XX ғасырдың екінші жартысы мен XXI ғасырдың басындағы Қазақстанның тарихи ғылымының тарихы академик Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың есімімен тығыз байланысты.

Оның ғылыми еңбегі бірнеше буын зерттеушілерді қамтыды және өткенді қоғамдық қабылдаудың күрделі кезеңінде орын алды. Қозыбаев көптеген зерттеулердің авторы ғана емес, сонымен қатар ғылыми ұйымдастырушы, ғылыми топтардың жетекшісі, іргелі басылымдардың редакторы, педагог және қоғам қайраткері болды.

Манаш Қозыбаев 1931 жылы 16 қарашада дүниеге келген. 1969 жылы докторлық диссертациясын қорғап, 1970 жылы профессор атағын алды. 1989 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі болып сайланды. 1988 жылдан қайтыс болғанға дейін ол Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтын басқарды. Оның ғылыми мұрасының айтарлықтай бөлігі Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жарияланды.

Ғалымның өмірбаяндық материалдарына сәйкес, ол 800-ден астам ғылыми және ғылыми-көпшілік еңбектің, соның ішінде шамамен 30 монографияның авторы. Қозыбаевтың академиялық өмірбаяны ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол орыс тарихнамасының кеңестік үлгіден қазіргі заманғы ұлттық тарихи ғылымға дейінгі эволюциясын көрсетеді. Осы себепті ғалымның мұрасын зерттеу тек ғылым тарихының міндеті ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның қазіргі заманғы тарихи жадының қалыптасуын түсінудегі маңызды элемент болып табылады.

Тарихшының қалыптасуы және алғашқы зерттеу бағыты

Манаш Қозыбаевтың зерттеуінің бірінші кезеңі Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихын, әсіресе Ұлы Отан соғысы тарихын зерттеуге бағытталды. Оның алғашқы ірі еңбектерінің бірі – «Ұлы Отан соғысы кезіндегі Қазақстан Коммунистік партиясы (1941–1945)» атты зерттеуі, ал 1970 жылы «Қазақстан — майдан арсеналы» монографиясы жарық көрді.

Бұл зерттеулерде Қозыбаев Қазақстанның майданды өнеркәсіптік шикізатпен, азық-түлікпен, адами ресурстармен және қорғаныс өнеркәсібі өнімдерімен қамтамасыз етіп, ондағы шешуші рөл атқарғанын көрсетуге тырысты. Сол кездегі тарихи әдебиет негізінен басым кеңестік тұжырымдама шеңберінде болды, бірақ тіпті алғашқы еңбектерінде де ғалым мұрағат материалдары мен статистикалық деректерге кеңінен сүйенуге ұмтылғанын көрсетті.

Кейінірек зерттеуші әскери тарихтың аясын айтарлықтай кеңейтті. Оның еңбектері Қазақстанды тек адами ресурстарды жұмылдыру аймағы ретінде ғана емес, сонымен қатар соғыс кезінде Кеңес Одағының экономикалық және әлеуметтік жүйесінің маңызды бөлігі ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. «Қазақстан — майдан арсеналы» монографиясы тарихшының ең танымал еңбектерінің біріне айналды. Кейіннен ол ғалымның таңдамалы еңбектерінің екі томдық басылымына енгізілді.

2015 жылы Алматыда М. Қозыбаевтың екі томдық «Таңдамалы шығармалар» жинағы жарық көрді. Бірінші том майдандағы арсенал ретіндегі Қазақстанның мәселелеріне, ал екінші том оның «Тарих және қазіргі заман» еңбегіне арналған. Осылайша, ғылыми мансабының алғашқы кезеңінде-ақ Қозыбаев мұрағаттық дереккөздердің, статистиканың, тарихнамалық талдаудың және кең тарихи контексттің үйлесіміне негізделген зерттеу мәдениетін дамытты.

Қозыбаев және тарихи шындық мәселесі

М. Қозыбаевтың ғылыми мұрасында тарих пен қазіргі заманның байланысы ерекше орын алады. Бұл 1991 жылы жарық көрген «Тарих және қазіргі заман» кітабында айқын көрінеді. Бұл шешуші кезең болды. Кеңестік жүйе дағдарыста болды, бұрын қалыптасқан көптеген тұжырымдама қайта қарастырылып, мұрағат материалдарына қолжетімділік кеңейе түсті.

Тарих ғылымы біртіндеп қатаң идеологиялық шектеулерден арылды. Қозыбаев үшін тарих ешқашан өткеннің жай ғана сипаттамасы болған емес. Ол оны қоғамның тарихи санасын қалыптастыру құралы ретінде қарастырды. Сондықтан тарихшы өткенді ғылыми тұрғыдан түсіндірудің қазіргі қоғамға қалай әсер ететіні туралы мәселені үнемі көтеріп келді.

«Тарих және қазіргі заман» 1991 жылы Алматыда «Ғылым» баспасынан 252 бет болып жарық көрді. Қозыбаевтың орыс тарихының мазмұнын қайта қарастыруға деген ұмтылысы өте маңызды болды. Ол идеологиялық парадигмалардың механикалық түрде қайталануына қарсы шығып, тарихи ғылымды шынайы зерттеу функциясына қайтару қажет деп санады.

Ғалымның ғылыми мұрасының негізгі сипаттамаларының бірі де осы: ол тарихшыны оқиғалардың пассивті тіркеушісі емес, тарихи білімнің шынайылығы мен сенімділігі үшін қоғам алдында жауапты зерттеуші ретінде қарастырды.

Қазақстан тарихындағы «ақтаңдақтар»

М. Қозыбаев зерттеулерінің негізгі бағыттарының бірі – Қазақстан тарихындағы «ақтаңдақтар» деп аталатын түйткілді мәселелерді зерттеу болды. Кеңес тарихнамасында көптеген тақырыптар мүлдем қарастырылмады немесе бұрмаланып айтылды. Бұл қатарға ұжымдастырудың салдары, 1930 жылдардағы ашаршылық, жаппай саяси қуғын-сүргін, ұлттық зиялы қауымның тағдыры, ұлт-азаттық қозғалыстар, Алаш қайраткерлерінің қызметі және басқа да күрделі мәселелер кірді.

Қозыбаев қайта құру кезеңіндегі алғашқы қазақ тарихшыларының бірі болып, өткеннің осы парақтарын объективті зерттеу қажеттілігін үнемі көтерді. 1992 жылы жарық көрген «Ақтаңдақтар ақиқаты» кітабының маңызы ерекше болды. Тақырыптың өзі ғалым үшін зерттеудің басты бағдарламасына айналды. Ғалым мұнымен шектеліп қана қоймай, сол қайғылы оқиғалардың себептерін, салдарын және олардың Қазақстанның тарихи дамуындағы орнын жан-жақты көрсетуге тырысты.

Сталиндік ұжымдастыру мен ашаршылықты зерттеу жаңа тарихнаманың ең маңызды саласына айналды. Осы тұрғыда М. Қозыбаев, Ж. Әбілқожин және Қ. Алдажұмановтың «Қазақстандағы ұжымдастыру: шаруалардың трагедиясы» атты еңбегі маңызды ұжымдық еңбекке айналды. Бұл зерттеулер ғылыми дискурсты түбегейлі өзгертуде шешуші рөл атқарды. Нәтижесінде Қазақстан тарихы тек кеңестік жаңғыртудың жетістіктері арқылы ғана емес, сонымен қатар сол саясаттың халық төлеген ауыр әлеуметтік құны арқылы да қарастырыла бастады.

Ұлттық-азаттық қозғалыстар және тарихи қалпына келтіру

Қозыбаев еңбектерінің ең елеулі нәтижелерінің бірі – ұлт-азаттық қозғалыстар тарихын қайта бағалау. Кеңестік тарихи әдебиетте Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы шыққан көптеген қазақ көтерілістері негізінен «феодалдық-монархистік» немесе «реакциялық» деп бағаланған еді.

Қозыбаев бұл процестерді жан-жақты және объективті түрде зерттеуді жақтады. Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық қозғалыс көшбасшыларының қызметі оның зерттеулерінде ерекше орын алды. Ғалым өзінің «Жауды шаптым ту байлап» атты кітабында тарихи жады, халықтың бостандық үшін күресі және Қазақстанның тарихи тәжірибесі мәселелерін терең қозғады.

1994 жылы Алматыда жарық көрген бұл кітап тарихшының тәуелсіздік кезеңіндегі көрнекті еңбектерінің біріне айналды. Сондай-ақ Алаш қозғалысы мен Алашорда үкіметінің тарихын зерттеу де маңызды бағытқа айналды. 1980 жылдардың аяғы мен 1990 жылдардың басында Қозыбаевтың басшылығымен ұлттық интеллигенцияны, ХХ ғасырдың басындағы саяси процестерді және қазақ мемлекеттілігінің тағдырын зерттеу қарқын алды. Осылайша, ол қазақ зиялыларының есімдері мен идеяларын ғылыми және қоғамдық айналымға қайта қосуға орасан зор үлес қосты.

Тарихи жад және ұлттық бірегейлік

Қозыбаев мұрасы тарихи жадты қазіргі заманғы тұрғыдан түсіну үшін аса маңызды. Ғалым үшін тарих – әлеуметтік өзін-өзі тануды қалыптастырудың басты тетігі. Өз өткенін білмейтін немесе бұрмалайтын халық ұлттық бірегейлігінен айырылады. Осыған байланысты оның ұлттық мемлекеттілік, тарихи сабақтастық және тарихи жад мәселелеріне ерекше назар аударғаны байқалады.

Қозыбаев Қазақстан тарихын бір-бірінен бөлек кезеңдер жиынтығы ретінде емес, ұзақ әрі күрделі біртұтас процесс ретінде көрсетуге ұмтылды. Өз зерттеулерінде ежелгі және ортағасырлық кезеңді, Қазақ хандығының тарихын, отаршылдық дәуірін, ХХ ғасырдағы оқиғалар мен тәуелсіздік жылдарын біртұтас тарихи процестің шеңберінде қарастырды.

Ғалымның дала өркениеті туралы тұжырымдамасының маңызы айрықша. Дереккөздерге сүйенсек, Қозыбаев Ресей тарих ғылымында Еуразия кеңістігіндегі дала өркениетінің дамуы туралы тұжырымдамалық түсінік қалыптастырған алғашқылардың бірі болды. Бұл көзқарас бізге дала тарихын жаһандық тарихи процестің шеткері бөлігі ретінде емес, тәуелсіз саяси, әлеуметтік және мәдени даму кеңістігі ретінде қарауға жол ашты.

Әдістеме, тарихнама және деректану

Қозыбаевтың тағы бір ұшан-теңіз үлесі – тарихи зерттеу әдіснамасын дамытуға қосқан үлесі. 2006 жылы ғалымның таңдамалы еңбектері енген «Қазақстан тарихындағы әдіснама мәселелері, тарихнама және деректану» атты жинағы жарық көрді. Бұл еңбек ұлттық тарихтағы әдіснамалық және деректанушылық өзекті мәселелерге арналған. Қозыбаев үшін тарихшылардың өздерін бір ғана дереккөз түрімен шектемей, жан-жақты ізденгені маңызды болды.

Ол мұрағаттық құжаттарға, статистикаға, мерзімді баспасөз материалдарына, естеліктерге және ресми құжаттарға қатар сүйенді. Бұл әдіс әсіресе Қазақстан тарихының трагедиялы беттерін зерттеу барысында аса қажет еді. Тарихи мәселе неғұрлым күрделі болса, дереккөздерді бір-менімен салыстыру соғұрлым маңызды бола түседі. Дәл осы себепті Қозыбаевтың әдіснамалық мұрасы бүгінгі күнге дейін өз өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Қозыбаев – тарих ғылымының ұйымдастырушысы

Манаш Қозыбаевтың ғылыми қызметін тек жеке еңбектерімен шектеуге болмайды. 1980 жылдан бастап ол Қазақ Совет Энциклопедиясының редакциялық алқасын басқарды. Оның басшылығымен іргелі энциклопедиялық басылымдар қазақ және орыс тілдерінде дайындалды. 1988 жылдан бастап ол Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры қызметін абыроймен атқарды.

Бұл лауазымда ол Қазақстандағы тарих ғылымын жаңа сапалы деңгейге көтерді. Оның басшылығымен «Ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейінгі Қазақстан тарихы» атты көптомдық академиялық басылым жарық көрді. Тәуелсіздік алғаннан кейін кеңестік идеологиялық қасаңдықтардан арылған, Қазақстан тарихының біртұтас тұжырымдамасын жасау аса қажет болатын. Қозыбаев жас зерттеушілерге қолдау көрсетіп, бұған дейін жабық болып келген тақырыптарды зерттейтін мықты ғылыми орта қалыптастырды.

Тарихшы және қоғамдық жауапкершілік

Қозыбаев тек кабинет ғалымы ғана емес, белсенді қоғам қайраткері де болды. 1990–1993 жылдары ол жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссияның жұмысына қатысып, «Әділет» тарихи-ағарту қоғамын басқарды. Бұл бағыт академиялық зерттеулерді тікелей өмірмен, әлеуметтік әділдікпен байланыстырды.

Ғалымның қуғынға ұшыраған зиялы қауым өкілдерінің атын ақтап алу жолындағы еңбегі ерекше. Ол үшін тарих ғылымы өткенді түсіну құралы ғана емес, сонымен бірге тарихи әділдікті қалпына келтіретін және халықтың жадын жаңғыртатын маңызды тетік болды.

Қозыбаевтың тәуелсіздік жылдарындағы ғылыми мұрасы

Тәуелсіздік жылдарында М. Қозыбаевтың шығармашылық қарымы тіпті арта түсті. Оның «Тарих және қазіргі заман», «Ақтаңдақтардың ақиқаты», «Жауды шаптым ту байлап», «Тарих зердесі», «Ғасыр тоғысындағы Қазақстан: ойлар мен ізденістер», «Қазақ тарихы» және басқа да іргелі еңбектері жарық көрді.

Ғалым қайтыс болғаннан кейін де оның мұрасы ұмытылмай, қайта басылып шығарылуда. Мысалы, 2015 жылы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты екі томдық «Таңдамалы еңбектерді» басып шығарды. Ал 2001 жылы оның өмірбаяндық библиографиясы жарық көрді. Бұл еңбектер бүгінгі күні де тәуелсіз тарихнаманың сенімді дереккөзі болып қала береді.

Манаш Қозыбаев және Қазақстандағы қазіргі заманғы тарихи ғылым

Бүгінгі таңда Қазақстандағы тарихи ғылым әдіснамалық дамудың жаңа кезеңін бастан кешіріп жатқандықтан, Манаш Қозыбаевтың мұрасын қайта зерделеудің маңызы зор. Қазіргі зерттеулер терең талдауды, пәнаралық әдістерді, цифрлық технологияларды қолдануды талап еткенімен, олар Қозыбаев ұстанған іргелі қағидаттарды жоққа шығармайды. Керісінше, деректерге құрмет, қасаң тұжырымдарға сыни көзқарас және тарихшының қоғам алдындағы азаматтық жауапкершілігі сияқты құндылықтар әрқашан өзекті.

Қорыта айтқанда, Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың қазақ ғылымына қосқан үлесін мынадай негізгі бағыттар бойынша түйіндеуге болады:

1. Ұлы Отан соғысы тарихын зерттеп, республиканың майданға қосқан үлесін дәлелдеді.

2. Қазақстан тарихындағы «ақтаңдақтарды» (ұжымдастыру, ашаршылық, қуғын-сүргін) алғашқылардың бірі болып ғылыми айналымға қосты.

3. Ұлт-азаттық қозғалыстар мен Алаш тарихын әділ бағалап, тарихи әділдікті қалпына келтірді.

4. Қазақстан тарихын біртұтас үдеріс ретінде қарастырудың әдіснамалық негіздерін жасады.

5. Ғылымды ұйымдастырушы ретінде іргелі академиялық еңбектердің жарық көруіне ұйтқы болды.

Манаш Қозыбаев – ХХ ғасырдағы Қазақстанның ең ұлы тарихшыларының бірі және тәуелсіздік кезеңіндегі заманауи ұлттық тарихнаманың негізін қалаушылардың бірі. Оның мұрасы мен көтерген мәселелері әрқашан тәуелсіз Қазақстан үшін маңызды болып қала береді.

Керімсал Жұбатқанов,

С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті, тарих ғылымдарының кандидаты

Abai.kz