QR Preziydenti Qasym-Jomart Toóqaev Qazaqstan halqyna arnalghan kezekti Joldauynda memleketimizding bolashaghy, ishki-syrtqy sayasaty, ekonomika men bilim beru, densaulyq saqtau salalaryn órkendetu jayynda naqty úsynystaryn aiqynday kelip, mýmkindigi shekteuli adamdargha qatysty óz oilaryn ortagha salghan edi. Qazaq qoghamyn izgilendiruge qatysty búl úsynystar eshkimdi beyjay qaldyrmaghany anyq.

Órkeniyetti qoghamnyng bolashaghy  әrbir adamnyng qúqyghyn qúrmettep, mýmkindikterin baghalay biluimen ólshenedi. Sebebi, әr adam – qaytalanbas túlgha ekeni anyq. Qaysybir adamdardyng  mýmkindigi shekteuli bolghanymen, onyng armany, maqsaty, daryny men qabileti shekteuli bolmauy zandylyq. Sondyqtan erekshe bilim beru qajettilikteri bar jәne mýmkindigi shekteuli adamdardy qoldau, olargha qúrmetpen qarau – barshamyzdyng ortaq mindetimiz.

Eng aldymen inkluzivti qogham degenimiz ne degen saualgha jauap izdep kóreyikshi?! Ol – eshkimdi syrt kelbetine, densaulyq jaghdayyna nemese jeke erekshelikterine qarap bólip-jarmaytyn, barlyghyna teng mýmkindik beretin orta. Múnday ortada әr adam bilim alugha, enbek etuge, shygharmashylyqpen ainalysugha jәne qoghamdyq ómirge belsendi qatysugha qúqyly. Inkluziya úghymynyng  basty maqsaty – adamdardy bir-birinen ereksheligine qaray ajyratu emes, kerisinshe, olardyng qoghamnyng tolyqqandy mýshesi boluyna jaghday jasau.

Biz kýndelikti ómirde erekshe qabiletteri bar adamdardyng arasynda ónerge, sportqa, ghylymgha jәne basqa da salalargha ýlken ýles qosyp jýrgen jandardy kórip jýrmiz emes pe. Bir ghana sport salasynda elimizding atyn әlemge әigile jýrgen úlandarymyz qanshama.  Olardyng jetistikteri bizge tabandylyqtyn, jigerding jәne ózine degen senimdilikting qajettiligin  kórsetedi. Osynday adamdar kýndelikti ómirde kezdesetin qiyndyqtargha qaramastan, óz armandaryna jetip, ózgelerge ýlgi bolyp jýr. Olardyng enbegin baghalap, jetistikterine qoldau kórsetu – barshamyzdyng  adamgershilik ústanymymyzdy  tanytady.

Biz aityp otyrghan inkluzivti ortany qalyptastyru eng aldymen otbasynan, mektepten jәne qoghamnan bastalady. Ol ýshin mektepte barlyq balagha teng bilim alu mýmkindigin qamtamasyz etuimiz kerek. Mәselen, múghalimder әr oqushynyng jeke ereksheligin eskerip, onyng qabiletin damytugha kómekteskeni manyzdy. Sonymen qatar qoghamdyq oryndarda arnayy pandustardyn, liftilerdin, qoljetimdi joldardyng jәne qajetti jaghdaylardyng boluy da manyzdy. Búl mýmkindigi shekteuli adamdardyng ózdiginen qozghaluyna jәne qogham ómirine erkin aralasuyna mýmkindik beredi.

Degenmen, inkluziya degenimiz tek materialdyq jaghday jasaumen shektelmeytinin de týsinu kerek. Múnda birinshi oryngha  adamdardyng bir-birine degen kózqarasy men qarym-qatynasy shygharylady. Keyde orynsyz sózder, kemsitu, ayaushylyqpen qarau nemese týsinbeushilik tanytu mýmkindigi shekteuli jannyng  kóniline qayau týsirui mýmkin. Sondyqtan әr adamgha qúrmetpen qarap, onyng jeke tandauyn, pikirin jәne qadir-qasiyetin baghalauymyz asa manyzdy. Kómek qajet bolghan jaghdayda aldymen rúqsat súrap, adamnyng derbestigine qúrmetpen qaraghanymyz abzal.

Inkluzivti qogham qúru turaly sóz bolghan kezde әrqaysymyz búl iske  óz ýlesimizdi qosa alatynymyzdy eskergenimiz jón . Ol ýshin ózgelerding ereksheligin qabyldap, meyirimdilik tanytyp, kemsituge jol bermeuimiz asa manyzdy. Búl jerde qoldau kórsetu degenimiz – bireudi ayau emes, kerisinshe onyng mýmkindikterine senu jәne damuyna jaghday jasau.

Qorytyndylay kele, erekshe qabiletteri bar adamdargha qoldau kórseti  – tek belgili bir toptyng emes, býkil qoghamnyng jauapkershiligi ekenin basa aitqym keledi. Naghyz órkeniyetti qogham әr adamnyng qúndylyghyn moyyndap, eshkimdi shettetpeydi. Biz bir-birimizdi týsinip, qúrmettep, teng mýmkindik beruge úmtylghanda ghana meyirimdi, әdiletti әri inkluzivti qogham qalyptastyra alamyz. Óitkeni әr adam qúrmetke layyq, al әrbir adamnyng qoghamgha qosar ýlesi bar.

Quat Qayranbaev,

aqyn, Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi

Abai.kz