Qazaqstannyng sayasi-ekonomikalyq kenistiginde dýrbeleng tudyrghan oqigha — 2026 jyldyng 11 qarashasynda Últtyq qauipsizdik komiytetining sybaylas jemqorlyqqa qarsy qyzmeti tarapynan «Samúryq-Qazyna» ÚÁQ» AQ basqarma tóraghasy Núrlan Jaqypov pen «Qazaqstan temir joly» ÚK» AQ basshysy Eljas Otynshiyevting para alu kýdigimen ústaluy eldegi kvaziymemlekettik sektordyng tiyimdiligine qatysty eski súraqtardy qayta kýn tәrtibine ataylata shyghardy.

Astanadaghy «Atlant» túrghyn ýy keshenining 12-qabatynan laqtyrylghan sómkeler men aqsha bumalary turaly derekter búl isting qoghamdyq apalan-topalanyn odan әri kýsheytti.

Osy jaghdaygha baylanysty sayasattanushy Dosym Sәtpaev jýieli reformalar qajettigin algha tartyp, mәselening týp-tamyry tek jekelegen túlghalarda emes, basqaru modelining ózinde ekenin atap ótti.

BUDJET TAPShYLYGhY MEN KVAZIYMEMLEKETTIK SEKTOR: SÁTPAEVTYNG UÁJDERI

Sayasattanushy Dosym Sәtpaevtyng pikirinshe, elde shaghyn jәne orta bizneske (ShOB) salmaq salghan salyq reformasy talqylanghan kezde, ýkimet qarajatty dúrys jerden izdemedi. Sarapshy qarjylyq reviziyany eng aldymen «Samúryq-Qazyna» qorynan, últtyq kompaniyalardan jәne tútas kvaziymemlekettik sektordan bastau kerek edi dep esepteydi.

Sәtpaevtyng taldauynda birneshe negizgi týiin bar:

1) «Samúryq-Qazyna» bastapqyda singapurlyq «Temasek Holdings» ýlgisi boyynsha qúrylghanymen, is jýzinde sol dengeydegi ashyqtyq pen tiyimdilikke qol jetkize almady.

2) Sarapshynyng payymdauynsha, eger qordyng júmys isteu jýiesi tolyqtay ózgermese, múnday atyshuly ústaular tek qarjy aghyndaryn baqylaugha talasatyn «toparalyq qaqtyghystar» dengeyinde ghana qalyp qoyy mýmkin.

3) Úzaq jyldar boyy jabyq jaghdayda júmys istep kelgen jýiedegi shynayy ahual osynday tótenshe oqighalar kezinde ghana syrtqa shyghady.

Ekinshi jaghynan, qúqyq qorghau organdary men memlekettik apparat ókilderining ústanymy túrghysynan, joghary lauazymdy top-menedjerlerding ústaluy — zang ýstemdigin qamtamasyz etu, jemqorlyqqa qarsy kýresting «qol súghylmaytyn túlghalar joq» qaghidaty ayasynda jýrip jatqanynyng jәne memlekettik aktivterdi talan-tarajgha salugha tosqauyl qoidyng kórinisi retinde qarastyrylady.

ORTALYQ AZIYa KONTEKSTI: ÚQSAS KEYSTER MEN AYMAQTYQ ÝRDISTER

Kvaziymemlekettik monopoliyalar, iri memlekettik qorlar jәne olardyng ainalasyndaghy jemqorlyq daulary tek Qazaqstangha ghana tәn qúbylys emes. Ortalyq Aziyanyng ózge elderinde de memlekettik aktivterdi basqaru jәne iri sheneunikter men top-menedjerlerding ústaluyna qatysty úqsas oqighalar oryn alghan edi. Atap aitsaq:

Songhy jyldary Qyrghyzstan biyligi memlekettik monopoliyalar men strategiyalyq salalarda (әsirese keden qyzmeti, energetika jәne «Qyrghyz temir joly» siyaqty kәsiporyndarda) auqymdy antikorrupsiyalyq nauqandar jýrgizdi. Mәselen, keden salasyndaghy iri jemqorlyq shemalarynyng әshkerelenui men búrynghy lauazymdy túlghalardyng ústaluy budjetke orasan zor qarajatty qaytarumen qatar jýrdi. Alayda qyrghyzstandyq sarapshylar da dәl Qazaqstandaghyday pikir bildiredi: Kadrlardy auystyru jәne aktivterdi tәrkileu memlekettik kәsiporyndardaghy satyp alular men tariftik sayasatty ashyq etpeyinshe, mәseleni týbegeyli sheshpeydi.

Ózbekstanda da «Ózbekmúnaygaz», «Uzbekiston temir yullari» siyaqty iri memlekettik monopoliyalardyng tiyimdiligi men olardaghy sybaylas jemqorlyq tәuekelderi jii syngha alyndy. Songhy jyldary Tashkentte birqatar memlekettik organdar men iri kompaniyalardyng basshylary qarjylyq zanbúzushylyqtar men paraqorlyq ýshin qyzmetterinen bosatylyp, qylmystyq jauapkershilikke tartyldy. Ózbekstan ýkimeti búl mәseleni sheshuding basty joly retinde memlekettik kәsiporyndardy transformasiyalaudy, halyqaralyq audit engizudi jәne memleketting ekonomikadaghy ýlesin azaytyp, jekeshelendirudi jedeldetudi tandady.

Tәjikstanda Memlekettik qarjylyq baqylau jәne sybaylas jemqorlyqqa qarsy kýres agenttigi tarapynan memlekettik bankter men iri infraqúrylymdyq jobalardyng basshylaryna qatysty birneshe ret iri qylmystyq ister qozghalghan. Búl jaghdaylarda da negizgi problema — memlekettik qarajattyng bólinuindegi qoghamdyq jәne parlamenttik baqylaudyng әlsizdigimen baylanystyrylady.

REFORMANYNG EKI JOLY

Qazaqstandaghy «Samúryq-Qazyna» men «QTJ» tóniregindegi songhy oqighalar Ortalyq Aziya elderine ortaq jýieli diylemmany aiqyndap berdi:

1. Qúqyq qorghau organdarynyng belsendiligi arqyly jemqorlyq faktilerin anyqtau jәne keltirilgen zalaldy budjetke qaytaru. Búl qysqa merzimde әdildik sezimin qalyptastyryp, budjetti tolyqtyrugha kómektesedi.

2. Ekonomister men sayasattanushylar úsynatyn jol — memleketting ekonomikadaghy ýlesin qysqartu, últtyq kompaniyalardyng satyp alu jýiesin tolyq ashyq etu, diyrektorlar kenesterine shynayy tәuelsiz mamandardy tartu jәne tiyimsiz holdingtik qúrylymdardy qayta qarau.

Aldaghy uaqytta Qazaqstan biyligining osy daghdarystan qanday qorytyndy shygharatyny — tek jekelegen top-menedjerlerdi auystyrumen shektele me, әlde býkil kvaziymemlekettik sektordyng arhiytekturasyn qayta qúra ma — el ekonomikasynyng aldaghy damu baghytyn aiqyndaytyn basty faktor bolmaq.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz