Қара теңіз – ғасырлар бойы Шығыс пен Батысты жалғаған, халықтар арасындағы сауда-саттық пен экономикалық байланыстың күретамырына айналған айдын.

Оның жағалауындағы мемлекеттер үшін теңіз жолдары тек жүк тасымалдайтын бағыт қана деп ойламау керек, ұлттық экономиканың тыныс-тіршілігін қамтамасыз ететін маңызды арна. Алайда соңғы жылдары Ресей мен Украина арасындағы соғыс Қара теңіздің стратегиялық маңызын бұрынғыдан да арттырып, оны халықаралық текетірестің күрделі аймағына айналдырды. Бұл шиеленістің салдары екі мемлекетпен шектелмей, әлемнің түкпір-түкпіріндегі миллиондаған адамның күнделікті дастарқанына әсер етуде.

Украина мен Ресей әлемдік астық нарығында айрықша орын алады. Екі мемлекет те бидай, жүгері, арпа және күнбағыс майын сыртқы нарыққа көптеп шығаратын елдердің қатарында. Әсіресе Солтүстік Африка, Таяу Шығыс және Азияның бірқатар мемлекеттері Қара теңіз арқылы жеткізілетін ауыл шаруашылығы өнімдеріне тәуелді.

2022 жылы Ресейдің Украинаға кең көлемде басып кіруінен кейін Қара теңіздегі қалыптасқан сауда жүйесі үлкен дағдарысқа ұшырады. Украинаның Одесса, Черноморск және Южный порттары арқылы жүзеге асырылатын астық экспорты күрт қысқарды. Теңіздегі қауіп-қатер, порт инфрақұрылымының зақымдануы және кемелерді сақтандыру құнының өсуі халықаралық тасымалға айтарлықтай кедергі келтірді.

Нәтижесінде әлемдік нарықта астық бағасы қымбаттап, азық-түлік импортына тәуелді мемлекеттердің экономикалық жағдайы күрделене түсті. Әсіресе табысы төмен елдер үшін бұл ауыр сынақ болды. Өйткені мұндай мемлекеттерде нан бағасының көтерілуі халықтың тұрмыс деңгейіне тікелей әсер етеді.

2022 жылдың шілдесінде Түркия мен Біріккен Ұлттар Ұйымының арағайындығымен Қара теңіз астық бастамасы қабылданды. Бұл келісім Украина порттарынан астық пен басқа да азық-түлік өнімдерін қауіпсіз тасымалдауға мүмкіндік берді.

Келісім халықаралық қоғамдастық үшін маңызды дипломатиялық жетістік саналды. Оның аясында ондаған миллион тонна ауыл шаруашылығы өнімі әлемдік нарыққа шығарылды. Алайда 2023 жылдың шілдесінде Ресей келісімге қатысуын тоқтатты. Мәскеу өз ауыл шаруашылығы экспортына қатысты кедергілер толық жойылмағанын алға тартты. Ал Украина мен Батыс мемлекеттері бұл шешімді халықаралық азық-түлік қауіпсіздігіне төнген қатер ретінде бағалады.

Келісім тоқтағанымен, Украина кейін Қара теңіздің батыс аумағы арқылы балама теңіз дәлізін ұйымдастырып, экспорттық тасымалды біртіндеп қалпына келтірді. Дегенмен соғыс жағдайында мұндай бағыттардың тұрақты әрі қауіпсіз жұмыс істеуіне ешқандай толық кепілдік жоқ.

Қара теңіздегі шиеленістің ең ауыр зардабын соғысқа қатысы жоқ мемлекеттердің халқы тартуда. Мысалы, Мысыр, Ливан, Йемен және Африканың бірқатар елдері сырттан жеткізілетін астыққа едәуір тәуелді.

Астық бағасының өсуі тек нанның қымбаттауымен шектелмейді. Ол мал азығының, ет пен сүт өнімдерінің, ұннан жасалатын тағамдардың бағасына да ықпал етеді. Бұған тасымал шығындары мен энергия бағасының өзгеруі қосылғанда, инфляциялық қысым күшейе түседі.

Азық-түлік тапшылығы кейбір мемлекеттерде әлеуметтік наразылықты өршітіп, саяси тұрақсыздыққа әкелуі ықтимал. Сондықтан Қара теңіздегі қауіпсіздік жағдайы бүгінде әскери немесе аймақтық сипаттағы дау ғана қарамау керек. Бүкіл адамзаттың әлеуметтік-экономикалық болашағына қатысты күрделі түйінге айналды.

Қара теңіздегі жағдай Қазақстан үшін де маңызды. Еліміз әлемдік астық экспорттаушысы болғандықтан, халықаралық нарықтағы өзгерістер отандық ауыл шаруашылығы өндірушілеріне тікелей әсер етеді.

Бір жағынан, әлемдік сұраныстың артуы қазақстандық астық экспортын кеңейтуге мүмкіндік береді. Екінші жағынан, көлік дәліздеріндегі тұрақсыздық, транзиттік шектеулер мен логистикалық шығындардың өсуі бұл мүмкіндіктерді толық пайдалануға кедергі келтіреді.

Сондықтан Қазақстан үшін экспорт бағыттарын әртараптандыру стратегиялық міндетке айналуға тиіс. Орталық Азия, Қытай, Каспий теңізі арқылы Кавказ және одан әрі халықаралық нарықтарға шығатын бағыттарды дамыту елдің көлік тәуелсіздігін нығайтады.

Сонымен қатар астықты терең өңдеу, сақтау инфрақұрылымын жаңғырту және отандық өндірушілердің халықаралық нарықтарға тікелей шығуына жағдай жасау қажет.

Қара теңіздегі шиеленіс қазіргі әлемнің өзара қаншалықты тығыз байланысқанын көрсетті. Бір аймақтағы әскери қақтығыс мыңдаған шақырым қашықтықтағы халықтың азық-түлік бағасына, тұрмысына және әлеуметтік тұрақтылығына әсер ете алады.

Бұл дағдарыстан шығудың негізгі жолы – халықаралық құқық қағидаларын сақтау, азаматтық кеме қатынасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету және дипломатиялық келіссөздерді жалғастыру. Астық тасымалы саяси қысым құралына айналмауы керек. Өйткені азық-түлік – мемлекеттер арасындағы текетірестің емес, адамзаттың ортақ тіршілігінің негізі.

Қара теңіздегі бейбітшілік тек жағалаудағы мемлекеттерге ғана қажет деп ойламайық. Ол нанын осы өңірден жеткізілетін астықтан пісіретін миллиондаған отбасы үшін де маңызды.

Әлемдік саясаттағы мүдделер қаншалықты қайшылықты болғанымен, адамзаттың аштықтан қорғалуға деген құқығы бәрінен жоғары тұруға тиіс. Себебі астық тиелген әрбір кеменің қауіпсіз сапары – бір елдің экономикалық табысы деп қана түсінбеңіздер, мыңдаған шаңырақтың берекесі мен ертеңгі күнге деген сенімі.

Бейсенғазы Ұлықбек, 

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz