قارا تەڭىز – عاسىرلار بويى شىعىس پەن باتىستى جالعاعان، حالىقتار اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق پەن ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان ايدىن.

ونىڭ جاعالاۋىنداعى مەملەكەتتەر ءۇشىن تەڭىز جولدارى تەك جۇك تاسىمالدايتىن باعىت قانا دەپ ويلاماۋ كەرەك، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى ارنا. الايدا سوڭعى جىلدارى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىس قارا تەڭىزدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرىپ، ونى حالىقارالىق تەكەتىرەستىڭ كۇردەلى ايماعىنا اينالدىردى. بۇل شيەلەنىستىڭ سالدارى ەكى مەملەكەتپەن شەكتەلمەي، الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ميلليونداعان ادامنىڭ كۇندەلىكتى داستارقانىنا اسەر ەتۋدە.

ۋكراينا مەن رەسەي الەمدىك استىق نارىعىندا ايرىقشا ورىن الادى. ەكى مەملەكەت تە بيداي، جۇگەرى، ارپا جانە كۇنباعىس مايىن سىرتقى نارىققا كوپتەپ شىعاراتىن ەلدەردىڭ قاتارىندا. اسىرەسە سولتۇستىك افريكا، تاياۋ شىعىس جانە ازيانىڭ بىرقاتار مەملەكەتتەرى قارا تەڭىز ارقىلى جەتكىزىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنە تاۋەلدى.

2022 جىلى رەسەيدىڭ ۋكرايناعا كەڭ كولەمدە باسىپ كىرۋىنەن كەيىن قارا تەڭىزدەگى قالىپتاسقان ساۋدا جۇيەسى ۇلكەن داعدارىسقا ۇشىرادى. ۋكراينانىڭ ودەسسا، چەرنومورسك جانە يۋجنىي پورتتارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن استىق ەكسپورتى كۇرت قىسقاردى. تەڭىزدەگى قاۋىپ-قاتەر، پورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ زاقىمدانۋى جانە كەمەلەردى ساقتاندىرۋ قۇنىنىڭ ءوسۋى حالىقارالىق تاسىمالعا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىردى.

ناتيجەسىندە الەمدىك نارىقتا استىق باعاسى قىمباتتاپ، ازىق-تۇلىك يمپورتىنا تاۋەلدى مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى كۇردەلەنە ءتۇستى. اسىرەسە تابىسى تومەن ەلدەر ءۇشىن بۇل اۋىر سىناق بولدى. ويتكەنى مۇنداي مەملەكەتتەردە نان باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

2022 جىلدىڭ شىلدەسىندە تۇركيا مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ اراعايىندىعىمەن قارا تەڭىز استىق باستاماسى قابىلداندى. بۇل كەلىسىم ۋكراينا پورتتارىنان استىق پەن باسقا دا ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن قاۋىپسىز تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەردى.

كەلىسىم حالىقارالىق قوعامداستىق ءۇشىن ماڭىزدى ديپلوماتيالىق جەتىستىك سانالدى. ونىڭ اياسىندا ونداعان ميلليون توننا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى الەمدىك نارىققا شىعارىلدى. الايدا 2023 جىلدىڭ شىلدەسىندە رەسەي كەلىسىمگە قاتىسۋىن توقتاتتى. ماسكەۋ ءوز اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنا قاتىستى كەدەرگىلەر تولىق جويىلماعانىن العا تارتتى. ال ۋكراينا مەن باتىس مەملەكەتتەرى بۇل شەشىمدى حالىقارالىق ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەر رەتىندە باعالادى.

كەلىسىم توقتاعانىمەن، ۋكراينا كەيىن قارا تەڭىزدىڭ باتىس اۋماعى ارقىلى بالاما تەڭىز ءدالىزىن ۇيىمداستىرىپ، ەكسپورتتىق تاسىمالدى بىرتىندەپ قالپىنا كەلتىردى. دەگەنمەن سوعىس جاعدايىندا مۇنداي باعىتتاردىڭ تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋىنە ەشقانداي تولىق كەپىلدىك جوق.

قارا تەڭىزدەگى شيەلەنىستىڭ ەڭ اۋىر زاردابىن سوعىسقا قاتىسى جوق مەملەكەتتەردىڭ حالقى تارتۋدا. مىسالى، مىسىر، ليۆان، يەمەن جانە افريكانىڭ بىرقاتار ەلدەرى سىرتتان جەتكىزىلەتىن استىققا ەداۋىر تاۋەلدى.

استىق باعاسىنىڭ ءوسۋى تەك ناننىڭ قىمباتتاۋىمەن شەكتەلمەيدى. ول مال ازىعىنىڭ، ەت پەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ، ۇننان جاسالاتىن تاعامداردىڭ باعاسىنا دا ىقپال ەتەدى. بۇعان تاسىمال شىعىندارى مەن ەنەرگيا باعاسىنىڭ وزگەرۋى قوسىلعاندا، ينفلياتسيالىق قىسىم كۇشەيە تۇسەدى.

ازىق-تۇلىك تاپشىلىعى كەيبىر مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك نارازىلىقتى ءورشىتىپ، ساياسي تۇراقسىزدىققا اكەلۋى ىقتيمال. سوندىقتان قارا تەڭىزدەگى قاۋىپسىزدىك جاعدايى بۇگىندە اسكەري نەمەسە ايماقتىق سيپاتتاعى داۋ عانا قاراماۋ كەرەك. بۇكىل ادامزاتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بولاشاعىنا قاتىستى كۇردەلى تۇيىنگە اينالدى.

قارا تەڭىزدەگى جاعداي قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى. ەلىمىز الەمدىك استىق ەكسپورتتاۋشىسى بولعاندىقتان، حالىقارالىق نارىقتاعى وزگەرىستەر وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

ءبىر جاعىنان، الەمدىك سۇرانىستىڭ ارتۋى قازاقستاندىق استىق ەكسپورتىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جاعىنان، كولىك دالىزدەرىندەگى تۇراقسىزدىق، ترانزيتتىك شەكتەۋلەر مەن لوگيستيكالىق شىعىنداردىڭ ءوسۋى بۇل مۇمكىندىكتەردى تولىق پايدالانۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.

سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ەكسپورت باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالۋعا ءتيىس. ورتالىق ازيا، قىتاي، كاسپي تەڭىزى ارقىلى كاۆكاز جانە ودان ءارى حالىقارالىق نارىقتارعا شىعاتىن باعىتتاردى دامىتۋ ەلدىڭ كولىك تاۋەلسىزدىگىن نىعايتادى.

سونىمەن قاتار استىقتى تەرەڭ وڭدەۋ، ساقتاۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ حالىقارالىق نارىقتارعا تىكەلەي شىعۋىنا جاعداي جاساۋ قاجەت.

قارا تەڭىزدەگى شيەلەنىس قازىرگى الەمنىڭ ءوزارا قانشالىقتى تىعىز بايلانىسقانىن كورسەتتى. ءبىر ايماقتاعى اسكەري قاقتىعىس مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىقتاعى حالىقتىڭ ازىق-تۇلىك باعاسىنا، تۇرمىسىنا جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتە الادى.

بۇل داعدارىستان شىعۋدىڭ نەگىزگى جولى – حالىقارالىق قۇقىق قاعيدالارىن ساقتاۋ، ازاماتتىق كەمە قاتىناسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدەردى جالعاستىرۋ. استىق تاسىمالى ساياسي قىسىم قۇرالىنا اينالماۋى كەرەك. ويتكەنى ازىق-تۇلىك – مەملەكەتتەر اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ ەمەس، ادامزاتتىڭ ورتاق تىرشىلىگىنىڭ نەگىزى.

قارا تەڭىزدەگى بەيبىتشىلىك تەك جاعالاۋداعى مەملەكەتتەرگە عانا قاجەت دەپ ويلامايىق. ول نانىن وسى وڭىردەن جەتكىزىلەتىن استىقتان پىسىرەتىن ميلليونداعان وتباسى ءۇشىن دە ماڭىزدى.

الەمدىك ساياساتتاعى مۇددەلەر قانشالىقتى قايشىلىقتى بولعانىمەن، ادامزاتتىڭ اشتىقتان قورعالۋعا دەگەن قۇقىعى بارىنەن جوعارى تۇرۋعا ءتيىس. سەبەبى استىق تيەلگەن ءاربىر كەمەنىڭ قاۋىپسىز ساپارى – ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكالىق تابىسى دەپ قانا تۇسىنبەڭىزدەر, مىڭداعان شاڭىراقتىڭ بەرەكەسى مەن ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك، 

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz