Jastar sayasaty – qoghamnyng ortaq jauapkershiligi!
Jastar sayasatyn tek memlekettik baghdarlamalar men jastargha bólinetin granttar arqyly baghalau jetkiliksiz bolar edi. Onyng shynayy ólshemi — jas azamattyng sapaly bilim aluyna, túraqty júmys tabuyna, baspanagha qol jetkizuine, qoghamdyq sheshimderge yqpal etuine jәne el bolashaghyna senimmen qarauyna qanshalyqty mýmkindik jasalghany arqyly qoghamdyq ómirimizde óz aishyghyn tabady.
Jastar — elding erteni ghana emes, býgingi ekonomikanyn, qoghamdyq ómirding jәne sayasy ózgeristerding belsendi qatysushysy da ekenin ýnemi qaperde ústaugha tiyispiz. Sondyqtan jastar sayasatyn merekelik forumdarmen, konserttermen, granttarmen nemese bir rettik jobalarmen ólsheuding jetkiliksiz, qayta aqylgha syimaytyn ishki sayasatymyzdaghy aghattyq ta bolyp sanalady. Onyng júrt kónilin kónshiter shynayy nәtiyjesi jas azamattyng sapaly bilim aluynan, túraqty júmys tabuynan, baspanagha qol jetkizuinen, óz pikirin ashyq bildiruinen jәne qoghamdaghy ózgeristerge yqpal ete aluynan kórinui kerek.
Qazaqstanda Egemendik dәuirinde jastar sayasatynyng qúqyqtyq negizi qalyptasyp, arnayy memlekettik tújyrymdama qabyldanghan son, jastargha arnalghan týrli qoldau tetikteri iske asyryla bastaghanyna ishimiz jyly týsti. Biraq, qansha jerden solay desek te, osy mýmkindikterding barlyghy birdey jas úrpaqtyng kýndelikti ómirindegi týitkilderdi sheship otyr ma? Mәselening ózegi — tap osyghan kelip tirelip otyrghan jayy bar.
Qazaqstan halqynyng aitarlyqtay bóligin qúraytyn jastar sanaty – memleketting strategiyalyq resursy jәne últtyng ertengi әleueti ekeni dau tudyrmaytyn aqiqat dep qabyldasaq, onda, songhy jyldary elimizde jastar ayasatyn damytu maqsatynda jýzdegen memlekettik tapsyrystar men granttar bólinip, «Jastar resurstyq ortalyqtary», «Tәuelsizdik úrpaqtary» bastamalary jәne әrtýrli volonterlik qozghalystar qarqyndy júmys istey bastady. Alayda, osy ong ýrdisterding kólenkesinde sheshimin tappay kele jatqan jýieli mәseleler de jetkilikti ekenin ashyq moyyndaugha tiyispiz.
Tenderlik qújattamalardaghy әdemi esepter pen ónirlerdegi shynayy ahual arasynda әli de bayqalatyn alshaqtyqtyng oryn alyp otyrghandyghy qazaq qoghamyn oilandyruy tiyis. Osy orayda, siz bolyp, biz bolyp, bel sheshe júmylyp, jastardyng әleumettik-ekonomikalyq jaghdayyna tereng taldau jasap, olardy týbegeyli sheshuding naqty joldaryn birlese qarastyru asa manyzdy mindet bolyp otyr.
TÝIINDI PROBLEMALAR: JÚMYSSYZDYQ, BASPANA JÁNE ÁLEUMETTIK APATIYa
Býgingi tanda óskeleng úrpaqtyng ómir sapasyna jәne qoghamdaghy belsendiligine túsau bolyp otyrghan basty mәseleler qatary tómendegidey baghyttardy qamtidy. Endi osylardy jipke tize keteyik:
Joghary oqu oryndary men kolledjderdi bitirgen týlekterding mamandyghy boyynsha júmys tabuy sheshimin taba almaytyn asa ýlken problemagha ainalyp ýlgerdi. Júmys berushilerding jas mamandargha senimsizdik tanytyp, «tәjiriybesi bar kadrlardy» talap etui týlekterding jolyn әrqashan tasqamal etip myqtap jabady. Srnyng saldarynan jastardyng belgili bir bóligi óz mamandyghy boyynsha júmys taba almay, kez kelgen uaqytsha tabys kózine nemese frilanske ketip, әleumettik túraqsyzdyqqa tap bolatyn jaghdaygha úshyrady.
Jas otbasylar men jas mamandar ýshin baspana mәselesi eng ótkir sheshuin tappas týiin kýiinde qalyp otyrghan jayy bar. Memlekettik ipotekalyq baghdarlamalardyng sharttary bir qarghanda úqansha jerden jaqsy bolghanymen, bastapqy jarnany jinau nemese ay sayynghy tabysy tómen jastar ýshin bank talaptary mýltiksiz oryndau ýshin asqan auyrtpalyqtyng jýgin moyyna týsiredi. Búl jastardyng derbes ómir bastauyna jәne demografiyalyq ósimge keri әserin tiygizetin jaghymsyz faktorgha anyalyp otyr.
Respublikalyq manyzy bar qalalar men shaghyn ónirlerdegi (auyl, audan ortalyqtary) jastardyng damu mýmkindikteri jer men kóktey desek, aqiqattyng auylynan esh alshaq ketpeymiz. Ónirlerde sapaly bilim beru ortalyqtary, kovorking alandary, bos uaqytty tiyimdi ótkizu infrastrukturasy men zamanauy IT-habtardyng jetispeushiligi saldarynan talantty jastar iri qalalargha nemese shetelge jappay kóship ketip jatqanyn jasyryp jabugha bolmaydy.
Jastardyng belgili bir bóligi memlekettik bastamalar men sayasy prosesterge enjarlyq tanytyp, mýldem senimsizdikpen qaraydy. Olar óz dauystarynyn, bastamalarynyng nemese úsynystarynyng memlekettik dengeyde elenbeytinine barynsha senimdi, búl óz kezeginde jastardyng qoghamdyq-sayasy ómirden shettelip, passivti pozisiya ústanuyna әkep soghatyn zardaby zor faktor bolyp sanalady.
ShEShU JOLDARY MEN JÝIELI ÚSYNYSTAR
Búl týiindi problemalardy enseru ýshin tek qarjy qúnmen nemese nauqandyq sharalarmen shektelmey, әdil de nәtiyjege baghyttalghan mehanizmderdi iske qosu qajet ekeni dau tudyrmaytyn aqiqat. Sondyqtan:
Kәsiporyndar men biznes subektileri ýshin jas mamandy júmysqa qabyldaghan jaghdayda salyqtyq jenildikterdi nemese subsidiyalau kólemin úlghaytu qajet. JOO men kolledj týlekterin óndiris oryndarynda mindetti týrde tәjiriybeden ótkizudi biznespen birlesip, dualidy oqytu formatynda jolgha qoi osy baghyttaghy manyzdy qadamdardyng biri bolyp tabylady.
Taghy bip nazardan esh shygharugha bolmaytyn jayt. Búl «Túrghyn ýi» sayasatyn iykemdeu jәne әleumettik jalgha berudi damytu: Jastargha arnalghan satyp alu qúqyghy bar nemese jenildetilgen úzaq merzimdi jalgha beriletin pәterlerding sanyn kýrt arttyru, sonday-aq jas kәsipkerler men otbasylargha tómen payyzben kepilsiz nesie beru tetikterin keneytudi óristetu óz nәtiyjesin kóp uaqyt ótkizbey bere bastaydy.
Árbir audan men auyldyng naqty ereksheligine qaray jastar budjetin derbes bóluge mýmkindik berudi jolgha qoya bilu qordalanghan talay problemaldy tez arada sheship beredi. Shalghay eldi mekenderde sifrlyq daghdylar men kәsipkerlik negizderin tegin ýiretetin mobilidi bilim beru ortalyqtaryn kóbeytuding berer jemisi mol.
Sóz týiini: Qoryta aitqanda, jastar sayasaty – búl tek bir ministrlikting nemese ónirlik basqarmanyng ghana emes, býkil qoghamnyng ortaq strategiyalyq jauapkershiligi bolyp sanalady. Eger biz jastardyng býgingi problemalaryn uaqtyly sheship, olardyng әleuetin ashugha layyqty jaghday jasay alsaq, onda búl tirligimiz tәuelsiz elimizding úzaq merzimdi ekonomikalyq ósimi men sayasy túraqtylyghynyng myzghymas kepiline ainalady. Tenderlik qarajat pen memlekettik resurstar formalidy esep ýshin emes, әrbir jastyng naqty ómirine ong ózgeris әkeletin shynayy әleumettik әserge (Social Impact) qyzmet etkende ghana sapaly serpilis pen jarqyn bolashaqqa qol jetkize alamyz.
Ábil-Serik Áliakbar
Abai.kz