قازاقستان مەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2026 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندە جيىرەك كورىنۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. قازاقستان رەسۋرستار مەن جاڭا جەتكىزۋ تىزبەكتەرى ءۇشىن كۇرەستىڭ ورتالىعىندا تۇر.

ەلدە مۇناي، ۋران جانە باسقا دا مينەرالداردىڭ ۇلكەن قورى بار. ال ماڭىزدى مينەرالدارعا، سونىڭ ىشىندە ليتي مەن جوعارى تەحنولوگيالار ءۇشىن قاجەتتى باسقا دا رەسۋرستارعا قىزىعۋشىلىق قازىرگى ۋاقىتتا ارتا ءتۇستى. قىركۇيەكتەگى «وڭتۇستىك كورەيا – ورتالىق ازيا» سامميتىندە بۇل نەگىزگى تاقىرىپقا اينالدى.

توقاەۆ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. قىركۇيەك ايىندا ول ۇندىستانداعى بريكس سامميتىنە قاتىستى. وندا باسقا دا كەزدەسۋلەرمەن قاتار اقش پرەزيدەنتىنىڭ ارنايى ەلشىسى سەردجيو گورمەن جۇزدەستى، سودان كەيىن وڭتۇستىك كورەياعا مەملەكەتتىك ساپارمەن باردى.

باسقاشا ايتقاندا، قازاقستان ءبىر مەزگىلدە رەسەيمەن، قىتايمەن، اقش-پەن، ەو-مەن، وڭتۇستىك كورەيامەن جانە باسقا دا ىقپال ورتالىقتارىمەن تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناستى ساقتاپ وتىر. كورەياعا جاسالعان ساپار وتە ماڭىزدى بولدى. قازاقستان مەن وڭتۇستىك كورەيا بەيبىت يادرولىق ەنەرگەتيكا، ەنەرگەتيكا، عىلىم جانە تەحنولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى قوسا العاندا، بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويدى. شامامەن 19 ميلليارد دوللارعا باعالانعان كوممەرتسيالىق كەلىسىمدەر جاسالعانى حابارلاندى.

باتىس پەن ەۋروپا ءۇشىن قازاقستان بالاما ەكونوميكالىق جانە كولىك سەرىكتەسى رەتىندە ماڭىزدى بولا باستادى. مىسالى، توقاەۆتىڭ ماۋسىم ايىندا بريۋسسەلگە جاساعان ساپارىنان كەيىن قۇنى شامامەن 10 ميلليارد ەۋرونى قۇرايتىن 30-عا جۋىق كوممەرتسيالىق كەلىسىمگە قول قويىلدى.

ەل ىشىندە دە ءىرى ساياسي وزگەرىستەر ورىن الدى. 2026 جىلى ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلگەن جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەل قابىلداندى; توقاەۆ بۇل لاۋازىمعا ءوزىنىڭ كوپجىلدىق كەڭەسشىسى ەرلان قاريندى تاعايىندادى. Reuters اگەنتتىگى جاڭا كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە قاتىستى ەرەجەلەردىڭ دە وزگەرگەنىن اتاپ وتەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار: قازاقستان رەسەي، قىتاي، ەۋروپا جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى ءوز ورنىن ەشبىر دەرجاۆاعا تولىقتاي تاۋەلدى بولماي پايدالانۋعا تىرىسۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا توقاەۆ حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال تۇلعاعا اينالىپ كەلەدى. قازىرگى گەوساياسي باسەكەلەستىك جاعدايىندا قازاقستاننىڭ گەوستراتەگيالىق ورنى الدەقايدا قۇندى تۇسەدى.

ءسوزسىز، قازاقستان پرەزيدەنتى 2023–2026 جىلدار ارالىعىندا ەلدى بىرتىندەپ كورنەكتى گەوساياسي حابقا اينالدىردى. قازاقستان ءبىر مەزگىلدە رەسەيگە، قىتايعا، ەو مەن اقش-قا قاجەت بولىپ وتىر، ءارى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى مانەۆر جاساۋ قابىلەتىن ساقتاپ قالدى.

ناقتى نە بولدى؟

ول رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى ۇزگەن جوق، بىراق ونىڭ تولىقتاي جەتەگىندە دە كەتپەدى.

بۇل – بالكىم، ەڭ ماڭىزدى تۇس. رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قارسى كەڭ اۋقىمدى سوعىسى باستالعاننان كەيىن دە توقاەۆ ماسكەۋمەن تىعىز قارىم-قاتىناستى ۇستاندى. 2024 جىلدىڭ قاراشاسىندا ول ءپۋتيندى استانادا قابىلداپ، رەسەيدى ستراتەگيالىق سەرىكتەس ءارى وداقتاس دەپ اتادى. 2025 جىلدىڭ قاراشاسىندا رەسەي مەن قازاقستان «كەڭ اۋقىمدى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىق» دەڭگەيىنە كوشكەندەرىن جاريالادى.

بىراق سونىمەن بىرگە قازاقستان:

• رەسەيدىڭ ۋكراينا اۋماقتارىن اننەكسيالاۋىن مويىندامادى;

• ۋكراينامەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن ۇزبەدى;

• ەو، اقش جانە باسقا دا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى دامىتا بەردى;

• باتىستىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسيالارىنا اۆتوماتتى تۇردە قوسىلماعانىمەن، بۇل سانكتسيالاردى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن قازاقستان اۋماعىن پايدالانۋعا جول بەرىلمەيتىنىن مالىمدەدى.

ناتيجەسىندە سيرەك كەزدەسەتىن تەپە-تەڭدىك قالىپتاستى: ماسكەۋ استانانى وداقتاس ساناۋدى جالعاستىرۋدا، ال باتىس قازاقستاندى تاۋەلسىز سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرادى. توقاەۆتىڭ تۇلعاسىن بارلىق تاراپ ءۇشىن قىزىقتى ەتەتىن دە – وسى فاكتور.

ەل پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋىن ەكونوميكالىق اكتيۆكە اينالدىردى.

قازاقستان قىتاي مەن ەۋروپانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. 2022 جىلدان كەيىن رەسەي ارقىلى وتەتىن ءداستۇرلى ساۋدا ينفراقۇرىلىمى حالىقارالىق كومپانيالار ءۇشىن بۇرىنعىداي تارتىمدى بولماي قالدى.

ق.-ج. توقاەۆ ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك باعىتىن (ورتا ءدالىز) بەلسەندى تۇردە يلگەرىلەتۋدە: قىتاي – قازاقستان – كاسپي تەڭىزى – ازەربايجان – گرۋزيا – تۇركيا – ەۋروپا.

ەو بۇل باعىتتى ستراتەگيلىق ماڭىزدى دەپ تانىپ، 2025 جىلى ورتالىق ازيا ارقىلى وتەتىن كولىك ءدالىزىن دامىتۋدى قولدادى. ەۋروپالىق وداق پەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى بۇعان دەيىن ايماقتاعى كولىك بايلانىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن شامامەن 10 ميلليارد ەۋرو جۇمىلدىرعان بولاتىن.

بۇل – ەندى جاي وڭىرلىك مارشرۋت ەمەس. ەۋروپا ءۇشىن بۇل – رەسەيدىڭ كولىك باعىتتارىنا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ. قىتاي ءۇشىن – ەۋروپاعا شىعاتىن قوسىمشا باعىت. ال قازاقستان ءۇشىن – ترانزيتتەن پايدا تابۋ جانە ءوزىن «ۇلى دەرجاۆالار اراسىنداعى ەلدەن» سولاردىڭ اراسىنداعى كولىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرۋ مۇمكىندىگى.

ول ەۋروپاعا بەلسەندى تۇردە جاقىنداي ءتۇستى.

بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي سەرپىلىس بولدى. 2025 جىلدىڭ ساۋىرىندە وتكەن «ەو – ورتالىق ازيا» العاشقى سامميتىندە تاراپتاردىڭ قارىم-قاتىناسى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.

سونىمەن قاتار، قازاقستان – ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا. 2026 جىلدىڭ ماۋسىمىندا توقاەۆ بريۋسسەلگە بارىپ، ەو كوشباسشىلارىمەن كەزدەستى. بيلەسكەن مالىمدەمەدە ەۋروپالىق وداق قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن ناقتى كورسەتتى:

• ماڭىزدى شيكىزات;

• ەنەرگەتيكا;

• كولىك مەن لوگيستيكا;

• تسيفرلاندىرۋ;

• جاڭا تەحنولوگيالار;

• يادرولىق ەنەرگەتيكا;

• ترانسكاسپي ءدالىزى.

ەو، سونىمەن بىرگە، قازاقستاننىڭ مۇناي مەن ۋران جەتكىزۋشى رەتىندەگى ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى. ياعني، ەۋروپا قازىر ەلدى جاي عانا بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكا رەتىندە ەمەس، ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق جانە شيكىزاتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى رەتىندە قاراستىرادى.

ول ۋران مەن ماڭىزدى مينەرالدارعا باسا نازار اۋداردى.

ەڭ قىزىقتى وقيعالار وسى سالادا ءورىس الۋدا. قازاقستان – الەمدەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى. يادرولىق ەنەرگەتيكا قايتا جاڭعىرعان كەزەڭدە بۇل رەسۋرس ەرەكشە مانگە يە بولدى: اقش پەن ەۋروپا ەلدەرى رەسەيدىڭ يادرولىق وتىن جەتكىزىلىمىنە تاۋەلدىلىگىن ازايتقىسى كەلەدى.

سونىمەن قاتار سيرەك كەزدەسەتىن جەر مەتالدارى ماسەلەسى الدىڭعى قاتارعا شىقتى. 2025 جىلى قازاقستان قورى 20 ميلليون توننادان اساتىن سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار كەن ورنى تابىلعانىن حابارلادى. بۇل باعالاۋلار راستالسا، ەلدىڭ رەسۋرس الەۋەتى وراسان زور بولماق.

اقش ماڭىزدى مينەرالدار بويىنشا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ تۋرالى قازاقستانمەن رەسمي كەلىسسوزدەر باستادى. 2025 جىلدىڭ قاراشاسىندا د. ترامپ ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلىنىڭ باسشىلارىن قابىلداعاندا، سيرەك مەتالدار كەلىسسوزدەردىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى.

باسقاشا ايتقاندا، ۆاشينگتون قازاقستاندى مىناداي فورمۋلا ارقىلى قابىلداي باستادى: ۋران + سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار + مۇناي + كولىك ءدالىزى + رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى گەوساياسي ورنى. بۇل – مۇلدەم باسقا دەڭگەيدەگى قىزىعۋشىلىق.

توقاەۆ قازاقستاندى باتىسقا ءبىرجولا بەرىپ قويعان جوق، ول قىتايمەن دە قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتتى.

بۇل – وتە ماڭىزدى ستراتەگيا. 2025 جىلدىڭ ماۋسىمىندا سي تسزينپين استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلدى.

كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان مەن قىتاي ەنەرگەتيكا، عارىش، تسيفرلاندىرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەلەكتروندى كوممەرتسيا، عىلىم، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا دا سالالاردا 24 ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق قۇجاتقا قول قويدى.

توقاەۆ تەك ءبىر عانا سەرىكتەستى تاڭداۋعا ۇمتىلمايدى. كەرىسىنشە، ول ءاربىر ءىرى جاھاندىق ويىنشىنىڭ قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتان پايدا تابۋىن كوزدەيدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى دەربەس ديپلومات رەتىندە بەلسەندىلىك تانىتا باستادى.

مۇندا ونىڭ جەكە ديپلوماتيالىق تاجىريبەسى شەشۋشى ءرول اتقارادى. ەل باسشىسى – بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، پرەمەر-مينيستر جانە بۇۇ جۇيەسىندە جوعارى قىزمەت اتقارعان كاسىبي ديپلومات.

سول سەبەپتى دە ونىڭ سىرتقى ساياساتى كەلىسسوزدەرگە، حالىقارالىق قۇقىققا جانە كوپجاقتى پلاتفورمالارعا سۇيەنەدى. 2026 جىلى بۇل ۇستانىم رەسەي-ۋكراينا سوعىسى فونىندا انىق بايقالدى.

مىسالى، 2026 جىلدىڭ شىلدەسىندە ومبىدا پۋتينمەن بىرگە تۇرعان توقاەۆ قاقتىعىستى توقتاتۋدى جانە كەلىسسوزدەرگە ورالۋدى اشىق تۇردە قولداپ، «ستامبۋل فورمۋلاسى 2.0» ديالوگىنا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى. كرەمل بۇل تۇسىندىرمەمەن تولىق كەلىسە قويماسا دا، بۇل ماڭىزدى ەپيزود بولدى: توقاەۆ رەسەي باسشىلىعىمەن تىعىز بايلانىستى ساقتاي وتىرىپ، سوعىسقا قاتىستى ءوز ۇستانىمىن اشىق تۇردە بىلدىرە الادى.

ىشكى ساياسي رەفورمالار مەن قايتا قۇرۋلار.

2022 جىلعى قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن توقاەۆ اۋقىمدى ساياسي وزگەرىستەردى باستادى. 2022 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ، پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردىڭ ءبىر بولىگى قايتا ءبولىندى، پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى، سونداي-اق پرەزيدەنت پەن ونىڭ جاقىندارىنا قاتىستى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى.

بۇل قازاقستان بىردەن باتىستىق ليبەرالدى دەموكراتياعا اينالدى دەگەندى بىلدىرمەيدى – ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن باعالاۋ حالىقارالىق دەڭگەيدە ءالى دە تالقىلانىپ كەلەدى. بىراق سىرتقى الەم ءۇشىن ماڭىزدى فاكت: توقاەۆ نازارباەۆ ءداۋىرىنىڭ بۇرىنعى مودەلىنەن الشاقتاپ، ەلدى «جاڭا قازاقستان» رەتىندە تانىتۋعا ۇمتىلدى. ءدال وسى سەبەپتى دە توقاەۆ تەك سىرتقى ساياساتتا ەمەس، ىشكى ترانسفورماتسيا تۇرعىسىنان دا تالقىلاناتىن تۇلعاعا اينالدى.

قورىتىندى:

سوڭعى جىلدارداعى نەگىزگى وزگەرىس – قازاقستان ەندى جاي عانا «رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكا» رەتىندە قابىلدانبايدى. ول – رەسۋرستاردى، ەنەرگەتيكانى، كولىكتى باسقاراتىن جانە بىرنەشە جاھاندىق دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرىن توعىستىرعان تاۋەلسىز ويىنشى. ال قازاقستان پرەزيدەنتى بۇل ارتىقشىلىقتاردى ديپلوماتيالىق كاپيتالعا بەلسەندى تۇردە اينالدىرا ءبىلدى.

سونىمەن قاتار، پرەزيدەنتتىڭ جەكە ءرولىن تىم اسىرا باعالاۋعا دا بولمايدى: بۇل قىزىعۋشىلىقتىڭ تۋىنداۋى تەك توقاەۆتىڭ ارەكەتىنەن ەمەس، 2022 جىلدان كەيىن حالىقارالىق گەوساياسي جۇيەنىڭ ءوزى تۇبەگەيلى وزگەرگەندىگىنەن. ال قازاقستان باسشىسى پايدا بولعان تاريحي مۇمكىندىكتەردى شەبەر پايدالانىپ كەلەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ,

س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz