Aqtóbe oblysy, Áyteke by audanyna qarasty(búrynghy Yrghyz audany) Jabasaq óniri – qazaq ruhaniyaty men mәdeniyetine ýles qosqan talay túlghalanyng kindik qany tamghan jeri.

Búl topyraqtan elge tanylghan óner adamdary, qogham qayratkerleri, aqyn-jazushylar men mәdeniyet maytalmandary shyqqan. Olardyng әrqayysy tughan jerining atyn asqaqtatyp, últtyq óner men ruhany qúndylyqtardyng odan әri damuyna ózinin ýlesin qosty. Solardyng qatarynda qazaq mәdeniyetining damuyna eleuli enbek sinirip, el qúrmetine bólengen, «Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi» ataghyn alghan óner iyeleri de bar. Osy maqalada biz Jabasaqtan shyqqan belgili kýishi, Qazaqstannyng Enbek sinirgen qayratkeri, Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi – Álipbaev Túrar Baydósekúlynyng ómiri men ónerine jәne sәuir aiynda ótken «Ghún babalary» atty jeke shygharmashylyq keshi jóninde bayandaymyz.

«Qarasudan qanat qaghyp úshqan...»

Álipbaev Túrar Baydósekúly – 1959 jyly 22 qazanda Aqtóbe oblysy, Áyteke by audany, Jabasaqtyn(búryn 1971 jylgha deyin Yrghyz audanyna qúramynda bolghan) Qarasu(Lenin újymshary) eldi-mekeninde dýniyege kelgen.

Ákesi – Álipbaev Baydósek újymsharda úzaq jyldar boyy buhgalter qyzmetin atqaryp, keyin sovhozda partorg bolghan. Ol óz isine jauapkershilikpen qarap, enbekqorlyghymen elge syily azamat atanghan. Sonymen qatar, dombyra tartu ónerin janyna serik etip, halyq kýilerin sheber oryndaghan. Jabasaqtyq jerlesteri onyng ónerin erekshe baghalap, ony auyldyng maqtanyshyna ainalghan daryndy kýishi retinde qúrmettegen. Býginde de auyl ýlkenderi men túrghyndary onyng ónerin saghynyshpen eske alyp, jaqsy sózderin aityp otyrady. Anasy – Álipbaeva Gýlbarshyn el ishinde abyroyly, aqkónil, kópke kómegi tiygen jan bolghan. Ol qolynan is keletin, on sausaghynan óner tamghan sheber tiginshi retinde tanylyp, auyl adamdarynyng alghysyna bólengen. Óz isine úqyptylyqpen qarap, әrbir tikken búiymyn erekshe sәnmen, talghammen oryndaghan. Sonymen qatar, otbasynyng úiytqysy bolyp, balalaryna meyirim men qamqorlyq kórsete bilgen. Olardy adaldyqqa, enbekqorlyqqa tәrbiyelep, elge syily, sanaly azamat bolyp ósuin basty maqsat etken.

«Óner jolynyng bastauy»

Jabasaq orta mektebinde Quanysh Altynbaevtyng ýiirmesinde óz sheberligin tanyta bilgen talant iyesi. 1978-1982 jyldary Aqtóbe muzykalyq uchiliyshesinde bilim aldy. 1982-1987 jyldary Qúrmanghazy atyndaghy Almaty konservatoriyasynda bilim aldy. 1987-1997 jyldary Arqalyq qalasynda, 1997-1998 jyldary Aqmola muzykalyq kolledjinde qyzmet etti. 1997-2010 jyldary Astana memlekettik filarmoniyasynyng qazaq halyq aspaptary orkestrining bas konsermeysteri bolyp júmys istedi. 1998 jyldan beri Qazaq últtyq óner uniyversiytetining professory, 2010-2013 jyldary osy uniyversiytette dәstýrli muzykalyq óner fakulitetining dekany bolyp qyzmet etken. Kóptegen shet elderde(Japoniya, Angliya, Germaniya, Fransiya, Italiya, Iordaniya, Qytay, Týrkiya, Vengriya t.b.) konserttik saparda boldy. Túrar Álipbaev – Qazaqstan Respublikasynyng bilim beru isining ýzdigi, Qazaqstannyng Enbek sinirgen qayratkeri, Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi, «Qúrmet» ordeni, «QR tәuelsizdigine 20 jyl», «Ybyray Altynsariyn» atyndaghy medaldarynyng iyegeri.

«Kýilerim – oy tolqyny, jan azyghym»

Túrar Álipbaev – qazaqtyng kýy ónerin tereng mengergen, últtyq muzykalyq damuyna ózindik ýles qosqan daryndy túlgha. Onyng shygharghan «Ábish taghan», «Dýnie shirkin!», «Qarshygha aqjelen», «Múrat tolghau», «Aqtóbege tartu», «Sayaq - ysyq», «Satay baba», «Bolat aqjelen», «Ómir dastan», «Atyrau asqan», «Bәige», «Ghaziza aqjelen» atty kýileri halyq arasynda keninen taraghan. Kýileri halyqtyng túrmys-tirshiligin, ishki jan dýniyesin, tughan jerge degen sýiispenshiligin beyneleydi. Óner iyesining әrbir kýiinen últtyq naqysh, tereng sezim jәne oryndaushylyq sheberligi aiqyn angharylady. Onyng tuyndylary tek muzykalyq shygharma ghana emes, sonymen qatar tarihy jәne ruhany múra retinde baghalanady.

Túrar Álipbaevtyng kýileri tyndarmandy oigha jetelep, ótken men býgindi baylanystyratyn altyn kópir ispetti. Búl shygharmalary arqyly ol qazaq kýy ónerining bay dәstirin jalghastyryp, keyingi úrpaqqa amanat etti.

«Ghún babalary»

2026 jyldyng 10 sәuirinde Túrar Álipbaevtyng «Ghún babalary» atty jeke shygharmashylyq keshi ótti. Keshting әlqissasyn Túrar Álipbaevtyng tól tuyndysy «Kýy bata» kýii ashyp berdi. Keshte alghash ret últ ústazy Ahmet Baytúrsynovtyng «Arman» atty kýii oryndaldy. Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi, belgili diriyjer Aytqaly Jayymov pen diriyjer, mәdeniyet qayratkeri Núrlan Bekenov jetekshilik etetin qazaq orkestri óner kórsetti. Keshte Svetlana Aytbaeva, Erlan Rysqaly qonaq retinde ónerlerin pash etti. Ári qaray keshte jogharghy da atap ótken kompozitordyng avtorlyq tuyndylarynan bólek, basqa da qazaq kompozitorlardyng kýileri oryndaldy. Qazaqstannyng memleket jәne qogham qayratkeri, Qazaqstannyn  Enbek  Eri, Memlekettik syilyghynyn  laureaty, Qazaqstannyn  halyq  jazushysy  Ábish  Kekilbaevqa arnalghan «Ábish taghan», jaqyn aghasy  Bolat Eltayúly Shaymanov Aqtóbe ónirinen birinshi bolyp general  ataghyn alghanda, aghasyna arnap shygharghan «Bolat aqjelen» atty kýii, qazaq  halqynyn  birtuar  úly,  iri ghalym, memleket jәne qogham  qayratkeri,  filologiya ghylymdarynyn  doktory, professor Myrzatay Joldasbekovting 80 jasqa tolghan mereytoyyna arnaghan «Dýnie shirkin» atty taghy basqa kóptegen avtorlyq kýileri osy «Ghún babalary» atty jeke shygharmashylyq keshinde kórermenderding nazaryna úsynyldy. Keshting «Ghún babalary» atalu sebebi, Ghúndar – týrki júrtynyng arghy atalarynyng biri, búl atau arqyly óner iyesi qazaq halqynyng tereng tarihy men mәdeniyetin kórsetkisi keldi.

Osymen sizderge Jabasaqtyng talantty kýishisi, Qazaqstannyng Enbek sinirgen qayratkeri, Qazaqstannyng Enbek sinirgen әrtisi, Qazaqstannyng Bilim beru salasynyng ýzdigi, «Qúrmetti» ordenining iyegeri – Álipbaev Túrar Baydósekúlynyng «Ghún babalary» atty jeke shygharmashylyq keshine toqtalyp,  ómiri men ónerin jetkizuge tyrystyq. Túrar Álipbaevqa arnalghan bayqau jariyalanyp, jýldegerler anyqtaldy. Túrar Álipbaevtyng ónerdegi jetistigi tek Jabasaqtyng ghana emes, barsha Aqtóbe ónerining mereyi. Óner iyesining artynda qalatyn eng ýlken múrasy – halyqtyng jýregine jetken kýileri, shәkirtterine bergen tәlimi, keyingi úrpaqqa qaldyratyn ruhany ónegesi.

Asqar Rahymjanúly, tarihshy, ólketanushy

Abai.kz