TARIHY NÁTIYJELER, MÁSELELER MEN DAMU PERSPEKTIVALARY (1993–2026 jj.)

Qazaqstan Respublikasynyng últtyq valutasy – tengening ainalymgha engizilui elimizding tәuelsizdik tarihyndaghy asa manyzdy oqighalardyng biri boldy. 1993 jylghy 15 qarashada últtyq valutanyng dýniyege kelui Qazaqstannyng sayasy tәuelsizdigin ekonomikalyq jәne qarjylyq túrghydan nyghaytudyng sheshushi kezenine ainaldy. Búl tarihy sheshim jas memleketting óz aqsha-nesie sayasatyn jýrgizuine, derbes qarjy jýiesin qalyptastyruyna jәne últtyq ekonomikanyng damu baghyttaryn aiqyndauyna jol ashty.

Biyl últtyq valutamyzdyng ainalymgha engenine 33 jyl tolyp otyr. Osy uaqyt aralyghynda tenge Qazaqstannyng ekonomikalyq damuymen, qoghamdyq ózgeristerimen jәne halyqaralyq ekonomikalyq baylanystarymen birge qalyptasty. Sondyqtan últtyq valutanyng 1993–2026 jyldardaghy tarihy jolyn saralau – ótkenge kóz jýgirtu ghana emes, elding ekonomikalyq egemendigining býgingi jaghdayy men bolashaghyn baghalau degen sóz.

TENGENING DÝNIYEGE KELUI – TÁUELSIZDIKTING EKONOMIKALYQ NEGIZI

1991 jyly Qazaqstan memlekettik tәuelsizdigin jariyalaghannan keyin el aldynda kýrdeli mindetter túrdy. Kenestik josparly ekonomikadan naryqtyq qatynastargha kóshu, búrynghy odaqtyq sharuashylyq baylanystardyng ýzilui, óndiristing qúldyrauy, inflyasiyanyng kýshengi jәne әleumettik-ekonomikalyq túraqsyzdyq jas memleketting damu mýmkindikterine eleuli әser etti.

Osy kezende Qazaqstan búrynghy rubli aimaghynda qalyp, ózining derbes aqsha-nesie sayasatyn tolyq jýzege asyra almady. Aqsha ainalymyn, qarjy resurstaryn jәne ekonomikalyq túraqtylyqty últtyq mýddege sәikes basqaru qajettiligi barghan sayyn aiqyndala týsti. Múnday jaghdayda últtyq valutany engizu memlekettik tәuelsizdikti nyghaytudyng obektivti qajettiligine ainaldy.

1993 jylghy 12 qarashada Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti «Qazaqstan Respublikasynyng últtyq valutasyn engizu turaly» №1399 Jarlyqqa qol qoydy. Al 15 qarasha kýni tanghy saghat 8.00-den bastap tenge ainalymgha engizildi. 18 qarashadan bastap ol elimizdegi birden-bir zandy tólem qúralyna ainaldy.

Búl sheshimning tarihy manyzyn tek jana aqsha birligining payda boluymen shekteuge bolmaydy. Tengening engizilui Qazaqstannyng derbes ortalyq banktik jýiesin, últtyq qarjy instituttaryn jәne ekonomikalyq retteu tetikterin damytugha negiz qalady. Últtyq valutanyng atauy da halqymyzdyng tarihiy-mәdeny múrasymen sabaqtas. «Tenge» atauy ortaghasyrlyq týrki halyqtarynyng aqsha ataularymen baylanysty. Osylaysha, últtyq valuta ekonomikalyq derbestikting ghana emes, tarihy jady men últtyq biregeylikting de nyshanyna ainaldy.

1990-JYLDAR: NARYQTYQ EKONOMIKAGhA ÓTUDING KÝRDELI SYNAGhY

Tengening alghashqy jyldary Qazaqstan ekonomikasy ýshin asa auyr kezenmen túspa-tús keldi. Naryqtyq qatynastargha kóshu barysynda óndiristik baylanystardyng búzyluy, inflyasiya, júmyssyzdyq, halyq tabysynyng tómendeui jәne әleumettik tensizdik kýsheydi.

Últtyq valutanyng engizilui osy mәselelerding barlyghyn birden sheshken joq. Óitkeni aqsha jýiesining túraqtylyghy óndiristing damuymen, tauarlar men qyzmetter úsynysymen, memlekettik qarjynyng jaghdayymen jәne ekonomikanyng naqty mýmkindikterimen tyghyz baylanysty edi.

Degenmen tengening engizilui Qazaqstangha ózining aqsha-nesie sayasatyn qalyptastyrugha mýmkindik berdi. Últtyq Bank derbes ortalyq bank retinde aqsha ainalymyn retteu, inflyasiyany tejeu, bank jýiesin damytu jәne últtyq valutanyng túraqtylyghyn qamtamasyz etu baghytynda júmys jýrgize bastady.

1990-jyldardyng ekinshi jartysynda bank jýiesin reformalau, qarjy naryghyn qalyptastyru, memlekettik baghaly qaghazdar naryghyn damytu jәne sheteldik investisiyalardy tartu baghytynda manyzdy qadamdar jasaldy.

Búl kezenning tarihy sabaghy aiqyn: sayasy tәuelsizdik ekonomikalyq derbestikpen tolyqtyrylmasa, memleketting damu mýmkindikteri shekteuli bolady. Sondyqtan tenge Qazaqstannyng egemen memleket retinde qalyptasuyndaghy manyzdy instituttardyng birine ainaldy.

ÚLTTYQ VALUTANYNG NYGhANGY JÁNE EKONOMIKALYQ JANGhYRU

2000-jyldar Qazaqstan ekonomikasynyng jana damu kezenimen erekshelendi. Álemdik naryqtaghy múnay men basqa da shiykizat resurstaryna súranystyng ósui el ekonomikasyna qosymsha qarjy resurstaryn tartugha mýmkindik berdi.

Ekonomikalyq ósim, eksporttyq kiristerding artuy, sheteldik investisiyalardyng kelui jәne qarjy instituttarynyng damuy últtyq valutanyng ekonomikalyq ainalymdaghy rólin kýsheytti.

Osy jyldary Qazaqstannyng bank sektory keneyip, halyqtyng banktik qyzmetterdi paydalanu mýmkindikteri artty. Kәsipkerlikti qarjylandyru, ipotekalyq nesiyeleu, tútynushylyq nesie jәne tólem infraqúrylymy damy bastady.

Sonymen qatar últtyq qarjy jýiesining halyqaralyq ekonomikalyq kenistikke integrasiyalanuy jedeldedi. Alayda osy kezende qalyptasqan ekonomikalyq modeliding osal tústary da bayqaldy. Qazaqstan ekonomikasynyng múnay, gaz jәne basqa da shiykizat eksportyna tәueldiligi kýsheydi.

Álemdik naryqtaghy bagha ózgeristeri últtyq valutagha jәne memlekettik budjetke tikeley yqpal etetin faktorlardyng birine ainaldy. Demek, ekonomikalyq ósimge qol jetkizu manyzdy bolghanymen, onyng úzaq merzimdi túraqtylyghy ekonomikany әrtaraptandyrugha, óndeu ónerkәsibin damytugha jәne últtyq óndiristing bәsekege qabilettiligin arttyrugha baylanysty boldy.

DAGhDARYSTAR JAGhDAYYNDAGhY TENGE: TÓZIMDILIK PEN BEYIMDELU

Qazaqstannyng últtyq valutasy ózining damu tarihynda birneshe kýrdeli ekonomikalyq synaqtan ótti. 2008–2009 jyldardaghy әlemdik qarjy daghdarysy, keyingi kezendegi halyqaralyq múnay baghasynyng qúldyrauy, geosayasy túraqsyzdyq jәne syrtqy ekonomikalyq shekteuler Qazaqstannyng qarjy naryghyna eleuli yqpal etti.

2015 jyly tengening aiyrbas baghamyn qalyptastyru tetigi ózgerip, erkin ózgermeli bagham rejiymine kóshu jýzege asyryldy. Búl qadam syrtqy ekonomikalyq jaghdaylargha beyimdelu qajettiliginen tuyndady.

2020 jyly COVID-19 pandemiyasy әlemdik ekonomikanyng kóptegen salasyna keri әserin tiygizdi. Óndiristing bayaulauy, halyqaralyq saudanyng shektelui jәne qarjy naryqtaryndaghy túraqsyzdyq Qazaqstan ekonomikasyna da salmaq týsirdi.

Odan keyingi jyldary geosayasy shiyelenister, logistikalyq baghyttardyng ózgerui, inflyasiyalyq qysym jәne әlemdik naryqtaghy belgisizdik últtyq valutanyng túraqtylyghyna әser etti.

Búl oqighalar tengening taghdyry tek ishki ekonomikalyq sayasatqa ghana emes, halyqaralyq ekonomikalyq ýderisterge de tәueldi ekenin kórsetti.

Sonymen birge tenge Qazaqstannyng syrtqy ekonomikalyq ózgeristerge beyimdeluine mýmkindik beretin manyzdy qarjy qúraly bolyp qala berdi.

TENGENING BÝGINGI MÁSELELERI: EKONOMIKALYQ EGEMENDIKKE TÓNETIN SYN-QATERLER

2026 jylgha qaray últtyq valutanyng damuy men túraqtylyghyna baylanysty birneshe ózekti mәsele bar.

Birinshiden, inflyasiya men halyqtyng satyp alu qabiletin saqtau mәselesi erekshe manyzgha iye. Baghalardyng ósui azamattardyng naqty tabysyna, jinaqtaryna jәne túrmys sapasyna tikeley әser etedi. Sondyqtan tengening túraqtylyghyn qamtamasyz etu aqsha-nesie sayasatynyng ghana emes, býkil ekonomikalyq sayasattyng manyzdy mindeti boluy tiyis.

Ekinshiden, últtyq ekonomikanyng shiykizat eksportyna tәueldiligi әli de ózekti. Múnay men metaldardyng әlemdik baghasynyng ózgerui eksporttyq kiristerge, budjetke jәne valuta naryghyna әser etedi. Osy tәueldilikti azaytu ýshin óndeu ónerkәsibin, auyl sharuashylyghyn, mashina jasaudy jәne joghary tehnologiyalyq óndiristerdi damytu qajet.

Ýshinshiden, importqa tәueldilik mәselesi de últtyq valutagha qysym týsiretin faktorlardyng biri bolyp tabylady. Qazaqstan ishki naryqty otandyq ónimmen qamtamasyz etu, óndiristik kooperasiyany keneytu jәne otandyq kәsiporyndardyng bәsekege qabilettiligin arttyru baghytynda jýieli sayasat jýrgizui qajet.

Tórtinshiden, qarjy naryghyna degen qoghamdyq senimdi nyghaytu manyzdy. Últtyq valutany saqtau mәdeniyeti, qarjylyq sauattylyq, bank jýiesining ashyqtyghy jәne úzaq merzimdi tengelik jinaqtargha degen senim ekonomikalyq túraqtylyqtyng manyzdy sharttary bolyp sanalady.

Besinshiden, tengening halyqaralyq bәsekege qabilettiligin arttyru mәselesi kýn tәrtibinde túr. Ol ýshin Qazaqstannyng eksporttyq әleuetin kýsheytip, últtyq qarjy naryghynyng terendigin arttyryp, halyqaralyq ekonomikalyq baylanystardy әrtaraptandyru qajet.

SIFRLYQ TENGE JÁNE QARJY JÝIESINING BOLAShAGhY

Qazirgi әlemde aqsha ainalymy men qarjy qatynastary týbegeyli ózgerip keledi. Elektrondyq tólemder, mobilidi banking, qarjylyq tehnologiyalar jәne sifrlyq aktivter ekonomika damuynyng jana baghytyn qalyptastyruda.

Qazaqstan da osy ýderisterden tys qalghan joq. Sifrlyq tengeni damytu últtyq qarjy jýiesin janghyrtudyng manyzdy baghyttarynyng birine ainalyp otyr.

Sifrlyq tenge – Qazaqstannyng últtyq valutasynyng sifrlyq nysany. Onyng damuy tólem jýielerining tiyimdiligin arttyrugha, esep aiyrysulardyng ashyqtyghyn kýsheytuge jәne qarjylyq infraqúrylymdy jetildiruge mýmkindik bere alady.

Alayda sifrlyq tehnologiyalardy engizu barysynda aqparattyq qauipsizdik, jeke derekterdi qorghau, kiyberqauipterge qarsy túru jәne azamattardyng qarjylyq qúqyqtaryn saqtau mәseleleri de nazarda boluy tiyis.

Eng bastysy, sifrlyq tenge dәstýrli últtyq valutanyng ekonomikalyq jәne qúqyqtyq negizderin әlsiretpey, kerisinshe, onyng jana tehnologiyalyq mýmkindikterin keneytui qajet.

QARJY-EKONOMIKALYQ EGEMENDIKTI NYGhAYTUDYNG STRATEGIYaLYQ BAGhYTTARY

Bizding oiymyzsha, aldaghy kezende tengening túraqtylyghyn qamtamasyz etu jәne onyng últtyq ekonomikadaghy rólin arttyru ýshin birneshe strategiyalyq mindetti sheshu qajet.

Birinshi – últtyq óndiristi damytu. Qazaqstan ishki naryqty otandyq tauarlarmen qamtamasyz etuge, óndeu ónerkәsibin janghyrtugha jәne eksportqa baghdarlanghan óndiristerdi kóbeytuge basymdyq berui kerek. Ekonomikanyng naqty sektory nyghayghan sayyn últtyq valutanyng ekonomikalyq negizi de kýsheye týsedi.

Ekinshi – inflyasiyany tómendetu jәne halyqtyng әl-auqatyn qorghau. Tengening satyp alu qabiletin saqtau azamattardyng ómir sapasyna tikeley baylanysty. Sondyqtan aqsha-nesie jәne budjet sayasaty ózara ýilesimdi jýrgizilui tiyis.

Ýshinshi – qarjy jýiesine degen senimdi arttyru. Úzaq merzimdi tengelik jinaqtardy yntalandyru, bankterding jauapkershiligin kýsheytu, qarjy naryghynyng ashyqtyghyn qamtamasyz etu manyzdy.

Tórtinshi – ekonomikany әrtaraptandyru. Múnay men shiykizat eksportyna tәueldilikti azaytyp, auyl sharuashylyghy, mashina jasau, kólik-logistika, aqparattyq tehnologiyalar jәne innovasiyalyq óndiristerdi damytu qajet.

Besinshi – sifrlyq qarjy infraqúrylymyn jetildiru. Sifrlyq tengeni engizu men damytuda qauipsizdik, ashyqtyq jәne azamattardyng qúqyqtaryn qorghau basty nazarda boluy tiyis.

Altynshy – últtyq ekonomikalyq mýddeni halyqaralyq dengeyde qorghau. Qazaqstannyng halyqaralyq qarjy instituttarymen, sauda seriktesterimen jәne Ortalyq Aziya memleketterimen yntymaqtastyghy últtyq valutanyng túraqtylyghyna jәne ekonomikalyq әleuetine qyzmet etui kerek.

TENGE – TÁUELSIZDIKTING TARIHY JETISTIGI JÁNE BOLAShAQQA JAUAPKERShILIK

1993 jyldan 2026 jylgha deyingi tengening tarihy joly Qazaqstannyng memlekettik jәne ekonomikalyq qalyptasu tarihymen tyghyz baylanysty. Osy jyldar ishinde últtyq valuta kýrdeli ekonomikalyq daghdarystardy, әlemdik naryqtaghy ózgeristerdi jәne ishki qúrylymdyq reformalardy bastan ótkerdi.

Tengening engizilui Qazaqstangha derbes aqsha-nesie sayasatyn jýrgizuge, últtyq qarjy jýiesin qalyptastyrugha jәne halyqaralyq ekonomikalyq qatynastardyng tolyqqandy qatysushysy bolugha mýmkindik berdi.

Alayda últtyq valutanyng tarihy jetistikterin baghalau barysynda sheshimin kýtken mәselelerdi de ashyq aituymyz qajet. Tengening túraqtylyghy tek valuta baghamymen ólshenbeydi. Onyng shynayy ekonomikalyq quaty últtyq óndiristing damuymen, halyqtyng tabysymen, enbek ónimdiligimen, investisiyalyq belsendilikpen jәne elding tehnologiyalyq mýmkindikterimen aiqyndalady.

Osy túrghydan alghanda, tengening bolashaghy Qazaqstannyng jalpy ekonomikalyq damu strategiyasymen tikeley baylanysty. Últtyq valutanyng bedelin arttyru ýshin, eng aldymen, últtyq ekonomikanyng bәsekege qabilettiligin kýsheytu qajet.

Tәuelsizdikting ekonomikalyq mazmúny – óz baylyghymyzdy tiyimdi paydalanu, últtyq mýddege negizdelgen ekonomikalyq sayasat jýrgizu, otandyq óndiristi órkendetu jәne halyqtyng әl-auqatyn arttyru.

Tenge – jay ghana aqsha birligi emes. Ol – Qazaqstannyng memlekettik tәuelsizdigining ekonomikalyq tiregi, últtyq biregeyligining nyshany jәne bolashaq úrpaq aldyndaghy jauapkershiligimizding kórinisi.

Sondyqtan últtyq valutanyng 33 jyldyq tarihyn qorytyndylay otyryp, basty mindetimiz – tengening syrtqy baghamyn ghana emes, onyng ishki ekonomikalyq qúndylyghyn, últtyq ekonomikadaghy ornyn jәne halyqtyng senimin nyghaytu dep esepteymiz.

Qazaqstannyng ekonomikalyq egemendigi myqty óndiris, әdiletti ekonomikalyq sayasat, túraqty qarjy jýiesi jәne halyqtyng әl-auqaty arqyly jýzege asuy tiyis.

Tengening bolashaghy – Qazaqstan ekonomikasynyng bolashaghy. Al ekonomikalyq túrghydan quatty memleket qúru – tәuelsizdigimizding eng manyzdy tarihy mindetterining biri.

Maqalagha paydalanugha bolatyn negizgi resmy derekkózder:

1. Qazaqstan Respublikasy Preziydentining 1993 jylghy 12 qarashadaghy №1399 «Qazaqstan Respublikasynyng últtyq valutasyn engizu turaly» Jarlyghy. Ádilet – resmy qújat.
2. Qazaqstan Respublikasy Preziydentining 1997 jylghy 13 qarashadaghy №3753 «Últtyq valuta – tenge kýni turaly» Jarlyghy. Ádilet – resmy qújat.
3. Qazaqstan Respublikasynyng Últtyq Banki. Últtyq valutanyng tarihy.
4. Qazaqstan Respublikasynyng Últtyq Banki. Aqsha-kredit sayasatynyng rejiymi men maqsaty.
5. 5. Qazaqstan Respublikasynyng Últtyq Banki. Sifrlyq tengeni shygharu jәne ainalysqa engizu tәrtibi turaly aqparat, 2026 jyl.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy  Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz