كۇلكى — قوعامدى تۇزەيتىن قۋاتتى قۇرال. الايدا ول ادام بويىنداعى ءمىندى اشكەرەلەۋدەن تۇتاس قاۋىمدى كەمسىتۋگە اۋىسقان ساتتە تاربيەلىك مانىنەن ايىرىلادى.

الدار كوسە تۋرالى حيكايالاردا مولدا بەينەسى ءجيى اڭقاۋ، اشكوز نەمەسە ەكىجۇزدى كەيىپتە سۋرەتتەلەدى. ال قوجاناسىر جايىنداعى انەكدوتتاردا كۇلكى كەيىپكەردىڭ ارەكەتىمەن عانا شەكتەلمەي، ونىڭ اتىنداعى «قوجا» سوزىمەن دە استاسىپ قابىلدانادى. ءسويتىپ، ءبىر جاعىنان، مولدا اتاۋى ناداندىقپەن بايلانىستىرىلسا، ەكىنشى جاعىنان، قوجاناسىرعا باعىتتالعان كەلەكە قوجا رۋى مەن قوجا قاۋىمىنا اۋىسىپ كەتۋى مۇمكىن. وسى ەكى قۇبىلىستى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ قاراۋ قاجەت.

بۇل جەردە ماسەلە الدار كوسە مەن قوجاناسىر مۇراسىن جوققا شىعارۋدا ەمەس. بۇل حيكايالار ءازىل مەن پارادوكس ارقىلى ساراڭدىقتى، وزبىرلىقتى، پايداكۇنەمدىكتى جانە ەكىجۇزدىلىكتى اشكەرەلەيدى. نەگىزگى ماسەلە جەكە كەيىپكەردىڭ ءمىنىن مولدالاردىڭ بارىنە نەمەسە قوجا قاۋىمىنا تەلىپ جىبەرمەۋدە. قوجاناسىردى قازاقتاعى قوجا اۋلەتتەرىنىڭ تىكەلەي وكىلى دەپ تاريحي تۇجىرىم جاساپ وتىرعان جوقپىز. اڭگىمە — ونىڭ اتىنداعى «قوجا» ءسوزىنىڭ قازاق ورتاسىندا قوجا رۋى مەن قوجا قاۋىمىنا بايلانىستىرىلىپ قابىلدانۋى جايىندا. ناقتى ادامنىڭ ناداندىعىن، اشكوزدىگىن نەمەسە ەكىجۇزدىلىگىن سىناۋ ورىندى. بىراق سول ءمىندى تۇتاس اتاۋعا تاڭۋ — ادىلەتسىز جالپىلاۋ.

بىزدە قادىرلى ۇعىمدى سوزبەن دارىپتەپ، ءىس جۇزىندە قادىرسىزدەندىرىپ الاتىن قايشىلىق بار. «مولدانىڭ ورنىن قۇرمەتتەيمىز، قوجانى سىيلايمىز» دەيمىز، بىراق كەيدە وسى اتاۋلاردىڭ ءوزىن كەلەكەگە اينالدىرامىز. سوندا ءبىز ناقتى ءبىر ادامنىڭ تەرىس قىلىعىن سىناپ وتىرمىز با، الدە مولدا مەن قوجا قاۋىمىنىڭ ءبارىن مازاق ەتىپ وتىرمىز با؟ وسى ەكەۋىن اجىراتۋ ءسوز مادەنيەتىمەن قاتار، ادىلەتتى ويلاۋدى دا تالاپ ەتەدى.

قۇرمەت دەگەنىمىز كوزسىز ماداقتاۋ نەمەسە اتاعىنا قاراپ ءمىنسىز ساناۋ ەمەس. ءدىندى ادال ءتۇسىندىرىپ، ادامدى ىزگىلىككە، بىلىمگە جانە جاۋاپكەرشىلىككە ۇندەگەن كىسى قۇرمەتكە لايىق. سونىمەن بىرگە شىنايى قۇرمەت ءادىل باعالاۋمەن ۇشتاسۋعا ءتيىس. ادامنىڭ كىم ەكەنى ونىڭ تەگىمەن نەمەسە قوعامداعى ورنىمەن عانا ەمەس، ءسوزى مەن ىسىنەن تانىلادى. سوندىقتان قۇرمەت تە، سىن دا ناقتى ادامعا جانە ونىڭ ارەكەتىنە باعىتتالعانى ءجون.

بۇل ماسەلە اسىرەسە بالا تاربيەسىندە ماڭىزدى. بالا ۇلكەندەردىڭ نەنى قۇرمەتتەپ، نەنى كۇلكىگە اينالدىرعانىن تەز قابىلدايدى. ەگەر ءبىز قاسيەتتى ۇعىمدى، ءبىلىمدى ادامدى جانە نادان كەيىپكەردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتپاي كەلەمەجدەسەك، بالانىڭ ساناسىندا قۇرمەت پەن مازاقتىڭ اراسى بۇلىڭعىرلانادى. كەيىن «نەگە جاس ۇرپاق ۇلكەندى سىيلامايدى، ءسوزدىڭ پارقىن بىلمەيدى؟» دەپ تاڭدانۋىمىز مۇمكىن. الايدا بالانىڭ ساناسىنا قۇرمەتتىڭ ورنىنا كەلەكەنى ءسىڭىرىپ الىپ، كىنانى زاماننان ىزدەۋ — ءوز جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى مويىنداماۋ.

سوندىقتان بالاعا «كۇلمە» دەۋ جەتكىلىكسىز; وعان «نەنىڭ ۇستىنەن جانە نە ءۇشىن كۇلىپ تۇرعانىڭدى ءتۇسىن» دەۋ كەرەك. «بارىنە سەنە بەرمە» دەۋمەن دە شەكتەلمەي، اقيقاتتى جالعاننان، ءبىلىمدى ناداندىقتان، شىنايى قىزمەتتى اتاققۇمارلىقتان اجىراتۋدى ۇيرەتكەن ءجون. قۇرمەت پەن سىني ويلاۋ ءبىر-بىرىنە قارسى ەمەس: شىنايى قۇرمەت ادىلەتتى باعالاۋدان باستالادى.

كۇلكى ءالسىزدى كەمسىتكەندە — مازاق، ال ادىلەتسىزدىكتى اشكەرەلەگەندە — تاربيە. سوندىقتان الدار كوسە جايىنداعى اڭگىمەلەردەگى مولدا بەينەسىن دە، قوجاناسىر انەكدوتتارىنداعى «قوجا» اتاۋىن دا بۇگىن جاۋاپكەرشىلىكپەن ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ونداعى كۇلكى ناقتى قىلىققا باعىتتالسىن، مولدا مەن قوجا قاۋىمىن تۇتاس كەمسىتۋگە اينالماسىن. تۇتاس قاۋىمدى كەلەمەجدەۋ ەمەس، ناقتى قىلىقتى ءادىل سىناۋ — ءسوزدىڭ دە، قوعامنىڭ دا مادەنيەتىن تانىتادى. سوندا عانا كۇلكى كەكەسىنگە ەمەس، كەمەلدىككە باستايتىن كۇشكە اينالادى.

حۋجاحمەتوۆ جامشيد جاڭابايۇلى

Abai.kz