تالدىقورعان قالاسىنداعى ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇلى دالانىڭ مەملەكەتتىلىك داستۇرىندەگى قۇرىلتايدىڭ تاريحي باستاۋلارىنا، ونىڭ ەۆوليۋتسياسى مەن ماڭىزىنا ارنالعان «قۇرىلتاي فەنومەنى» عىلىمي ەڭبەگىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. كىتاپ اۆتورلارى – مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومارحان وكسىكباەۆ پەن شىعىستانۋشى، تۇركىتانۋشى-لينگۆيست ءزارىپباي ورازباي، - دەپ حابارلايدى جەتىسۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.

كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمى وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل جيىنىنا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى دياس ەسداۋلەتوۆ، عالىمدار، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، جازۋشىلار، وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر قاتىستى. كەزدەسۋدى ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى – رەكتور، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەرمەك بورىباەۆ جۇرگىزدى.

كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار الدىندا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەگەن دياس ەسداۋلەتوۆ قۇرىلتايدىڭ تاريحي ماڭىزىنا توقتالدى.

– قۇرىلتاي – حالقىمىزدىڭ قوعامدىق ومىرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان كەڭەسىپ شەشۋ، ورتاق پىكىرگە كەلۋ، ەل تاعدىرىن بىرگە تالقىلاۋ ءداستۇرىنىڭ كورىنىسى. تاريحتىڭ ءار كەزەڭىندە ول قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى رەتىندە قىزمەت اتقاردى. بۇل جاي عانا تاريحي قۇبىلىس ەمەس، مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىن، ساياسي مادەنيەت پەن قوعامدىق كەلىسىم ءداستۇرىن زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تاريحي مۇرامىزدىڭ ماڭىزدى بولىگى، – دەدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.

ول سونداي-اق جۋىردا وتكەن قۇرىلتاي سايلاۋىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، تۇرعىنداردىڭ سايلاۋعا بەلسەنە قاتىسۋى قوعامنىڭ جاڭا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىك دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتتى.

زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى يدەياسى تۋرالى كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ومارحان وكسىكباەۆ ايتىپ بەردى.

اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، زەرتتەۋشىلەر زەرتتەۋ بارىسىندا ءار تاريحي داۋىردەگى قۇرىلتايلار تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاپ قانا قويماي، ۇعىمنىڭ ءمانىن اشۋ، ونىڭ باستاۋلارىن زەردەلەۋ جانە ۇلى دالا اۋماعىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مەملەكەتتىك باسقارۋ داستۇرلەرىمەن ساباقتاستىعىن كورسەتۋدى ماقسات ەتتى. سونىمەن قاتار ساياسي مادەنيەتكە، مەملەكەتتىك تارتىپكە، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك پەن قوعامدىق كەلىسىمگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان.

– «قۇرىلتاي» ۇعىمىنىڭ ەتيمولوگيالىق جانە مازمۇندىق ءمانىن تەرەڭ اشۋ، ونىڭ ۇلى دالانىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ داستۇرلەرىمەن تاريحي ساباقتاستىعىن زەرتتەۋ – ۇلتتىق تاريحي سانانى نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. مۇنىڭ بارلىعى، اسىرەسە، جاستار ءۇشىن ماڭىزدى. ءوز تاريحىن تەرەڭ بىلەتىن ۇرپاق قانا ۇلتتىق مۇددەنى، ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى، مەملەكەتتىڭ قادىر-قاسيەتىن شىنايى تۇسىنە الادى. سوندىقتان ءبىز تاريحتان تاعىلىم الىپ، ونى جاڭا ءداۋىردىڭ تالاپتارىمەن ساباقتاستىرا وتىرىپ، ءبىلىمدى، جاۋاپتى ءارى ءبىرتۇتاس قوعام قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك، - دەدى اۆتور.

زەرتتەۋ ەڭبەكتىڭ تاعى ءبىر اۆتورى  شىعىستانۋشى، اراب، پارسى جانە شاعاتاي تىلدەرىنىڭ مامانى ءزارىپباي ورازباي كىتاپتى تاريحي جانە دەرەكتىك نەگىزدە تانىستىردى. ەڭبەكتىڭ ءتۇپ نەگىزىنە اۆتور العاش رەت قازاق تىلىنە اۋدارعان ورتاعاسىرلىق ونعا جۋىق قولجازبا الىنعان. تۇپنۇسقا دەرەكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ بۇرىننان بەلگىلى مالىمەتتەردى تولىقتىرۋعا جانە ءار كەزەڭدەگى قۇرىلتاي ءداستۇرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىن تەرەڭىرەك زەردەلەۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.

– كەز كەلگەن اۋقىمدى ەڭبەك ەڭ الدىمەن يدەيادان باستالادى. يدەيا مىقتى بولسا، مازمۇندى دەرەكتەر مەن عىلىمي ىزدەنىس ونى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەدى. مەنىڭشە، بۇل كىتاپتىڭ باستى ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ونىڭ نەگىزىندە حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن جاڭعىرتۋ، وتكەندى تەرەڭىرەك زەردەلەۋ جانە ونى بۇگىنگى زامانمەن ساباقتاستىقتا پايىمداۋ سەكىلدى اۋقىمدى ءارى ماڭىزدى يدەيا جاتىر، – دەدى ەكىنشى اۆتور.

تالقىلاۋ بارىسىندا كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار كىتاپتىڭ تاريحي جانە مادەني قۇندىلىعى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.

تاريحي جادىنىڭ ماڭىزى تۋرالى د. ا. قوناەۆ اتىنداعى ەۋرازيالىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ رەكتورى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءومىرالى جالايري ءسوز قوزعادى.

تاقىرىپتى تاريحي-ساياسي جاعىنان «ادىلەت» پارتياسى جەتىسۋ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ VII جانە VIII شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى امانگەلدى ەسباي كەڭىنەن تارقاتتى.

تالقىلاۋعا سونداي-اق بەلگىلى قازاق جازۋشىسى، پۋبليتسيست تالعات توعاناي، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، بەلگىلى سۋرەتشى ءارى جۋرناليست جانۇزاق ءمۇساپىر، قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكادەميالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتورى ءسابيت سۋاتاي جانە باسقا دا ازاماتتار قاتىستى.

كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار «قۇرىلتاي فەنومەنى» زەرتتەۋىنىڭ ۇلتتىق تاريح پەن مەملەكەتتىلىكتى زەردەلەۋگە قوسقان ەلەۋلى ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. كىتاپ تانىستىرىلىمىنىڭ سوڭى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋلارى، ساياسي داستۇرلەردىڭ دامۋى، تاريحي تاجىريبەنىڭ قازىرگى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزى تۋرالى كەڭ اۋقىمدى پىكىر الماسۋعا ۇلاستى.

Abai.kz