr shertedi» degen kitabyn qúrastyryp shyghardym.

Qúday qalasa, endi «Top qaraghay 2» degen jinaq shyghyrayyn dep otyrmyn. Múny negizinen Ilening aqyndaryna arnaymyn.

 –  Sizge búl iydeya qaydan keldi?

– Búl búrynnan bar oy bolatyn, sol oiymdy endi jýzege asyryp, ighymnan jýk týskendey bolyp, quanyp otyrmyn. Olardyng aldy «últshyl», «onshyl» bolyp sottalyp, keybireui «Tarym» degen enbekpen ózgertu alanynda bolghan, kóbi «Mәdeniyet tónkerisi» kezinde tómenge aidalyp, úrylghan-soghylghan tanymal túlghalar ghoy.

 – Osy kitaptarynyzdyng arasynda memleket qarjysymen shyqqan kitaptar da bar shyghar?

– Memleket qarjysymen shyqqan kitabym joq, bәrin óz qarjymmen shyghardym. Kezinde Mәdeniyet jәne aqparat ministrligi shygharady degen kitaptyng tizimining arasyna mening «Aqjayqyn» degen kitabym bar bolatyn shyqpay qaldy ghoy.

 – Siz qazir Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesisiz, Qazaqstannyng «Qúrmetti jazushysy», «Alash» syilyghynyng iyegerisiz. Qazirgi qazaq poeziyasynyng ayaq alysy qalay, qay dengeyde dep oilaysyz?

– Men búl jaqqa kelgennen keyin, shygharmashylyqpen ainalysqanyma 3-4 jyl ghana boldy ghoy. Búdan búryn otbasyn asyrau, bala-shaghany oqytu, olardy qútty ornyna qondyru degen sekildi túrmys tauqymetimen jýrdik qoy. Eng bastysy Tәuelsiz otanymyz bar, osy otanymyz ýshin keldik. Biz elge qyzmet istesek, Tәuelsiz elimizge bir kisilik esemizdi qossaq dep keldik qoy.

Qazirgi qazaq әdebiyeti jaman emes, nәtiyje bar. Biraq onshalyqty ekpindi dey almaymyn. Bizde eng bastysy syn damymay jatyr, ózimshildik kóp... Ár avtor tanys, bilisterin oqidy, sony joghary baghalaydy, qalghandaryn oqymaydy.

Qazaq әdebiyetining tarihyna «Bodan әdebiyet» pen «Tәuelsiz әdebiyettin» ara-jigin ajyratyp jazatyn kez jetti. Búrynghyny «Bodan әdebiyet» dep moyyndauymyz kerek, moyyndamasymyzgha da bolmaydy. Oghan avtorlar kinәli emes, biraq «Bodan әdebiyettin» bolghany ras. Bodan әdebiyetting ayaghy ne boldy, birin-biri ústap beruge, birin-biri qúrtugha alyp keldi, sonymen әdebiyetting tamyryna balta shabyldy. Sol kezdegi әdebiyet keremet boldy, qazir de keremet desek qalay bolady?!

 – «Syn týzelmey, min týzelmeydi» deydi ghoy, sol syndy bizding qazaq dúrys qabylday bermeydi ghoy. Sodan bolar shynayy synnyng jazylmay jatqany.

– Búl dertten aiyghuymyz kerek, syndy arnayy qoldap, ony jetildiruimiz kerek. Jazushylar odaghynda «Syn bólimi» degen bar, qanshalyqty júmys istep jatatqanyn bilmeymin. Búryn syn myqty bolghan eken, sonyng jalghasyn ýzip aldy. Syn dep jýrgenning kóbi maqtau, madaqtau. Al, shynayy janashyrlyqpen syn jazsa oghan qarsy óre týregeledi. Sol sebepti syndy eshkimning de jazghysy kelmeydi. Eger syndy baghalasa, baulysa, ósirse, synshylar da qarap jatpas edi, sybanyp kiriser edi. Bizde syn bolmaghandyqtan tilding ózi shúbarlanyp, qarabayyrlanyp, audarma tilge ainalyp barady. Memlekettik tilding damymay, túghyryna qona almay jatuynyng sebebin biz ózimizden kóruimiz kerek. Bәrimiz «tildi damytumyz kerek» dep aqyl aitqansha, tildi ózinnen, otbasynnan bastap damytyp, biyik órege kótermesek, bireu sening tilindi damytyp bermeydi ghoy.  Mәselen, bizde aqynmyn dep jýrgen jas qyz-jigitterimizding kóbi tilden jútap jýr. Sózdi dúrys qoldanbaydy, oy qaytalaulary bar, logikalyq qayshylyqtary kóp...

 – Qazaq poeziyasynda «qara ólen» degen bar, endi «aq ólen» degen shyghypty. Búghan sizding kózqarasnyz?

– El «aq ólen» dep aityp jýr, anda-sanda oqyp qalam. Biraq men osy «aq ólen» degengdi mýlde týsinbeymin. Ár nәrse sol halyqtyng últtyq dәstýrine, bolymysyna, ereksheligine say kelui kerek qoy. Qazaqtyng últtyq mәdeniyetinde, últtyq әdebiyetinde ejelden qalyptasqan nәrse ol úiqaspen keletin ólender. Úly Abay: «Óleng – sózding patyshasy, sóz sarasy, qiynnan qiystyrar er danasy. Tilge jenil, jýrekke jyly tiyip, tep-tegis júmyr kelsin ainalasy» dep beker aitqan joq qoy. Shaqpaq qant siyaqty júp-júmyr, únasymdy, siymdy, tәp-tәtti bolu kerek qoy. Al endi aq óleng dep jýrgeni úiqasy joq qara sóz ghoy. Onyng әdebiyet teoriyasyna qanshalyq ghylymy negizi baryn bilmeymin. Alayda, qazaq әdebiyetin zerttep jýrgen teoretikter, әdebiyettanushylar qalay sinirip, qalay baghalady eken? Tipti osy aq ólendi jazyp jýrgenderding ózi qalay sinirip jýr eken, oghan kýmәnim bar... Áriyne, bireuge sen ólendi bylay jaz, olay jaz, nege bylay jazasyn dep aitugha bizding qaqymyz joq. Desede, osynday týrli aghymdargha ketu, ony jana aghym dep qabyldau, qiynnan qashqalaqtaudan basqa týk te emes.

Bizde eng aldymen últtyq әdebiyet bolu kerek, últtyq әdebiyet degenimiz – qazaq. Sonda múny aldymen qazaq moyydauy kerek. Qazaq moyyndamaghan, birneshe adam osylay jazyp alyp, bizding óremiz joghary, shoqtyghymyz biyik, bizdi el týsinbeydi, biz әlemning kókjiyegine kóterilip ketken aqyndarmyz dep aitqanmen ne ózgeredi, búl tek adamnyng kýlkisin ketiretin bos sóz bolyp qala beredi.

Qazaqta erkin óleng degen búrynnan bar nәrse. Erkin úiqas, erkin óleng birneshe jol attap baryp qosylatyn, úiqasatyn jerleri bar. Al osy aq ólendi әnge, muzykagha qalay sidyrasyn. Kýshep, zorlap keltirgenge kelmeydi ghoy. Búl «aq ólen» últtyq әdebiyetimizge singen joq, bizding bolymysymyzda joq bolghandyqtan eshkim dúrys qabyldap jatqan joq. Al әlemdik әdebiyet, әlemdik dengey degenge men basqasha qaraymyn. Álemdik әdebiyetting dengeyi degen ne? Ol әr últtyng ozyq әdebiyetining joghary dengeyi. Basqa bir eldin, basqa halyqtyng әdebiyetine baghynyp «әlemdik dengey» degen osy eken degenge kelmeydi. Ár últtyng әdebiyetining óz dengeyi bar, zanghary bar. Búl ózinning tughan jerin, óz eling sekildi, ózimizding biyik taular sekildi, ózimizding kórkem tabighatymyz sekildi. «Nobeli syilyghy» dep jatady, soghan ilinbedik dep, soghan ilingendi «әlemdik dengey» dep qarasaq ol dúrys bolmaydy. Mýmkin oghan bizding әdebiyetting audarmasy jetpey jatqan shyghar. Olar osynday syilyq beretin oryn jasap aldy, al bizde Orta Aziyadaghy týrki tildes memleketter osynghan úqsas ýlken syilyqty qúryp alyp, әdebiyetimizdi baghalap syilyq berip otyrsaq, oghan basqalar da qyzygha qarauy mýmkin.

 – Qazir qalamgerler top-topqa, jik-jikke bólinip alghan siyaqty ma, qalay?..

– Sonday nәrse bar sekildi. Odaqtyng pәlenbay jyldan beri mýshesimin, bәrining bir jerde bas qosyp, bir keremet nәrseni talqylap otyrghanyn kórmedim. Áyteuir Odaqta bolghan jiyndargha barady, oghan da kóbi barmaydy. Ony aitasyn, qazir qalamgerler jappay rulyq әdebiyetke ketti ghoy. Ár ru shyn bolsyn, ótirik bolsyn óz ruynan ótirik qaharman, jalghan batyr jasap alady da elinen jylu jinap, oghan eskerkish belgi túrghyzyp, oghan as berip, toy jasaydy, at shaptyrady. Eshkim bilmeytin adamdy tanymal jasaydy, batyr emes adamdy batyr jasaydy. Árbir kishi rulargha deyin sonday ýlken batyrlar bolsa nege biz kýni býginge deyin sorlap jýrmiz. Kýni býginge deyin elimizding esesi ketip otyr ghoy. Tildi de jolgha qoya almay otyruymyz, osynyng bәri halyqtyng sapasyzdyghynan bolyp otyrghan joq pa?! Bizding halqymyz sapaly, myqty halyq bolatyn bolsa, barlyghyn bilip túrghan bilimdi halyq bolatyn bolsa, ana Baltyq tenizi boyyndaghy elder qúsaghan biz әlde qashan basqasha el bolghan bolar edik. Qazir Kenes ýkimetining qayta oraluyn ansaytyndar, tileytin ýlken kisiler kóp, olarmen әngimeleskende estip jatamyz. «Qazaqstan orysqa qosylmay damymaydy» degendi ekining birining auzynan estiysin.

 – Rulyq әdebiyet órken jayyp, tamyryn tereng tartyp bara jatyr deysiz ghoy. Múnyng basty sebebi ne dep oilaysyz?

– Múnyng basty sebebi, últtyq sana-sezimning jetilmegendi, әli últtyq dengeyge kóterile almauynynan dep oilaymyn. Eger últtyq dengeyge kóterilsek onday bolmas edi. Qazir osyghan ýkimet tiyittey mýmkindik berse, ru-rugha bólinip alyp, óz ruynyng bii bolghysy keletinder bar. Mәselen, búryn memlekettik qyzmette istep jýrse, bir joghary oqu ornynda dekan, prafessor, ghalym bolsa eldin, últtyng sózin sóilegen bolady, bylay ketkennen keyin nemese demalysqa shyqqannan keyin ruynyng adamy bolyp ketedi ghoy. Osy nәrse bizding sanamyzgha barynsha sinip ketken. Sondyqtan biz osy dertten aiyghyp, últtyq iydeya, tek últtyq qaharman ghana jasauymyz kerek. Últtyq iydeoloiya degenimiz osy. Últ bir iydeyagha birikpey biz eshqashan mandyghan el bola almaymyz. Sondyqtan biz últtyq iydeyany kóbirek dәripteuimiz kerek, últtyq qaharman jasau kerek. Mәselen, ósken, órkeniyetti halyqtardy aitayyq, shetel әdebiyetin oqyp jýrmiz, biz aghylshyndar, aghylshyndardyng pәlen batyry dep bir auyz sóz aitpaydy ghoy. Al biz qytay әdebiyetin oqydyq, qytaydyng ózi basqalardyng ezuin tileyik, olar hanzulardy óltirgen, qyrghan dep bir auyz sóz aitpaydy ghoy. Al orys әdebiyetining klassikterinde osynday emossiyagha toly bir auyz sóz joq. Ósken halyq degen ósken halyq qoy. Biz de tyrysyp soghan jetuimiz kerek, jetpey bolmaydy.

 – Búl qazaqtyng últtyq ruhynyng janshylyp, qúldyq sananyng asqynyp ketuinen bolsa kerek. Qazaqtng últtyq ruhyn qalay kóteruge bolady?

– Últtyng ruhyn kóteru ýshin oqu kerek, bilim alu kerek. Memlekette últtyq baghdarlamalar bolu kerek. Qazir auzyna kelgenin aitatyn, Abaygha da til tiygizetinder payda boldy. Ótken jyly «Abay degen adam ómirde bolmaghan adam» dep bir shetelde jýrgen әiel jazdy ghoy. Ol da myna Abay atyndaghy QazÚPU oqyghan eken. Shetelge baryp alyp qay-qaydaghyny aitady. «Bizdi Amerika qútqarady» deydi, eshkim de qútqarmaydy, qazaq ózin-ózi qútqarady. Sondyqtan biz ózimizding oqu-aghartuymyzdy jaqsy jolgha qoyyp, ghylymdy damytuymyz kerek. Shetelge baryp oqyp kelu degen jaqsy shart-jaghday, biraq aghylshynsha, fransuzsha, italiyansha, qytaysha oqyp kelip qazaq iydeyasyn damytam degen bos әngime.

 – Últtyq ruhty kóteruge aqyn-jazushylardyng atqaratyn róli kýshti ghoy. Bizding aqyn-jazushylar osyghan kelgende salghyrttyq kórsetip jýrgen joq pa?

– Áriyne, aqyn-jazushylardyng ruhy joghary. Ol ýshin aqyn-jazshylargha qamqorlyq jasau kerek, shygharmalaryn baghalaghanda solardy jaqsy biletin dúrys adamdardy otyrghyzu kerek. Ókinishke oray bәri kerisinshe bolady.

 – Jana Mahambettin, S.Torayghyrovtyng ruhty ólenderin bala kezinizde oqyghanynyzdy aittynyz. Olar óz zamanynda halyqtyng ruhyn kóteru ýshin osylay jazdy ghoy. Qazirgi halyqtyng ruhynyng әlsiz boluy aqyn-jazushylargha baylanysty emes pe?

– Áriyne, baylanysy bar, onyng sebebin jan-jaqtyly qarastyrugha bolady. Arghysyn aitpaghanda, Kenes Odaghynyng qazaq dalasyna ornauy qazaq halqyna kóp qasiret alyp keldi. Aq sýiekterin qúrtyp jiberdi, odan keyin qoldan jasalghan asharshylyqtan bir qyrdy, ol az bolghanday, sorpa betine shyqqqan ziyalylaryn, aqyn- jazushylaryn halyq jauy jasap bir qyrdy. 1916 jylghy Narynqoldaghy Alban kóterilinde qanshalaghan arystardy qyryp saldy. Al tiri qalghan birazy qytay asyp jan saughalady. Múnda qalghandardyng týbine jetti. Kommunistik partiya tәrbiylep, mәpelegen úrpaqtar biylikke keldi. Qazirge deyin sol dәstýr jalghasyp kele jatyr. Ol ózgermey, eshtene de bolmaydy. Ony ózgertu ýshin bilimge reforma kerek, gen degen tazalyghy kerek, gen degen manyzdy nәrse. Tektilik osy gennen keledi. Basqasyn ózgertseng de gendi ózgerte almaysyn, sabaghyn ýze almaysyn. Arystannan arystan tuady, tyshqannan tyshqan tuady. Tyshqandy qanshalyq kóterseng de, baptasang da ol arystan bolmaydy, tyshqan bolyp qala beredi.

 – Jaqynda Preziydentimiz kitap oqu mәdeniyetin damytu jәne zerdeli úl qalyptastyru turaly atty ghoy.

– Kitap oqu degen dúrys qoy, ol nauqan kýiinde bolyp qalmasa bolghany. Bizde kóp nәrse nauqan kýiinde qalyp jatady. Ony bireu ilip alyp, sony iske asyrghan adam bolyp kóringisi, Preziydentting kózine týskisi keledi. Janynda jýrgen son, kirip-shyghyp jýrip ózderining aitqan sózin jetkizedi. Endi sonyng bәrin Preziydent ózi týgel baqylap otyrsa, tómendegi baqylaushy adamdary qala, oblys, audan, auylgha deyin jetse, onyng jóni bólek. Tek әkimderding aitqandarymen jýretin bolsa, týk te bolmaydy.

 – Qandastar mәselesi sheshim tabudyng ornyna jyl sayyn qiyndap barady. Múnyng sebebi ne dep oilaysyz?

– Shetelden kelgen qandastardan qazaq tilinen emtihan alu degen  mýlde dúrys emes nәrse. Sheteldegi qazaqtar bir auyz oryssha bilmeydi. Olardy oqugha qabyldap nemese memlekettik qyzmetke tartyp jatqan joq qoy, olardan qazaq tilinen emtihan aludyng ne keregi bar?! Olar onsyz da qazaq tilin bilip túr. Dýniyejýzine taryday shashylghan qazaqtyng bir shanyraqqa jinaluyna, kók tudyng astynda bas qosuyna kederi jasaytyn bir kýsh bar sekildi. Solardyng jasap otyrghan pәlesi me dep oilaymyn.

Bir otbasy kóship kelse, әke-sheshesi, ata-әjesi, bala-shaghasy keledi. Ájesi 80 jasta, atasy 85 jasta boluy mýmkin, osylardan qazaq tilininen emtihan alu qanshalyq zandy?!. Ministrler qazaq tilin bilmey-aq ministr bolyp otyr ghoy. Al shetelden kelgen qandastar qazaqsha sóilep túryp emtihannan óte almaydy, qandas mәrtebesin ala almaydy. Osynday tensizdik pen әdiletsizdikter kóp. Sondyqtan últtyq iydeya myqty bolmasa, últtyq dingek myqty bolmasa eshteneni ózgerte almaydy.

Últty kórkeytemin dese qazaqtyng tilin damytu kerek. Til damymay eshtene de ózgermeydi, damymaydy. Tilden aiyrylghan song bәrinen aiyrylyp qalady. Mәselen, baspasóz arqyly da til damu kerek edi, onyng ózi shúbarlanyp ketken. Qytaydy «Aspan asty eli» deydi, sonda basqa el aspannyng ýstinde jasap jatyr ma, Japoniyany «Kýn shyghys eli» deydi, myna túrghan Alatau saghasyn «Alashiankou» (hanzu tilinde Alataudyng auzy degen sóz) deydi. Alatau saghasyn bizding jurnalister ata-enesining atyn tergegendey aitqysy kelmeydi.

 – Ózinizben zamandas, әriptes qalamgerlerge ne aitar ediniz?

– Biz songhy beketke tayap qaldyq, jetpis bes degen onay jas emes, artyna qarasang jatyr ghoy kóz jetpeytin sary jazyq. Barlyghymyz qazaq әdebiyetining púshpaghyn iylep jýrgennen keyin, biz shynayy últ әdebiyetin jaratugha kýsh saluymyz kerek. Bodan әdebiyetten qútylghan baqytty úrpaqtargha dúrys jol silteytin, ruhany tәrbie beretin janasha әdebiyet qalyptastyryp, sol baghyttaghy kitaptardy memleketting qoldauymen basyp shygharu kerek. «Mynany jazsam bireu qoldaydy, bireu qoldamaydy-au» dep ekilenbeu kerek, әr aqyn-jazushy ózining jazatynyn jazyp ketu kerek. Ony týbi kerek qylyp, izdep jýrip oqityn oqyrman, úrpaq tabylady.

Súhbattasqan Álimjan Áshimúly

Abai.kz