الەمدىك مۇرا: قازاقستان ازيادا ۇزدىك جيىرمالىقتا!
قازاقستان يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا نىساندارىنىڭ سانى بويىنشا ازيا ەلدەرى اراسىندا 13-ورىنعا تۇراقتادى.
رەيتينگتى X الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى تانىمال «Asia Nexus» ارناسى جاريالادى. اۆتور يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىن نەگىزگە الىپ، مادەني، تابيعي جانە ارالاس نىسانداردى ەسەپتەپ شىققان.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ تىزىمدە 7 نىسانى بار. رەيتينگتە ەلىمىزدەن كەيىن تۇرعان موڭعوليادا دا ءدال وسىنشا نىسان تىركەلگەن.
قىتاي مەن ءۇندىستان كوش باسىندا
ءبىرىنشى ورىندى قىتاي يەلەندى. ول ءوزىنىڭ 61-نىسانىن 25 شىلدەدە وڭتۇستىك كورەيانىڭ پۋسان قالاسىندا وتكەن بۇكىلالەمدىك مۇرا كوميتەتىنىڭ سەسسياسىندا الدى — تىزىمگە عاسىرلار بويى فارفور جاسالعان تسزيندەچجەن ونەركاسىپتىك مۇراسى ەنگىزىلدى. مۇندا X–XIX عاسىرلار ارالىعىندا جۇمىس ىستەگەن فارفور ءوندىرىسىنىڭ تۇتاس جۇيەسى ساقتالعان.
«قىتايدىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە قوسقان ۇلەسى راسىمەن دە وراسان زور»، — دەدى يۋنەسكو بۇكىلالەمدىك مۇرا ورتالىعىنىڭ نوميناتسيالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى الەسساندرو بالزامو. ونىڭ ايتۋىنشا، قىتايلىق نىساندار سانىمەن عانا ەمەس، الۋان تۇرلىلىگىمەن دە تاڭعالدىرادى.
ەكىنشى ورىندا ءۇندىستان تۇر. ونىڭ وسى سەسسياداعى 45-نىسانى — ەجەلگى سارناتح بۋددا كەشەنى بولدى. اڭىز بويىنشا، بۋددا نۇرلانعاننان كەيىنگى العاشقى ۋاعىزىن ءدال وسى جەردە وقىعان.
رەيتينگتىڭ جوعارعى بولىگىندەگى وزگە ەلدەر دە ءتىزىمدى تولىقتىردى. يراننان الامۋت قامالى مەن وعان قاتىستى بەكىنىستەر، ال جاپونيادان ەجەلگى اسۋكا-فۋدزيۆارا استاناسى ەندى.
بيىلعى سەسسيانى رەيتينگتە 17-ورىندا تۇرعان وڭتۇستىك كورەيا قابىلدادى. ءاربىر ەل جىلىنا تەك ءبىر عانا ءوتىنىم ۇسىنا الاتىندىقتان، كوشباسشىلار مەن وزگە مەملەكەتتەر اراسىنداعى الشاقتىق باياۋ قىسقارۋدا.
قازاقستاننىڭ جەتىنشى نىسانى
قازاقستان ءوزىنىڭ جەتىنشى نىسانىن 25 شىلدەدە يەلەندى — تىزىمگە ماڭعىستاۋدىڭ جەراستى (جارتاس) مەشىتتەرى مەن كيەلى ورىندارى ەنگىزىلدى. بۇل نىساننىڭ قۇرامىنا شوپان اتا، قارامان اتا، شاقپاق اتا، سۇلتان ەپە جانە بەكەت اتا ۇڭگىر-مەشىتتەرى كىردى.
ۆيتسە-پرەزيدەنت ەرلان قارين بۇعان دەيىن بۇل جۇمىستار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قايتا جاندانىپ، مۇلدە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل مەشىتتەر قۇلشىلىق ورنى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى قىزمەتىن اتقارعان.
«بۇل جارتاستار حالقىمىزدىڭ تاريحي جادى مەن بابالارىمىزدىڭ اماناتىن ساقتاپ تۇر»، — دەدى ول.
تىزىمدە بۇعان دەيىن نە بولدى؟
قازاقستاننىڭ مۇرالار تىزىمىندەگى العاشقى نىسانى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى بولدى. ول تىزىمگە 2003 جىلى ەنگىزىلدى.
كەيىنىرەك ءتىزىمدى تاڭبالى پەتروگليفتەرى مەن ۇلى جىبەك جولىنىڭ چانان–تيان-شان ءدالىزى، سونداي-اق تابيعي نىساندار: سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالالارى مەن كولدەرىن قامتيتىن سارىارقا، باتىس تيان-شان جانە تۇراننىڭ سۋىق شولدەرى تولىقتىردى. ولاردىڭ ءبىر بولىگىن قازاقستان قىتاي، قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستانمەن بىرلەسىپ يەلەنەدى.
موڭعوليانىڭ جەتى نىسانى
موڭعوليا دا جازدا پۋساندا وتكەن سەسسيادا جاڭا نىسانعا يە بولدى. تىزىمگە عۇن اقسۇيەكتەرىنىڭ قورعاندارى، سونىڭ ىشىندە ەلدىڭ شىعىسىنداعى دۋرليگ-نارس قورىمدار كەشەنى ەندى. بۇعان دەيىن كورەيانىڭ ۇلتتىق مۋزەيى موڭعول ارحەولوگتارىمەن بىرلەسىپ بۇل ەسكەرتكىشتەردى 30 جىلدان استام ۋاقىت زەرتتەگەن.
موڭعوليانىڭ 2003 جىلى تىزىمگە ەنگەن العاشقى نىسانى ۋۆس-نۋر كولىنىڭ قازانشۇڭقىرى بولدى. ودان كەيىن ورحون اڭعارىنىڭ مادەني لاندشافتى، موڭعول التايىنىڭ پەتروگليفتەرى، قاسيەتتى بۇرحان-حالدۋن تاۋى جانە داۋريا لاندشافتتارى قوسىلدى.
تاعى ءبىر نىساندى حانگاي جوتاسىنىڭ بەتكەيىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ بۇعىتاستارى قۇرايدى. ەجەلگى تۇرعىندار ولاردى عۇرىپتىق راسىمدەر مەن جەرلەۋ كەزىندە ورناتقان.
پرەزيدەنت جاڭا وتىنىمدەر ازىرلەۋدى تاپسىردى. ولاردىڭ قاتارىندا جاركەنتتەگى اعاش مەشىت، الماتىداعى ۆوزنەسەنسك سوبورى جانە قاراتاۋ پەتروگليفتەرى بار.
جاركەنت مەشىتى مەن ۆوزنەسەنسك سوبورى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇراسىنىڭ الدىن الا تىزىمىنە ەنگىزىلىپ قويعان. ەل تولىققاندى ءوتىنىم بەرە الۋى ءۇشىن نىسان الدىمەن وسى تىزىمگە كىرۋى ءتيىس.
Abai.kz