قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق كەڭىستىگىندە دۇربەلەڭ تۋدىرعان وقيعا — 2026 جىلدىڭ 11 قاراشاسىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەتى تاراپىنان «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق باسقارما توراعاسى نۇرلان جاقىپوۆ پەن «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق باسشىسى ەلجاس وتىنشيەۆتىڭ پارا الۋ كۇدىگىمەن ۇستالۋى ەلدەگى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ەسكى سۇراقتاردى قايتا كۇن تارتىبىنە اتايلاتا شىعاردى.

استاناداعى «Atlant» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ 12-قاباتىنان لاقتىرىلعان سومكەلەر مەن اقشا بۋمالارى تۋرالى دەرەكتەر بۇل ءىستىڭ قوعامدىق اپالاڭ-توپالاڭىن ودان ءارى كۇشەيتتى.

وسى جاعدايعا بايلانىستى ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆ جۇيەلى رەفورمالار قاجەتتىگىن العا تارتىپ، ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرى تەك جەكەلەگەن تۇلعالاردا ەمەس، باسقارۋ مودەلىنىڭ وزىندە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

بيۋدجەت تاپشىلىعى مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور: ساتپاەۆتىڭ ۋاجدەرى

ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ پىكىرىنشە، ەلدە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە (شوب) سالماق سالعان سالىق رەفورماسى تالقىلانعان كەزدە، ۇكىمەت قاراجاتتى دۇرىس جەردەن ىزدەمەدى. ساراپشى قارجىلىق رەۆيزيانى ەڭ الدىمەن «سامۇرىق-قازىنا» قورىنان، ۇلتتىق كومپانيالاردان جانە تۇتاس كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان باستاۋ كەرەك ەدى دەپ ەسەپتەيدى.

ساتپاەۆتىڭ تالداۋىندا بىرنەشە نەگىزگى ءتۇيىن بار:

1) «سامۇرىق-قازىنا» باستاپقىدا سينگاپۋرلىق «Temasek Holdings» ۇلگىسى بويىنشا قۇرىلعانىمەن، ءىس جۇزىندە سول دەڭگەيدەگى اشىقتىق پەن تيىمدىلىككە قول جەتكىزە المادى.

2) ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا، ەگەر قوردىڭ جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى تولىقتاي وزگەرمەسە، مۇنداي اتىشۋلى ۇستاۋلار تەك قارجى اعىندارىن باقىلاۋعا تالاساتىن «توپارالىق قاقتىعىستار» دەڭگەيىندە عانا قالىپ قويۋى مۇمكىن.

3) ۇزاق جىلدار بويى جابىق جاعدايدا جۇمىس ىستەپ كەلگەن جۇيەدەگى شىنايى احۋال وسىنداي توتەنشە وقيعالار كەزىندە عانا سىرتقا شىعادى.

ەكىنشى جاعىنان، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مەملەكەتتىك اپپارات وكىلدەرىنىڭ ۇستانىمى تۇرعىسىنان، جوعارى لاۋازىمدى توپ-مەنەدجەرلەردىڭ ۇستالۋى — زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ، جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ «قول سۇعىلمايتىن تۇلعالار جوق» قاعيداتى اياسىندا ءجۇرىپ جاتقانىنىڭ جانە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى تالان-تاراجعا سالۋعا توسقاۋىل قويۋدىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراستىرىلادى.

ورتالىق ازيا كونتەكستى: ۇقساس كەيستەر مەن ايماقتىق ۇردىستەر

كۆازيمەملەكەتتىك مونوپوليالار، ءىرى مەملەكەتتىك قورلار جانە ولاردىڭ اينالاسىنداعى جەمقورلىق داۋلارى تەك قازاقستانعا عانا ءتان قۇبىلىس ەمەس. ورتالىق ازيانىڭ وزگە ەلدەرىندە دە مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى باسقارۋ جانە ءىرى شەنەۋنىكتەر مەن توپ-مەنەدجەرلەردىڭ ۇستالۋىنا قاتىستى ۇقساس وقيعالار ورىن العان ەدى. اتاپ ايتساق:

سوڭعى جىلدارى قىرعىزستان بيلىگى مەملەكەتتىك مونوپوليالار مەن ستراتەگيالىق سالالاردا (اسىرەسە كەدەن قىزمەتى، ەنەرگەتيكا جانە «قىرعىز تەمىر جولى» سياقتى كاسىپورىنداردا) اۋقىمدى انتيكوررۋپتسيالىق ناۋقاندار جۇرگىزدى. ماسەلەن، كەدەن سالاسىنداعى ءىرى جەمقورلىق سحەمالارىنىڭ اشكەرەلەنۋى مەن بۇرىنعى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ۇستالۋى بيۋدجەتكە وراسان زور قاراجاتتى قايتارۋمەن قاتار ءجۇردى. الايدا قىرعىزستاندىق ساراپشىلار دا ءدال قازاقستانداعىداي پىكىر بىلدىرەدى: كادرلاردى اۋىستىرۋ جانە اكتيۆتەردى تاركىلەۋ مەملەكەتتىك كاسىپورىندارداعى ساتىپ الۋلار مەن تاريفتىك ساياساتتى اشىق ەتپەيىنشە، ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشپەيدى.

وزبەكستاندا دا «وزبەكمۇنايگاز»، «ۋزبەكيستون تەمير يۋللاري» سياقتى ءىرى مەملەكەتتىك مونوپوليالاردىڭ تيىمدىلىگى مەن ولارداعى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى ءجيى سىنعا الىندى. سوڭعى جىلدارى تاشكەنتتە بىرقاتار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ءىرى كومپانيالاردىڭ باسشىلارى قارجىلىق زاڭبۇزۋشىلىقتار مەن پاراقورلىق ءۇشىن قىزمەتتەرىنەن بوساتىلىپ، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. وزبەكستان ۇكىمەتى بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ باستى جولى رەتىندە مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى ترانسفورماتسيالاۋدى، حالىقارالىق اۋديت ەنگىزۋدى جانە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتىپ، جەكەشەلەندىرۋدى جەدەلدەتۋدى تاڭدادى.

تاجىكستاندا مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى تاراپىنان مەملەكەتتىك بانكتەر مەن ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ باسشىلارىنا قاتىستى بىرنەشە رەت ءىرى قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان. بۇل جاعدايلاردا دا نەگىزگى پروبلەما — مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ بولىنۋىندەگى قوعامدىق جانە پارلامەنتتىك باقىلاۋدىڭ السىزدىگىمەن بايلانىستىرىلادى.

رەفورمانىڭ ەكى جولى

قازاقستانداعى «سامۇرىق-قازىنا» مەن «قتج» توڭىرەگىندەگى سوڭعى وقيعالار ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ورتاق جۇيەلى ديلەممانى ايقىنداپ بەردى:

1. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بەلسەندىلىگى ارقىلى جەمقورلىق فاكتىلەرىن انىقتاۋ جانە كەلتىرىلگەن زالالدى بيۋدجەتكە قايتارۋ. بۇل قىسقا مەرزىمدە ادىلدىك سەزىمىن قالىپتاستىرىپ، بيۋدجەتتى تولىقتىرۋعا كومەكتەسەدى.

2. ەكونوميستەر مەن ساياساتتانۋشىلار ۇسىناتىن جول — مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن قىسقارتۋ، ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ساتىپ الۋ جۇيەسىن تولىق اشىق ەتۋ، ديرەكتورلار كەڭەستەرىنە شىنايى تاۋەلسىز مامانداردى تارتۋ جانە ءتيىمسىز حولدينگتىك قۇرىلىمداردى قايتا قاراۋ.

الداعى ۋاقىتتا قازاقستان بيلىگىنىڭ وسى داعدارىستان قانداي قورىتىندى شىعاراتىنى — تەك جەكەلەگەن توپ-مەنەدجەرلەردى اۋىستىرۋمەن شەكتەلە مە، الدە بۇكىل كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ارحيتەكتۋراسىن قايتا قۇرا ما — ەل ەكونوميكاسىنىڭ الداعى دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن باستى فاكتور بولماق.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz