Авторитарлық режим қалай аяқталады? Хемингуэйдің банкроттықты әйгілі сипаттаған әйгілі сөзімен айтсақ: « Басында мимыртпен, сосында бірден».

Ирандық наразылық білдірушілер мен олардың шетелдік жақтастары Тегерандағы ислам режимінің кенеттен күйреу шегіне жеткеніне үміттенген. Бірақ барлық белгілер оның қалауға бет алғанның өзінде, қазіргі уақытта біртіндеп күйреу кезеңінде екенін көрсетеді.

Соңғы екі аптадағы тәртіпсіздіктер режим үшін үлкен дағдарыс болып табылады. Ирандықтардың ашуы мен наразылығы көшелерде бірнеше рет пайда болды, бірақ бұл жолы бұл толқу соңғы екі жылда АҚШ пен Израильдің Иранға жасаған әртүрлі әскери соққыларынан асып түсті.

Дегенмен, қиналып жүрген ирандықтардың жүйкесін жұқартқан, әрине санкциялар.

Иран экономикасына соңғы соққы - Ұлыбритания, Германия және Франция қыркүйек айында қазір күшін жойған 2015 жылғы ядролық келісім бойынша алынып тасталған барлық БҰҰ санкцияларын қайта енгізді. 2025 жылға қарай Иранның азық-түлік бағасының инфляция деңгейі 70%-дан асып кетті,. Иран риалы желтоқсанда рекордтық ең төмен деңгейге құлдырады.

Иран режиміне қатты қысым жасалғанына қарамастан, оның күйремейтінін көрсететін белгілер бар.

Басты себеп оның қауіпсіздік күштерінің адалдығында жатыр.

1979 жылғы Ислам революциясынан бері Иран билігі барша уақыт пен ресурстарды бас көтергенді аяусыз жаныштайтын қатігез жүйе құруға жұмсады.

Соңғы екі аптада режим күштеріне көшелерде өз халқына оқ атуға бұйрық берілді. Нәтижесінде, апталар бойғы демонстрациялар аяқталды – интернет байланыс бұғатталған елде бізге солай болып көрінуде.

Ереуілді жаныштайтын негізгі ұйым - Иран революциялық гвардия корпусы (IRGC) тұр.

Оның міндеті - 1979 жылғы Ислам революциясының идеологиясы мен саяси жүйесін қорғау, Жоғарғы Көсем Аятолла Әли Хаменеиге тікелей бағыну. Шамамен 150 000 қарулы қызметкері бар деп есептелетін IRGC тұрақты Иран армиясына параллель күш ретінде жұмыс істейді және сонымен қатар Иран экономикасында маңызды ойыншы болып табылады.

Билік, ақша, сыбайлас жемқорлық және идеология бір-бірімен тығыз байланысты, сол үшінде олар бұл жүйені жаннын салып қорғайды.

Революциялық гвардияның қосалқы күші де бар – ерікті әскерилендірілген ұйым – Басидж милициясы. Бұл ұйымның миллиондаған мүшесі бар. Кейбір батыстық талдаулар оның белсенді қызметтегі адамдарының санын жүздеген мың деп бағалайды, бұл айтарлықтай сан. Басидж милициясы – Иран режимінің наразылық білдірушілерді қудалаудағы ең алдыңғы шептегі күш.

Тегерандағы қартайған Жоғарғы Көшбасшы Хаменеидің басты міндеті - Ислам Республикасының билігін сақтау. Бұдан әрі кез келген наразылық акциялары қатаң қуғын-сүргінге ұшырайды.

Режимге пайдалысы – наразылық білдірушілер арасында біртұтас басшылықтың болмауы. Жарты ғасырға жуық уақыт бұрын тақтан тайдырылған патшаның үлкен ұлы бұл олқылықты толтыруға тырысты, бірақ оның тартымдылығын отбасылық тарихы мен Израильмен тығыз байланысы кері тартады.

Тегеранның діни көшбасшылары мен әскерилеріне қорқыныш тудыратын сабақ: бұрынғы одақтасы, Сирияның бұрынғы президенті Башар әл-Асадтың тағдыры. Ол соғыста жеңіске жеткендей көрінді және біртіндеп Сауд Арабиясы мен Араб Лигасына қайта интеграциялана бастады, бірақ 2024 жылдың соңында ол жақсы ұйымдастырылған көтерілісшілердің шабуылына тап болды.

Оның ең маңызды екі одақтасы Ресей мен Иранның оны құтқаруға ниеті де, қабілетті де болмады. Бірнеше күн ішінде Асад пен оның отбасы Мәскеуге бас сау,алап кетті.

Авторитарлық режимнің құлдырауы біртіндеп жүретін процесс, содан кейін кенеттен ортасына түседі. Асад тұсындағы Сирия режимінің құлауы өте жылдам болды. Тегеранның сабақ алуы мүмкін тағы бір мысал - 2011 жылы Тунис президенті Бен Алидің құлауы, сол кезде армия демонстранттарды ішкі қауіпсіздік күштерінен қорғауға тырысты.

Бен Алидің құлауы Мысыр президенті Хосни Мүбарактың отставкаға кетуіне әкелді. Егер қарулы күштер өз билігін сақтап қалу үшін оны жою керек деп шешпегенде, ол жаппай ереуілден кейін аман қалуы мүмкін еді.

Бұл жағдай Иранда орын ала ма? Мүмкін, бірақ қазіргі уақытта емес.

Ислам режимдерінің қарсыластары режимнің құлдырауын жеделдету, бір мезетте орнынан алу үшін ішкі және халықаралық қысымның күшеюіне әрі сенімді басшылықтың пайда болуына мүдделі.

Дереккөз: BBC

Abai.kz