Seysenbi, 17 Qarasha 2026
Bәrekeldi! 213 0 pikir 17 Qarasha, 2026 saghat 13:16

Álemdik múra: Qazaqstan Aziyada ýzdik jiyrmalyqta!

Suretter: whc.unesco.org saytynan alyndy.

Qazaqstan YuNESKO-nyng Býkilәlemdik múra nysandarynyng sany boyynsha Aziya elderi arasynda 13-oryngha túraqtady.

Reytingti X әleumettik jelisindegi tanymal «Asia Nexus» arnasy jariyalady. Avtor YuNESKO-nyng Býkilәlemdik múra ortalyghynyng derekterin negizge alyp, mәdeni, tabighy jәne aralas nysandardy eseptep shyqqan.

Qazirgi tanda Qazaqstannyng tizimde 7 nysany bar. Reytingte elimizden keyin túrghan Mongholiyada da dәl osynsha nysan tirkelgen.

Qytay men Ýndistan kósh basynda

Birinshi oryndy Qytay iyelendi. Ol ózining 61-nysanyn 25 shildede Ontýstik Koreyanyng Pusan qalasynda ótken Býkilәlemdik múra komiytetining sessiyasynda aldy — tizimge ghasyrlar boyy farfor jasalghan Szindechjeni ónerkәsiptik múrasy engizildi. Múnda X–XIX ghasyrlar aralyghynda júmys istegen farfor óndirisining tútas jýiesi saqtalghan.

«Qytaydyng Býkilәlemdik múra tizimine qosqan ýlesi rasymen de orasan zor», — dedi YuNESKO Býkilәlemdik múra ortalyghynyng nominasiyalar bólimining basshysy Alessandro Balizamo. Onyng aituynsha, qytaylyq nysandar sanymen ghana emes, aluan týrliligimen de tanghaldyrady.

Ekinshi orynda Ýndistan túr. Onyng osy sessiyadaghy 45-nysany — ejelgi Sarnath budda kesheni boldy. Anyz boyynsha, Budda núrlanghannan keyingi alghashqy uaghyzyn dәl osy jerde oqyghan.

Reytingting jogharghy bóligindegi ózge elder de tizimdi tolyqtyrdy. Irannan Alamut qamaly men oghan qatysty bekinister, al Japoniyadan ejelgi Asuka-Fudzivara astanasy endi.

Biylghy sessiyany reytingte 17-orynda túrghan Ontýstik Koreya qabyldady. Árbir el jylyna tek bir ghana ótinim úsyna alatyndyqtan, kóshbasshylar men ózge memleketter arasyndaghy alshaqtyq bayau qysqaruda.

Qazaqstannyng jetinshi nysany

Qazaqstan ózining jetinshi nysanyn 25 shildede iyelendi — tizimge Manghystaudyng jerasty (jartas) meshitteri men kiyeli oryndary engizildi. Búl nysannyng qúramyna Shopan ata, Qaraman ata, Shaqpaq ata, Súltan epe jәne Beket ata ýngir-meshitteri kirdi.

Viyse-preziydent Erlan Qarin búghan deyin búl júmystar Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng bastamasymen qayta jandanyp, mýlde jana dengeyge kóterilgenin atap ótken bolatyn. Búl meshitter qúlshylyq orny ghana emes, sonymen qatar bilim beru ortalyqtary qyzmetin atqarghan.

«Búl jartastar halqymyzdyng tarihy jady men babalarymyzdyng amanatyn saqtap túr», — dedi ol.

Tizimde búghan deyin ne boldy?

Qazaqstannyng múralar tizimindegi alghashqy nysany Týrkistandaghy Qoja Ahmet Yasauy kesenesi boldy. Ol tizimge 2003 jyly engizildi.

Keyinirek tizimdi Tanbaly petroglifteri men Úly Jibek jolynyng Chanani–Tyani-Shani dәlizi, sonday-aq tabighy nysandar: Soltýstik Qazaqstannyng dalalary men kólderin qamtityn Saryarqa, Batys Tyani-Shani jәne Túrannyng suyq shólderi tolyqtyrdy. Olardyng bir bóligin Qazaqstan Qytay, Qyrghyzstan jәne Týrikmenstanmen birlesip iyelenedi.

Mongholiyanyng jeti nysany

Mongholiya da jazda Pusanda ótken sessiyada jana nysangha ie boldy. Tizimge ghún aqsýiekterining qorghandary, sonyng ishinde elding shyghysyndaghy Duurliyg-Nars qorymdar kesheni endi. Búghan deyin Koreyanyng Últtyq muzeyi monghol arheologtarymen birlesip búl eskertkishterdi 30 jyldan astam uaqyt zerttegen.

Mongholiyanyng 2003 jyly tizimge engen alghashqy nysany Uvs-Nuur kólining qazanshúnqyry boldy. Odan keyin Orhon angharynyng mәdeny landshafty, Monghol Altayynyng petroglifteri, qasiyetti Búrhan-Haldun tauy jәne Dauriya landshafttary qosyldy.

Taghy bir nysandy Hangay jotasynyng betkeyindegi qola dәuirining búghytastary qúraydy. Ejelgi túrghyndar olardy ghúryptyq rәsimder men jerleu kezinde ornatqan.

Preziydent jana ótinimder әzirleudi tapsyrdy. Olardyng qatarynda Jarkenttegi aghash meshit, Almatydaghy Voznesensk sobory jәne Qaratau petroglifteri bar.

Jarkent meshiti men Voznesensk sobory YuNESKO-nyng Býkilәlemdik múrasynyng aldyn ala tizimine engizilip qoyghan. El tolyqqandy ótinim bere aluy ýshin nysan aldymen osy tizimge kirui tiyis.

Abai.kz

0 pikir