Qazaqstan tarihyn oqytudaghy últtyq biregeylik pen tarihy jady mәseleleri manyzdy taqyryp bolyp tabylady, sebebi mektep jәne joghary oqu oryndary arqyly ótkendi týsinu, azamattyq belsendilik jәne últjandylyq sezimi qalyptasady.

Últtyq biregeylik jәne tarihy jady úghymy

Últtyq biregeylik – adamdardyng belgili bir últqa, ortaq mәdeniyetke, tilge, dәstýrlerge jәne tarihy tәjiriybege tiyesili ekenin týsinui. Tarihy jady – qoghamnyng ótkenin týsinuining jiyntyghy, ol bilim beru, mәdeniyet, әdebiyet jәne memlekettik sayasat arqyly beriledi.

Qazaqstanda búl prosester elding kýrdeli tarihy taghdyryna baylanysty erekshe manyzdy: kóshpeli órkeniyet, imperiyalyq jәne kenestik biylik kezeni, sodan keyin Kenes Odaghynyng ydyrauynan keyingi elding tәuelsizdigi. Tarih qoghamnyng últtyq biregeyligin qalyptastyruda manyzdy ról atqarady. Ótkendi zertteu mәdeny qúndylyqtar, dәstýrler, últtyng tarihy joly jәne onyng әlemdegi orny turaly týsinikterdi qalyptastyrady.

Qazaqstan tarihyn oqytu túrghysynan últtyq biregeylik pen tarihy jad mәseleleri erekshe manyzdy, sebebi olar azamattyq birlikti nyghaytugha, elding tarihy tәjiriybesin týsinuge jәne mәdeny múragha qúrmetpen qaraudy qalyptastyrugha yqpal etedi.

Eng aldymen, últtyq biregeylik halyqtyng ózining shyghu tegi, tarihy damuy, tili, mәdeniyeti jәne dәstýrleri turaly senimderining jiyntyghyn bildiredi. Qazaqstanda últtyq biregeylikting qalyptasuy kóshpeli órkeniyet tarihymen, el ishindegi memlekettik qúrylymdarmen jәne halyqtyng óz mәdeniyeti men tәuelsizdigin saqtau ýshin kýresimen tyghyz baylanysty.

Qazaqstan tarihyn oqytudyng últtyq biregeylikti qalyptastyrudaghy róli. Tarih bilim beru jýiesinde birneshe negizgi funksiyalardy oryndaydy:

1. Últtyq biregeylikti damytu. Qazaq halqynyng tarihyn, memlekettiligin jәne mәdeniyetin zertteu elge tiyesililik sezimin nyghaytugha kómektesedi. Erekshe nazar audarylady: - Qazaq handyghynyng qúryluy; - kóshpeli mәdeniyet dәstýrleri; - qazaq halqynyng tәuelsizdigi ýshin kýresi.
2. Qiyn tarihy kezenderdi týsinu. Tarihtyng qayghyly taraularyn zertteu manyzdy ról atqarady, mysaly: - 1932-1933 jyldardaghy Qazaqstandaghy asharshylyq; - KSRO-daghy Stalindik qughyn-sýrgin; - Jeltoqsan oqighalary / 1986 jylghy jeltoqsan. Búl oqighalardy týsinu syny oilaudy jәne tarihy jauapkershilikti damytady.
3. Azamattyq biregeylikti damytu. Tarih memleketke, onyng rәmizderi men instituttaryna degen qúrmetti damytugha, sonday-aq Qazaqstan tәuelsizdigining qúndylyghyn týsinuge kómektesedi.

Ertedegi memlekettik biriguler, kóshpeli mәdeniyetting damuy, Qazaq handyghy dәuiri jәne HIH jәne HH ghasyrlardaghy janghyru prosesteri siyaqty taqyryptardy zertteu arqyly studentter qazaq halqynyng úzaq jәne kýrdeli tarihyn týsinedi. Qazaq memlekettiligining damuyndaghy sheshushi kezenge jәne últtyng sayasy nyghayynyng simvolyna ainalghan Qazaq handyghynyng tarihyn zertteu erekshe manyzdy.

Tarihy jad ta manyzdy. Ol bilim beru, mәdeniyet, әdebiyet jәne әleumettik dәstýrler arqyly úrpaqtan-úrpaqqa berilip kele jatqan ótkendi újymdyq qabyldau men týsinudi bildiredi. Qazaqstan tarihyn oqytuda tarihy jad qoghamnyng damuyna aitarlyqtay әser etken negizgi oqighalar men kezenderdi zertteu arqyly qalyptasady.

Múnday oqighalargha, mysaly, Ortalyq Aziyadaghy 1916 jylghy últ-azattyq kóterilis, újymdastyru sayasatynyng qayghyly saldary men 1930 jyldardaghy ashtyq jәne respublika túrghyndarynyng Úly Otan soghysyndaghy jeniske qosqan ýlesi jatady.

Búl oqighalardy týsinu studentterge tarihy prosesterding kýrdeliligin týsinuge, el taghdyryna qatystylyq sezimin sezinuge jәne beybitshilik pen tәuelsizdikting qúndylyghyn tanugha kómektesedi. Tәuelsizdik oqighasy qazirgi zamanghy últtyq biregeylikting qalyptasuynda erekshe ról atqarady.

1991 jyly Kenes Odaghynyng ydyrauy Qazaqstan tarihyndaghy betbúrys kezeni boldy, últtyng ótkening qayta qarastyru, tarihy әdildikti qalpyna keltiru jәne tarihtyng úmytylghan nemese az zerttelgen taraularyn qalpyna keltiru prosesin bastady. Mektep jәne uniyversiytet kurstary tәuelsiz memleket qúru, últtyq mәdeniyetti damytu jәne azamattyq biregeylikti nyghaytu prosesine erekshe nazar audarady.

Sonymen qatar, Qazaqstan tarihyn oqytu studentterding syny oilauyn jәne әrtýrli tarihy derekkózderdi taldau qabiletin damytugha baghyttalghan. 1991 jyldan bastap memleket últtyq tarihy sayasatty belsendi týrde qalyptastyryp kele jatqanyn atap ótken jón.

Búl kelesi jaghdaylarda kórinedi:

- jana tarih oqulyqtaryn jasauda;

- tarihy esimder men batyrlardy qalpyna keltirude;

- Qazaqstan tarihy boyynsha tarihy zertteulerdi damytuda.

Memlekettik baghdarlamalar manyzdy ról atqarady, mysaly: - qoghamdyq sanany janghyrtu baghdarlamasy; - Mәdeny múrany saqtau baghdarlamasy.

Búl әsirese jahandanu jaghdayynda manyzdy, óitkeni tarihy oqighalardy әrtýrli týsindiru qoghamdyq sanagha әser etui mýmkin. Oqytudyng zamanauy tәsili múraghattyq qújattardy, auyzsha tarihty, ghylymy zertteulerdi jәne pәnaralyq әdisterdi paydalanady, búl ótkendi obektivti jәne kóp qyrly týsinuge mýmkindik beredi.

Ayta ketu kerek, Qazaqstan kópúltty memleket, sondyqtan bilim beru prosesindegi últtyq biregeylik mәseleleri tek qazaq halqynyng tarihy túrghysynan ghana emes, sonymen qatar elde túratyn barlyq etnikalyq toptardyng ýlesteri arqyly da qarastyrylady.

Búl tәsil tózimdilikti, ózara qúrmetti jәne azamattyq yntymaqtastyqty damytady. Ghasyrlar boyy aimaqty mekendegen әrtýrli mәdeniyetter men halyqtardyng tarihyn zertteu studentterge Qazaqstannyng tarihy múrasynyng baylyghy men әrtýrliligin týsinuge kómektesedi.

Osy jetistikterge qaramastan, qiyndyqtar әli de bar:

1. Ghylymy jәne patriottyq tәrbiyeni tenestiru. Keyde ótkendi iydealdandyru qaupi bar;
2. Qoghamnyng kópúltty sipaty. Qazaqstanda 100-den astam etnikalyq top túrady, sondyqtan tek etnikalyq emes, azamattyq biregeylikti qalyptastyru manyzdy;
3. Kenestik kezendi týsindiru. Tarihshylar onyng әserin janghyrtudan bastap otarshyldyq sayasatqa deyin әrtýrli baghalaydy.

Qazaqstan tarihyn oqytudyng zamanauy tәsilderin qarastyrghan kezde mynalargha úmtylu qajet:

- syny oilaudy damytu;

- kóp derekkózdi taldaudy paydalanu;

- әrtýrli tarihy týsindirmelerdi salystyru;

- sandyq múraghattar men interaktivti oqytu әdisterin paydalanu.

Búl studentterge tek faktilerdi jattap qana qoymay, sonymen qatar tarihy prosesterding kýrdeliligin týsinuge kómektesedi.

Osylaysha, Qazaqstan tarihyn oqytu últtyq biregeylikti qalyptastyruda jәne tarihy jadty saqtauda sheshushi ról atqarady. Manyzdy oqighalardy, mәdeny dәstýrlerdi jәne halyqtyng tarihy tәjiriybesin zertteu arqyly studentter óz elining ótkenin jaqsyraq týsinedi jәne onyng bolashaghy ýshin jauapkershilikti moyyndaydy.

Tariyhqa qúrmetpen qaraudy damytu, syny oilaudy damytu jәne azamattyq qúndylyqtardy nyghaytu - Qazaqstandaghy qazirgi zamanghy tarih bilimining manyzdy mindetteri. Qazaqstan tarihyn oqytu últtyq biregeylik pen tarihy jadty qalyptastyruda sheshushi ról atqarady. Ol patriottyq tәrbiyeni ghylymy obektivtilikpen biriktirip, jas úrpaqqa ótkendi týsinuge jәne elding bolashaghyn qalyptastyrugha kómektesui kerek.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz