اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانىنا قاراستى(بۇرىنعى ىرعىز اۋدانى) جاباساق ءوڭىرى – قازاق رۋحانياتى مەن مادەنيەتىنە ۇلەس قوسقان تالاي تۇلعالانىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى.

بۇل توپىراقتان ەلگە تانىلعان ونەر ادامدارى، قوعام قايراتكەرلەرى، اقىن-جازۋشىلار مەن مادەنيەت مايتالماندارى شىققان. ولاردىڭ ارقايىسى تۋعان جەرىنىڭ اتىن اسقاقتاتىپ، ۇلتتىق ونەر مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا ءوزىڭىن ۇلەسىن قوستى. سولاردىڭ قاتارىندا قازاق مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ەڭبەك ءسىڭىرىپ، ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن، «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» اتاعىن العان ونەر يەلەرى دە بار. وسى ماقالادا ءبىز جاباساقتان شىققان بەلگىلى كۇيشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى – الىپباەۆ تۇرار بايدوسەكۇلىنىڭ ءومىرى مەن ونەرىنە جانە ءساۋىر ايىندا وتكەن «عۇن بابالارى» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشى جونىندە باياندايمىز.

«قاراسۋدان قانات قاعىپ ۇشقان...»

الىپباەۆ تۇرار بايدوسەكۇلى – 1959 جىلى 22 قازاندا اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى، جاباساقتىڭ(بۇرىن 1971 جىلعا دەيىن ىرعىز اۋدانىنا قۇرامىندا بولعان) قاراسۋ(لەنين ۇجىمشارى) ەلدى-مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن.

اكەسى – الىپباەۆ بايدوسەك ۇجىمشاردا ۇزاق جىلدار بويى بۋحگالتەر قىزمەتىن اتقارىپ، كەيىن سوۆحوزدا پارتورگ بولعان. ول ءوز ىسىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، ەڭبەكقورلىعىمەن ەلگە سىيلى ازامات اتانعان. سونىمەن قاتار، دومبىرا تارتۋ ونەرىن جانىنا سەرىك ەتىپ، حالىق كۇيلەرىن شەبەر ورىنداعان. جاباساقتىق جەرلەستەرى ونىڭ ونەرىن ەرەكشە باعالاپ، ونى اۋىلدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان دارىندى كۇيشى رەتىندە قۇرمەتتەگەن. بۇگىندە دە اۋىل ۇلكەندەرى مەن تۇرعىندارى ونىڭ ونەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الىپ، جاقسى سوزدەرىن ايتىپ وتىرادى. اناسى – الىپباەۆا گۇلبارشىن ەل ىشىندە ابىرويلى، اقكوڭىل، كوپكە كومەگى تيگەن جان بولعان. ول قولىنان ءىس كەلەتىن، ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر تىگىنشى رەتىندە تانىلىپ، اۋىل ادامدارىنىڭ العىسىنا بولەنگەن. ءوز ىسىنە ۇقىپتىلىقپەن قاراپ، ءاربىر تىككەن بۇيىمىن ەرەكشە سانمەن، تالعاممەن ورىنداعان. سونىمەن قاتار، وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ، بالالارىنا مەيىرىم مەن قامقورلىق كورسەتە بىلگەن. ولاردى ادالدىققا، ەڭبەكقورلىققا تاربيەلەپ، ەلگە سىيلى، سانالى ازامات بولىپ ءوسۋىن باستى ماقسات ەتكەن.

«ونەر جولىنىڭ باستاۋى»

جاباساق ورتا مەكتەبىندە قۋانىش التىنباەۆتىڭ ۇيىرمەسىندە ءوز شەبەرلىگىن تانىتا بىلگەن تالانت يەسى. 1978-1982 جىلدارى اقتوبە مۋزىكالىق ۋچيليششەسىندە ءبىلىم الدى. 1982-1987 جىلدارى قۇرمانعازى اتىنداعى الماتى كونسەرۆاتورياسىندا ءبىلىم الدى. 1987-1997 جىلدارى ارقالىق قالاسىندا، 1997-1998 جىلدارى اقمولا مۋزىكالىق كوللەدجىندە قىزمەت ەتتى. 1997-2010 جىلدارى استانا مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ باس كونتسەرمەيستەرى بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1998 جىلدان بەرى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، 2010-2013 جىلدارى وسى ۋنيۆەرسيتەتتە ءداستۇرلى مۋزىكالىق ونەر فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولىپ قىزمەت ەتكەن. كوپتەگەن شەت ەلدەردە(جاپونيا، انگليا، گەرمانيا، فرانتسيا، يتاليا، يوردانيا، قىتاي، تۇركيا، ۆەنگريا ت.ب.) كونتسەرتتىك ساپاردا بولدى. تۇرار الىپباەۆ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، «قۇرمەت» وردەنى، «قر تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل»، «ىبىراي التىنسارين» اتىنداعى مەدالدارىنىڭ يەگەرى.

«كۇيلەرىم – وي تولقىنى، جان ازىعىم»

تۇرار الىپباەۆ – قازاقتىڭ كۇي ونەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن، ۇلتتىق مۋزىكالىق دامۋىنا وزىندىك ۇلەس قوسقان دارىندى تۇلعا. ونىڭ شىعارعان «ءابىش تاعان»، «دۇنيە شىركىن!»، «قارشىعا اقجەلەڭ»، «مۇرات تولعاۋ»، «اقتوبەگە تارتۋ»، «ساياق - ىسىق»، «ساتاي بابا»، «بولات اقجەلەڭ»، «ءومىر داستان»، «اتىراۋ اسقان»، «بايگە»، «عازيزا اقجەلەڭ» اتتى كۇيلەرى حالىق اراسىندا كەڭىنەن تاراعان. كۇيلەرى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، ىشكى جان دۇنيەسىن، تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن بەينەلەيدى. ونەر يەسىنىڭ ءاربىر كۇيىنەن ۇلتتىق ناقىش، تەرەڭ سەزىم جانە ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ايقىن اڭعارىلادى. ونىڭ تۋىندىلارى تەك مۋزىكالىق شىعارما عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تاريحي جانە رۋحاني مۇرا رەتىندە باعالانادى.

تۇرار الىپباەۆتىڭ كۇيلەرى تىڭدارماندى ويعا جەتەلەپ، وتكەن مەن بۇگىندى بايلانىستىراتىن التىن كوپىر ىسپەتتى. بۇل شىعارمالارى ارقىلى ول قازاق كۇي ونەرىنىڭ باي ءداستىرىن جالعاستىرىپ، كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتتى.

«عۇن بابالارى»

2026 جىلدىڭ 10 ساۋىرىندە تۇرار الىپباەۆتىڭ «عۇن بابالارى» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشى ءوتتى. كەشتىڭ القيسساسىن تۇرار الىپباەۆتىڭ ءتول تۋىندىسى «كۇي باتا» كۇيى اشىپ بەردى. كەشتە العاش رەت ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ «ارمان» اتتى كۇيى ورىندالدى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، بەلگىلى ديريجەر ايتقالي جايىموۆ پەن ديريجەر، مادەنيەت قايراتكەرى نۇرلان بەكەنوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن قازاق وركەسترى ونەر كورسەتتى. كەشتە سۆەتلانا ايتباەۆا، ەرلان رىسقالي قوناق رەتىندە ونەرلەرىن پاش ەتتى. ءارى قاراي كەشتە جوعارعى دا اتاپ وتكەن كومپوزيتوردىڭ اۆتورلىق تۋىندىلارىنان بولەك، باسقا دا قازاق كومپوزيتورلاردىڭ كۇيلەرى ورىندالدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ  ەڭبەك  ەرى، مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ  لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ  حالىق  جازۋشىسى  ءابىش  كەكىلباەۆقا ارنالعان «ءابىش تاعان»، جاقىن اعاسى  بولات ەلتايۇلى شايمانوۆ اقتوبە وڭىرىنەن ءبىرىنشى بولىپ گەنەرال  اتاعىن العاندا، اعاسىنا ارناپ شىعارعان «بولات اقجەلەڭ» اتتى كۇيى، قازاق  حالقىنىڭ  ءبىرتۋار  ۇلى،  ءىرى عالىم، مەملەكەت جانە قوعام  قايراتكەرى،  فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ  دوكتورى، پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيتويىنا ارناعان «دۇنيە شىركىن» اتتى تاعى باسقا كوپتەگەن اۆتورلىق كۇيلەرى وسى «عۇن بابالارى» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشىندە كورەرمەندەردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. كەشتىڭ «عۇن بابالارى» اتالۋ سەبەبى، عۇندار – تۇركى جۇرتىنىڭ ارعى اتالارىنىڭ ءبىرى، بۇل اتاۋ ارقىلى ونەر يەسى قازاق حالقىنىڭ تەرەڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن كورسەتكىسى كەلدى.

وسىمەن سىزدەرگە جاباساقتىڭ تالانتتى كۇيشىسى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىگى، «قۇرمەتتى» وردەنىنىڭ يەگەرى – الىپباەۆ تۇرار بايدوسەكۇلىنىڭ «عۇن بابالارى» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشىنە توقتالىپ،  ومىرى مەن ونەرىن جەتكىزۋگە تىرىستىق. تۇرار الىپباەۆقا ارنالعان بايقاۋ جاريالانىپ، جۇلدەگەرلەر انىقتالدى. تۇرار الىپباەۆتىڭ ونەردەگى جەتىستىگى تەك جاباساقتىڭ عانا ەمەس، بارشا اقتوبە وڭەرىنىڭ مەرەيى. ونەر يەسىنىڭ ارتىندا قالاتىن ەڭ ۇلكەن مۇراسى – حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتكەن كۇيلەرى، شاكىرتتەرىنە بەرگەن ءتالىمى، كەيىنگى ۇرپاققا قالدىراتىن رۋحاني ونەگەسى.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى، ولكەتانۋشى

Abai.kz