Қазақстан тарихын оқытудағы ұлттық бірегейлік пен тарихи жады мәселелері маңызды тақырып болып табылады, себебі мектеп және жоғары оқу орындары арқылы өткенді түсіну, азаматтық белсенділік және ұлтжандылық сезімі қалыптасады.

Ұлттық бірегейлік және тарихи жады ұғымы

Ұлттық бірегейлік – адамдардың белгілі бір ұлтқа, ортақ мәдениетке, тілге, дәстүрлерге және тарихи тәжірибеге тиесілі екенін түсінуі. Тарихи жады – қоғамның өткенін түсінуінің жиынтығы, ол білім беру, мәдениет, әдебиет және мемлекеттік саясат арқылы беріледі.

Қазақстанда бұл процестер елдің күрделі тарихи тағдырына байланысты ерекше маңызды: көшпелі өркениет, империялық және кеңестік билік кезеңі, содан кейін Кеңес Одағының ыдырауынан кейінгі елдің тәуелсіздігі. Тарих қоғамның ұлттық бірегейлігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Өткенді зерттеу мәдени құндылықтар, дәстүрлер, ұлттың тарихи жолы және оның әлемдегі орны туралы түсініктерді қалыптастырады.

Қазақстан тарихын оқыту тұрғысынан ұлттық бірегейлік пен тарихи жад мәселелері ерекше маңызды, себебі олар азаматтық бірлікті нығайтуға, елдің тарихи тәжірибесін түсінуге және мәдени мұраға құрметпен қарауды қалыптастыруға ықпал етеді.

Ең алдымен, ұлттық бірегейлік халықтың өзінің шығу тегі, тарихи дамуы, тілі, мәдениеті және дәстүрлері туралы сенімдерінің жиынтығын білдіреді. Қазақстанда ұлттық бірегейліктің қалыптасуы көшпелі өркениет тарихымен, ел ішіндегі мемлекеттік құрылымдармен және халықтың өз мәдениеті мен тәуелсіздігін сақтау үшін күресімен тығыз байланысты.

Қазақстан тарихын оқытудың ұлттық бірегейлікті қалыптастырудағы рөлі. Тарих білім беру жүйесінде бірнеше негізгі функцияларды орындайды:

1. Ұлттық бірегейлікті дамыту. Қазақ халқының тарихын, мемлекеттілігін және мәдениетін зерттеу елге тиесілілік сезімін нығайтуға көмектеседі. Ерекше назар аударылады: - Қазақ хандығының құрылуы; - көшпелі мәдениет дәстүрлері; - қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күресі.
2. Қиын тарихи кезеңдерді түсіну. Тарихтың қайғылы тарауларын зерттеу маңызды рөл атқарады, мысалы: - 1932-1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық; - КСРО-дағы Сталиндік қуғын-сүргін; - Желтоқсан оқиғалары / 1986 жылғы желтоқсан. Бұл оқиғаларды түсіну сыни ойлауды және тарихи жауапкершілікті дамытады.
3. Азаматтық бірегейлікті дамыту. Тарих мемлекетке, оның рәміздері мен институттарына деген құрметті дамытуға, сондай-ақ Қазақстан тәуелсіздігінің құндылығын түсінуге көмектеседі.

Ертедегі мемлекеттік бірігулер, көшпелі мәдениеттің дамуы, Қазақ хандығы дәуірі және ХІХ және ХХ ғасырлардағы жаңғыру процестері сияқты тақырыптарды зерттеу арқылы студенттер қазақ халқының ұзақ және күрделі тарихын түсінеді. Қазақ мемлекеттілігінің дамуындағы шешуші кезеңге және ұлттың саяси нығаюының символына айналған Қазақ хандығының тарихын зерттеу ерекше маңызды.

Тарихи жад та маңызды. Ол білім беру, мәдениет, әдебиет және әлеуметтік дәстүрлер арқылы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан өткенді ұжымдық қабылдау мен түсінуді білдіреді. Қазақстан тарихын оқытуда тарихи жад қоғамның дамуына айтарлықтай әсер еткен негізгі оқиғалар мен кезеңдерді зерттеу арқылы қалыптасады.

Мұндай оқиғаларға, мысалы, Орталық Азиядағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, ұжымдастыру саясатының қайғылы салдары мен 1930 жылдардағы аштық және республика тұрғындарының Ұлы Отан соғысындағы жеңіске қосқан үлесі жатады.

Бұл оқиғаларды түсіну студенттерге тарихи процестердің күрделілігін түсінуге, ел тағдырына қатыстылық сезімін сезінуге және бейбітшілік пен тәуелсіздіктің құндылығын тануға көмектеседі. Тәуелсіздік оқиғасы қазіргі заманғы ұлттық бірегейліктің қалыптасуында ерекше рөл атқарады.

1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы Қазақстан тарихындағы бетбұрыс кезеңі болды, ұлттың өткенің қайта қарастыру, тарихи әділдікті қалпына келтіру және тарихтың ұмытылған немесе аз зерттелген тарауларын қалпына келтіру процесін бастады. Мектеп және университет курстары тәуелсіз мемлекет құру, ұлттық мәдениетті дамыту және азаматтық бірегейлікті нығайту процесіне ерекше назар аударады.

Сонымен қатар, Қазақстан тарихын оқыту студенттердің сыни ойлауын және әртүрлі тарихи дереккөздерді талдау қабілетін дамытуға бағытталған. 1991 жылдан бастап мемлекет ұлттық тарихи саясатты белсенді түрде қалыптастырып келе жатқанын атап өткен жөн.

Бұл келесі жағдайларда көрінеді:

- жаңа тарих оқулықтарын жасауда;

- тарихи есімдер мен батырларды қалпына келтіруде;

- Қазақстан тарихы бойынша тарихи зерттеулерді дамытуда.

Мемлекеттік бағдарламалар маңызды рөл атқарады, мысалы: - қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасы; - Мәдени мұраны сақтау бағдарламасы.

Бұл әсіресе жаһандану жағдайында маңызды, өйткені тарихи оқиғаларды әртүрлі түсіндіру қоғамдық санаға әсер етуі мүмкін. Оқытудың заманауи тәсілі мұрағаттық құжаттарды, ауызша тарихты, ғылыми зерттеулерді және пәнаралық әдістерді пайдаланады, бұл өткенді объективті және көп қырлы түсінуге мүмкіндік береді.

Айта кету керек, Қазақстан көпұлтты мемлекет, сондықтан білім беру процесіндегі ұлттық бірегейлік мәселелері тек қазақ халқының тарихы тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар елде тұратын барлық этникалық топтардың үлестері арқылы да қарастырылады.

Бұл тәсіл төзімділікті, өзара құрметті және азаматтық ынтымақтастықты дамытады. Ғасырлар бойы аймақты мекендеген әртүрлі мәдениеттер мен халықтардың тарихын зерттеу студенттерге Қазақстанның тарихи мұрасының байлығы мен әртүрлілігін түсінуге көмектеседі.

Осы жетістіктерге қарамастан, қиындықтар әлі де бар:

1. Ғылыми және патриоттық тәрбиені теңестіру. Кейде өткенді идеалдандыру қаупі бар;
2. Қоғамның көпұлтты сипаты. Қазақстанда 100-ден астам этникалық топ тұрады, сондықтан тек этникалық емес, азаматтық бірегейлікті қалыптастыру маңызды;
3. Кеңестік кезеңді түсіндіру. Тарихшылар оның әсерін жаңғыртудан бастап отаршылдық саясатқа дейін әртүрлі бағалайды.

Қазақстан тарихын оқытудың заманауи тәсілдерін қарастырған кезде мыналарға ұмтылу қажет:

- сыни ойлауды дамыту;

- көп дереккөзді талдауды пайдалану;

- әртүрлі тарихи түсіндірмелерді салыстыру;

- сандық мұрағаттар мен интерактивті оқыту әдістерін пайдалану.

Бұл студенттерге тек фактілерді жаттап қана қоймай, сонымен қатар тарихи процестердің күрделілігін түсінуге көмектеседі.

Осылайша, Қазақстан тарихын оқыту ұлттық бірегейлікті қалыптастыруда және тарихи жадты сақтауда шешуші рөл атқарады. Маңызды оқиғаларды, мәдени дәстүрлерді және халықтың тарихи тәжірибесін зерттеу арқылы студенттер өз елінің өткенін жақсырақ түсінеді және оның болашағы үшін жауапкершілікті мойындайды.

Тарихқа құрметпен қарауды дамыту, сыни ойлауды дамыту және азаматтық құндылықтарды нығайту - Қазақстандағы қазіргі заманғы тарих білімінің маңызды міндеттері. Қазақстан тарихын оқыту ұлттық бірегейлік пен тарихи жадты қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Ол патриоттық тәрбиені ғылыми объективтілікпен біріктіріп, жас ұрпаққа өткенді түсінуге және елдің болашағын қалыптастыруға көмектесуі керек.

Керімсал Жұбатқанов,

тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті

Abai.kz