АҚШ пен Ресей арасындағы соңғы екіжақты ядролық қаруды қысқарту туралы келісімшарт - New START шартының мерзімі бейсенбіде (5 ақпан) ресми түрде аяқталды. АҚШ президенті Трамп Ресеймен «жаңа, жетілдірілген және жаңғыртылған келісімшартқа» қол жеткізу үшін келіссөздер жүргізуге шақырды. АҚШ болашақта қару-жарақты бақылау бойынша келіссөздерге Қытайды қосуды ұсынды, бірақ бұл ұсынысты Бейжің қабылдамады.

AFP агенттігінің хабарлауынша, Трамп бейсенбі күні өзінің Truth Social платформасында: «Жаңа START шартын ұзартудың орнына, ядролық сарапшыларымыз жаңа, жетілдірілген, жаңғыртылған және болашаққа дайын келісімшарт әзірлеуге кіріссін», - деп жазды.

Трамп бейсенбіде START шартының мерзімінің аяқталуы ядролық қаруды таратуға қатысты алаңдаушылықты қайта жандандырғанын, ол келісімнің (Обама әкімшілігі кезінде жасалған)  «өте нашар екенін» әрі «қағидаттар айтарлықтай бұзылғанын» мәлімдеді.

Трамп ядролық қаруды бақылауды ұзақ уақыт бойы қолдап келді, бірақ бұрын келісімшарттың мерзімінің жақындап келе жатқаны туралы үнсіз қалған.

Америка Құрама Штаттары болашақта қару-жарақты бақылау жөніндегі келіссөздерге Қытайды қосуды ұсынды, бірақ бұл ұсынысты Бейжің қабылдамады. Қытай Сыртқы істер министрлігінің өкілі Линь Цзянь: «Қытайдың ядролық мүмкіндіктері АҚШ пен Ресейдікінен мүлдем өзгеше, және Қытай бұл кезеңде тиісті келіссөздерге қатыспайды», - деп мәлімдеді. Дегенмен, ол шарттың «әлемдік стратегиялық тұрақтылықты сақтау үшін өте маңызды» екенін де атап өтті.

НАТО-ның аты-жөнін атамаған шенеунігі барлық тараптарды бұл мәселеде «ұстамдылық пен жауапкершілік» танытуға шақырды. Ол «Ресейдің ядролық мәселеге қатысты жауапсыз риторикасы және ол таратқан ядролық қауіптер туралы сигналдар стратегиялық қорқыту ұстанымын көрсететінін» атап өтті және Қытайды ядролық арсеналын «кеңейту» ниеті үшін сынға алды.

2025 жылдың қыркүйегінде Ресей президенті Владимир Путин шартты тағы бір жылға ұзартуды ұсынды. Трамп бұл ұсынысты сол кезде «жақсы идея» деп атады, бірақ оны жүзеге асырмады.

Шарттың мерзімі бітуімен әлем стратегиялық белгісіздік жағдайына түсті. Бұл жағдай, әсіресе, адамзат апатты ядролық соғысқа қарай жылжып барады деп қорқатын жапондық атом бомбасынан аман қалғандар арасында терең алаңдаушылық тудырды.Жапондық атом бомбасынан аман қалғандар қауымдастығының тең төрағасы Теруми Танака әлем қазіргі жағдайдың ауырлығын шынымен түсінбегенін мәлімдеді. Ол: «Мен жақын арада біз шынымен ядролық соғысқа тап болып, жойылуға бет алуымыз мүмкін деп ойлаймын», - деді. Жаңа START шартының мерзімінің аяқталуы ірі державалар арасындағы өте шиеленіскен қарым-қатынастар, әсіресе Иранның ядролық мәселесі бойынша келіссөздер жүріп жатқан кезде орын алды.

БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш шарттың мерзімінің аяқталуы «халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік үшін қиын сәт» екенін айтып, Америка Құрама Штаттары мен Ресейді мүмкіндігінше тезірек жаңа негіз бойынша келісімге келуге шақырды.

Жаңа START шарты Вашингтон мен Мәскеу арасындағы соңғы тиімді қару-жарақты бақылау туралы келісім болды. 2010 жылы қол қойылған келісімшартта әр тарап ең көбі 800 жеткізу көлігі мен ауыр бомбалаушы ұшақтарды, сондай-ақ  1550 шабуылдаушы стратегиялық ядролық оқтұмсықтарды орналастыра алатындығы және тексеру механизмі қамтылған.

Келісімшарттың мерзімінің аяқталуы жаһандық ядролық тәртіптің шектеулі кезеңге қарай жылжуын білдіреді. Ресейдің 2022 жылы Украинаға басып кіруінен кейін тиісті тексеру механизмдері 2023 жылы тоқтатылды.

Ресей сәрсенбі күні «енді шартпен жүрмейтінін»  мәлімдеді. Ресей президентінің сыртқы саясат жөніндегі кеңесшісі Ушаковтың айтуынша, Путин Қытай төрағасы Си Цзиньпинмен телефон арқылы сөйлескен кезде Ресейдің «ақылмен және жауапкершілікпен» әрекет ететініне уәде берген.

Президенттің баспасөз хатшысы Песков бейсенбі күні тағы да былай деп қосты: «Келісім мерзімі аяқталды және біз оған керісінше көзқараспен қараймыз». Рим Папасы Лев XIV сәрсенбі күні ядролық мәселе бойынша сирек кездесетін мәлімдеме жасап, «жаңа қарулану жарысының алдын алуға» шақырды.

Бірнеше еуропалық елдер қару-жарақты бақылаудың сәтсіздігі үшін Мәскеуді сынға алды. ЕО-дағы жалғыз ядролық қаруға ие мемлекет Франция ірі державаларды халықаралық қару-жарақты бақылау жүйесін құру үшін бірлесіп жұмыс істеуге шақырды.

Сонымен қатар, Нобель бейбітшілік сыйлығының лауреаты және Ядролық қаруды жою жөніндегі халықаралық науқан (ICAN) АҚШ пен Ресейді жаңа негіз бойынша келіссөздер кезінде шарттың негізгі шектеулерін сақтауды жалғастыруға шақырды.

Abai.kz