جاقىندا كوشەدە قۇرت ساتىپ جۇرگەن ەگدە جاستاعى اجەنى كەزدەستىردىم. قولىنداعى دورباسىن كوتەرىپ، ءار ادامعا ۇمىتپەن قاراپ ءجۇر ەكەن. ماعان دا جاقىنداپ، ءوزىنىڭ تۇرمىسىن ايتىپ، قۇرتىنان الۋدى ءوتىندى.

ايتقان اڭگىمەسى كوڭىلىمە اسەر ەتتى. قۇرتتى الىپ جۇرەتىن ىدىسىم دا، سالاتىن جەرىم دە بولماعان سوڭ، ءونىمىن المادىم. بىراق اجەيگە از دا بولسا قولداۋ بولسىن دەپ، قۇرتتىڭ اقشاسىن اۋدارىپ بەردىم. ول كىسى رازىلىعىن ءبىلدىرىپ، ءبىز ءوز جولىمىزبەن كەتتىك.

كەلەسى كۇنى دوستارىممەن بىرگە كافەدە ماڭىزدى ءبىر جوبانى تالقىلاپ وتىردىق. ءبىر كەزدە كەشەگى اجەي قايتا كەلدى. تاعى دا سول اڭگىمەسىن ايتىپ، داستارقان باسىندا وتىرعاندارعا قۇرت ۇسىندى. جىگىتتەر سىپايى تۇردە باس تارتقان ەدى. سول ساتتە كۇتپەگەن جاعداي بولدى: اجەي رەنجىپ، ولارعا اۋىر ءسوز ايتىپ، قارعاي باستادى.

مەن بىردەن اڭگىمەگە ارالاستىم.

– اپا، كەشە مەن سىزگە قۇرتتىڭ اقشاسىن تولەپ، ءوزىم الماي كەتىپ ەدىم عوي. بىراق ءار ادام مىندەتتى تۇردە قۇرت ساتىپ الۋعا ءتيىس ەمەس. بىرەۋدىڭ اقشاسى بولماۋى مۇمكىن، بىرەۋ قۇرت جەمەيدى، ەندى بىرەۋگە ءدال سول ساتتە قاجەت ەمەس شىعار، – دەدىم.

سوندا اجەي:

– جارايدى، ساعان باتامدى بەرەمىن. بىراق مىنا جىگىتتەر قۇرت ساتىپ السىن، – دەدى.

وسى ءسوز مەنى قاتتى ويلاندىردى.

باتا – ساۋدا قۇرالى ەمەس. قارعىس – تاۋارىن وتكىزە الماعان ادامنىڭ قارۋى بولماۋى كەرەك. قازاق باتانى ىقىلاسپەن بەرىپ، قارعىستان قورىققان حالىق ەدى. ال ەندى سول قاسيەتتى ۇعىمداردى ءبىر ۋىس قۇرتتىڭ ساۋداسىنا بايلاپ قويۋ قانشالىقتى دۇرىس؟

مەن بۇل وقيعانى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاما جازدىم. وقىرمانداردان وتە كوپ پىكىر كەلدى. سويتسەم، مۇنداي جاعداي ءبىر قالادا عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە كەزدەسەدى ەكەن. بىرەۋلەرگە ەگدە جاستاعى ادامدار وسىلاي تاۋار ۇسىنعان، ەندى بىرەۋلەر باس تارتقانى ءۇشىن اۋىر ءسوز ەستىگەن. ءتىپتى اياۋشىلىق سەزىمىن وياتىپ، ادامداردى ەركىنەن تىس ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەيتىن جاعدايلار دا از ەمەس كورىنەدى.

ارينە، كوشەدە ساۋدا جاساپ جۇرگەن ۇلكەن كىسىلەردىڭ ءبارىن كىنالاۋعا بولمايدى. ولاردىڭ اراسىندا شىنىمەن كۇنكورىس قامىمەن جۇرگەن، ماڭداي تەرىمەن تابىس تاۋىپ وتىرعان جاندار كوپ. قارت ادامنىڭ كوشەدە قۇرت ساتىپ ءجۇرۋىنىڭ ءوزى قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن اڭعارتادى. ونىڭ ارتىندا از زەينەتاقى، تۇرمىستىق قيىندىق، جالعىزدىق نەمەسە وتباسىلىق جاۋاپكەرشىلىك جاتۋى مۇمكىن. سوندىقتان مۇنداي ادامدارعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، قولدان كەلگەنشە كومەكتەسۋ – ادامگەرشىلىك.

بىراق كومەك قورقىنىشتان ەمەس، ادامنىڭ ءوز قالاۋىمەن جاسالۋى كەرەك.

ەشكىم اياۋشىلىقتى قىسىمعا، باتانى ساۋداعا، قارعىستى ماجبۇرلەۋ قۇرالىنا اينالدىرماۋعا ءتيىس. ويتكەنى بىرەۋدىڭ قيىن تاعدىرى وعان باسقا ادامدى قورلاۋعا نەمەسە قارعاۋعا قۇقىق بەرمەيدى.

بۇل وقيعا ءبىر اجەيدىڭ نەمەسە ءبىر ۋىس قۇرتتىڭ توڭىرەگىندەگى ماسەلە ەمەس. ول قوعامىمىزدا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قاۋىپتى مىنەزدى كورسەتەدى. ءبىز سوڭعى كەزدە ماسەلەنى سابىرمەن ءتۇسىندىرۋدىڭ ورنىنا داۋىس كوتەرۋدى، ءتىل تيگىزۋدى، جانجال شىعارۋدى ءتيىمدى ءادىس دەپ قابىلداي باستاعاندايمىز. كەيبىرەۋلەر ايقايلاسا، بوقتاسا نەمەسە قورقىتسا، ماسەلەسى تەزىرەك شەشىلەدى دەپ ويلايدى.

ال قوعامدىق ادەپ قايدا قالدى؟ ۇلكەننىڭ ونەگەسى، كىشىنىڭ ىزەتى قايدا؟ ۇلتتىق تاربيە مەن ادامعا دەگەن قۇرمەت قايدا؟

جاقىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ىشكى ساياساتتىڭ باسىم ءۇش باعىتىن اتاپ ءوتىپ، سونىڭ ءبىرى رەتىندە قوعامدىق ادەپ ماسەلەسىنە ەرەكشە توقتالدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل – وتە ورىندى ءارى ۋاقىتىلى قويىلعان تالاپ. سەبەبى قوعامدىق ادەپ تەك ادامنىڭ جەكە مادەنيەتىنە قاتىستى ماسەلە ەمەس. ول – قوعامنىڭ ىشكى تۇتاستىعىن، ادامدار اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا قۇرمەتتى قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى قۇندىلىق.

بۇگىندە سىرتتان كەلگەن ءتۇرلى تەرىس مىنەز بەن دورەكى قارىم-قاتىناس ۇلگىلەرى كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ءسىڭىپ بارادى. قازاق قوعامىنا جات مۇنداي قۇبىلىستار عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ادەپتىلىگىمىزدى، ۇلكەنگە قۇرمەت پەن كىشىگە ىزەت ءداستۇرىن بۇزباعاي. جاڭاشىل بولامىز دەپ ۇلتتىق مىنەزىمىزدىڭ وزەگىنەن ايىرىلىپ قالماۋىمىز كەرەك.

ءبىز جاستاردى تاربيەسىز دەپ ءجيى سىنايمىز. بىراق جاس ۇرپاق مىنەزدى كىمنەن ۇيرەنەدى؟ ەگەر ۇلكەندەر قوعامدىق ورىندا اۋىر ءسوز ايتىپ، قارعاپ، ءوز تالابىن كۇشپەن ورىنداتۋعا تىرىسسا، جاستارعا قانداي ۇلگى كورسەتەمىز؟ تاربيە تەك اقىل ايتۋمەن بەرىلمەيدى. تاربيە – كۇندەلىكتى ءىس-ارەكەتتەن كورىنەتىن ونەگە.

قازاق قوعامىندا ۇلكەن ادام تەك جاسىنىڭ ۇلكەندىگىمەن ەمەس، پاراساتىمەن قادىرلى بولعان. اقساقال داۋ تۋعاندا ەلدى سابىرعا شاقىرعان، اجە نەمەرەسىنە مەيىرىم مەن ىزەتتىلىكتى ۇيرەتكەن. ولاردىڭ باتاسى ادامعا دەمەۋ، ءسوزى باعىت بولعان. سول بيىك ۇعىمدى ساقتاۋ – بۇگىنگى بۋىننىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى.

قوعامنىڭ مادەنيەتى ۇلكەن مىنبەرلەردە ايتىلعان سوزدەرمەن عانا ولشەنبەيدى. ول كوشەدە، قوعامدىق كولىكتە، بازاردا، ءدامحانادا جانە ادامداردىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىندا كورىنەدى. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ تاڭداۋىمىزدى قۇرمەتتەپ، كەلىسپەگەن جاعدايدا دا ادەپتەن اسپاۋ – وركەنيەتتى قوعامنىڭ بەلگىسى.

ءبىر ۋىس قۇرت ماعان ۇلكەن سۇراق قالدىردى: ءبىز قانداي قوعام قۇرىپ جاتىرمىز؟

مەيىرىمدىلىك السىزدىككە، باتا ساۋداعا، ال قارعىس قىسىم جاساۋ قۇرالىنا اينالماۋى كەرەك. ادامدى ادام ەتەتىن – ونىڭ ءسوزى، سابىرى جانە وزگەگە دەگەن قۇرمەتى. وسى قۇندىلىقتاردى جوعالتساق، ورنىن ەشقانداي زاڭ دا، ايىپپۇل دا تولىقتىرا المايدى.

راۋان قاليەۆ

Abai.kz