انا ءتىلى – ۇلتتىڭ تاريحي جادى، رۋحاني بولمىسى جانە مەملەكەتتىلىگىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى. الەم تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، كەيبىر حالىقتار ءوز ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن بەيبىت جولمەن كوتەرسە، ەندى ءبىر ەلدەردە ءتىل جاعدايى ساياسي تارتىس پەن قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ نەگىزگى بولىگىنە اينالعان. مۇنداي جاعدايلار ءتىلدىڭ جاي عانا قارىم-قاتىناس قۇرالى دەمەيىك، ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولى ەكەنىن كورسەتەدى.

ءتىل ءۇشىن كۇرەس دەگەندە ەڭ الدىمەن يرلانديا، بانگلادەش، يزرايل، ۋكراينا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ تاريحي تاجىريبەسى ويعا كەلەدى. الايدا ولاردىڭ بارلىعىندا انا ءتىلىن مەملەكەتتىك تىلگە اينالدىرۋ ۇدەرىسى سايكەس بولعان جوق. كەيبىرىندە ءتىل ساياسي قوزعالىستار ارقىلى جاڭعىرسا، ەندى بىرىندە قارۋلى قاقتىعىس كەزىندە ۇلتتىق پروبلەمانىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدى.

سولاردىڭ ىشىندە «بانگلادەشتىڭ ءتىل تاريحى» ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. حح عاسىردىڭ ورتاسىندا پاكىستان ەكى گەوگرافيالىق بولىكتەن تۇردى: باتىس پاكىستان جانە شىعىس پاكىستان. شىعىس بولىگىندە حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى بەنگال تىلىندە سويلەيتىن. الايدا ورتالىق بيلىك ۋردۋ (وردا ءتىلى، اتا-بابالارىمىزدىڭ جاۋلاپ الۋىنان كەيىن) ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە ورنىقتىرۋعا ۇمتىلدى. بۇل شەشىم شىعىس وڭىرىندەگى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى.

1952 جىلى داككادا ستۋدەنتتەر باستاعان ءتىل قوزعالىسى ءوربىدى. بەنگال ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن قورعاعان بەيبىت شەرۋشىلەرگە كۇش قولدانىلىپ، ادام قازا تاپتى. وسى وقيعادان كەيىن ءتىل جاعدايى حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن كۇشەيتكەن ماڭىزدى فاكتورعا اينالدى. كەيىن بەنگاليا حالقىنىڭ ساياسي جانە تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەسى كۇشەيىپ، 1971 جىلى بانگلادەش تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ قۇرىلدى. بەنگال ءتىلى جاڭا مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مەملەكەتتىك تىلىنە اينالدى.

بۇل مىسال ءتىل مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىسىن كورسەتەدى. حالىق ءۇشىن انا ءتىلىن قورعاۋ – ءوزىنىڭ مادەنيەتىن، تاريحىن جانە ۇلتتىق بولمىسىن قورعاۋمەن تەڭ بولدى. بۇگىندە 21 اقپان بانگلادەشتە عانا ەمەس، بۇكىل الەمدە «حالىقارالىق انا ءتىلى كۇنى» رەتىندە اتالىپ وتەدى. بۇل كۇننىڭ تاريحى ءتىل جولىنداعى كۇرەستىڭ ادامزات ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ەسكە سالادى.

ال «ۋكراينا تاريحىندا» ءتىل جاعدايى ەلدىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمەن جانە ساياسي تاۋەلسىزدىگىمەن تىعىز استاسىپ جاتىر. ۋكراين ءتىلى عاسىرلار بويى ءارتۇرلى يمپەريالىق جانە ساياسي قىسىمدارعا ۇشىرادى. سوعان قاراماستان حالىقتىڭ كوپ بولىگى انا ءتىلىن ساقتاپ قالدى. حح عاسىردىڭ سوڭىندا ۋكراينا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ۋكراين ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولدى.

2022 جىلى رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى كەڭ كولەمدى سوعىسى باستالعاننان كەيىن ءتىل پروبلەماسى بۇرىنعىدان دا وتكىر سيپات الدى. ۋكراينا قوعامىندا ۋكراين ءتىلىن قولدانۋ ۇلتتىق بىرلىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە قابىلدانا ءتۇستى. كوپتەگەن ازاماتتار كۇندەلىكتى ومىردە ورىس تىلىنەن ۋكراين تىلىنە سانالى تۇردە اۋىستى. بۇل جەردە ءتىلدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى قارۋلى قاقتىعىستىڭ ناتيجەسىندە العاش رەت پايدا بولدى دەۋ دۇرىس ەمەس: ۋكراين ءتىلى تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بۇرىننان يەلەنگەن. بىراق سوعىس ءتىلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن بىرەگەيلىكتەگى ماڭىزىن ايقىن كورسەتتى.

«ءيزرايلدىڭ تاجىريبەسى» دە قىزىقتى. ەۆرەي ءتىلى عاسىرلار بويى ءدىني جانە ادەبي ءتىل رەتىندە ساقتالعانىمەن، كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا كەڭىنەن قولدانىلمادى. حح عاسىردىڭ باسىندا ەۆرەي ءتىلىن قايتا جاڭعىرتۋ قوزعالىسى كۇشەيدى. ەليەزەر بەن-يەحۋدا سياقتى قايراتكەرلەر ەۆرەي ءتىلىن زاماناۋي قوعامنىڭ ءتىرى تىلىنە اينالدىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. يزرايل مەملەكەتى قۇرىلعاننان كەيىن ەۆرەي ءتىلى ەلدىڭ نەگىزگى رەسمي تىلدەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.

بۇل مىسال ءتىلدىڭ قايتا جاڭعىرۋى ءۇشىن مىندەتتى تۇردە قارۋلى قاقتىعىس قاجەت ەمەس ەكەنىن دالەلدەيدى. كەرىسىنشە، حالىقتىڭ سانالى تاڭداۋى، ءبىلىم جۇيەسى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە مەملەكەتتىك ساياسات ءتىلدىڭ ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتە الادى.

ال «يرلانديادا» يرلاند ءتىلى اعىلشىن وتارلىق ىقپالىنىڭ سالدارىنان ءوزىنىڭ قوعامدىق قولدانىس اياسىن ەداۋىر جوعالتتى. يرلانديا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن يرلاند ءتىلى ۇلتتىق ءتىل رەتىندە ەرەكشە مارتەبەگە يە بولدى. مەملەكەت ونى ءبىلىم جۇيەسىندە، مادەنيەت جانە قوعامدىق ءومىر سالالارىندا قولداۋعا تىرىسىپ كەلەدى.

وسى مىسالداردىڭ كوبىنەن ءبىر ماڭىزدى قورىتىندى شىعارۋعا بولادى: «انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى تەك زاڭمەن شەشىلمەيدى». مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلداۋ – العاشقى قادام عانا. ءتىلدى شىن مانىندە ومىرشەڭ ەتەتىن كۇش – سول تىلدە سويلەيتىن حالىقتىڭ ءوزى.

ءتىل وتباسىدان باستالادى. ءسابي ەڭ العاشقى ءسوزىن انا تىلىندە ەستىپ، دۇنيەنى سول ءتىل ارقىلى تانىسا، ونىڭ ۇلتتىق بولمىسى دا سول تىلمەن قالىپتاسادى. سوندىقتان ءتىلدىڭ بولاشاعىن مەكتەپتەن عانا ەمەس، ۇيدەگى قاراپايىم اڭگىمەدەن دە ىزدەۋىمىز كەرەك. اتا-انا بالاسىمەن انا تىلىندە سويلەسسە، كىتاپ وقىسا، ۇلتتىق مۋزىكا مەن فيلمدەردى بىرگە كورسە، ءتىل تابيعي تۇردە ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەدى.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا ءرولى زور. قازىرگى جاستاردىڭ ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگى ينتەرنەتتە وتەدى. دەمەك انا ءتىلىنىڭ بولاشاعى الەۋمەتتىك جەلىدەگى ساپالى كونتەنتكە، زاماناۋي فيلمدەرگە، پودكاستتارعا، عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق اقپاراتقا بايلانىستى. ەگەر جاستار ءوز انا تىلىندە عىلىمدى، كاسىپتى، تەحنولوگيانى، ونەردى ەركىن تالقىلاي السا، ول ءتىلدىڭ بەدەلى دە ارتادى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل جاعدايدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. قازاق ءتىلى – حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى ساقتاپ كەلگەن رۋحاني مۇراسى. قازاق حالقى ءوز ءتىلىن قارۋلى قاقتىعىس ارقىلى ەمەس، تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە دامىتۋ جولىن تاڭدادى. كونستيتۋتسيا بويىنشا قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل. سوندىقتان بۇگىنگى مىندەت – ءتىلدىڭ مارتەبەسىن تەك قاعاز جۇزىندە دەمەي، قوعامنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندە نىعايتۋ.

تاريح بىزگە ءتىل ءۇشىن كۇرەستىڭ كەيدە اۋىر قاسىرەتتەرگە ۇلاساتىنىن كورسەتەدى. بانگلادەشتەگى 1952 جىلعى وقيعالار – سونىڭ ايقىن مىسالى. بىراق قازىرگى الەمدە ءتىلدىڭ دامۋى ءۇشىن قارۋلى قاقتىعىس ەمەس، ءبىلىم، مادەنيەت، عىلىم، ساپالى كونتەنت جانە ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك قاجەت.

تاريحتاعى ءار حالىقتىڭ جولى ءارتۇرلى. بىرەۋلەر ءتىلىن ساياسي كۇرەسپەن قورعادى، بىرەۋلەر تاۋەلسىزدىك جولىنداعى قوزعالىسپەن بايلانىستىردى، ەندى بىرەۋلەر وسى جولدى بەيبىت رەفورمالار ارقىلى دامىتتى. دەگەنمەن بارلىعىنا ورتاق شىندىق بار: ءتىل جوعالسا، ۇلتتىڭ تاريحي جادىنىڭ ۇلكەن بولىگى جوعالادى; ءتىل دامىسا، ۇلتتىڭ رۋحى دا جاڭعىرادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz