1995 جىلى ابايدىڭ 150  جىلدىق مەرەيتويىندا عىلىمي كونفەرەنتسيا،  كوپتەگەن جيىندار ءوتىپ، ولاردا «ابايتانۋعا جاڭا كوزقاراس كەرەك» دەگەن تۇجىرىم ءبىراۋىزدان قابىلدانعانداي بولدى. «جاڭا كوزقاراس» دەگەننىڭ تۇپكى ءمانى، ارينە، «ابايدى بۇرىنعىداي اقىن عانا ەمەس، ونىڭ حاكىمدىگىنە كوڭىل ءبولۋ كەرەك» دەگەندى بىلدىرسە كەرەك.

وكىنىشكە قاراي، «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس» دەگەندەي، دانىشپاننىڭ رۋحاني تۇلعاسىنا دەگەن كوزقاراس ءالى دە كوپ وزگەرىسكە تۇسكەن جوق. اباي تۇلعاسى سول بۇرىنعى قالىپپەن ۇلى اقىن، ءارى كەتسە فيلوسوف رەتىندە قابىلدانىپ، زاڭعار بيىگىنە حالىقتىڭ كوزى جەتپەك تۇگىلى، كەرىسىنشە، قۇلدىراپ بارادى. بۇعان مەكتەپ قابىرعاسىنان ابايتانۋ ساباعى الىنىپ، ال قوعامداعى ابايعا قارسى جاڭساق ويلاردىڭ كوبەيۋى جاقسى دالەل.

سوڭعى كۇندەردەگى بۇل ويلاردىڭ جاقسى كورىنىسى – اباي شىعارمالارىن جاتقا بىلەتىندەي ابايسۇيگىش، بەلگىلى كاسىپكەر، ءارى بلوگەر احمەتبەك نۇرسيلانىڭ پودكاستى (17.08.2026 ج.). مەن اباي مۇراسىن شيرەك عاسىردان ارتىق زەرتتەگەن تەولوگ عالىم رەتىندە وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ءوز ويىممەن بولىسكىم كەلدى.

بۇگىنگى تاڭداعى ابايتانۋدىڭ قۇلدىراۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – حاكىمنىڭ كىم ەكەنىن دۇرىس تۇسىنە الماۋدان بولىپ وتىر. بۇعان ا. نۇرسيلانىڭ ويلارى جاقسى دالەل. ول اكادەميك عاريفوللا ەسىم، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى  تۇرسىن جۇرتبايدىڭ تۇجىرىمدارىن كەلتىرىپ، ءوز ويىمەن جالعاستىرىپ سارالايدى. ارينە، بۇل اۆتورلاردىڭ بارلىعى دا ءوزىم جاقسى بىلەتىن، جانە سىيلايتىن زيالى قاۋىم وكىلدەرى، ابايتانۋشىلار. بىراق، مەن ءۇشىن كونە گرەك ويشىلى سوكراتتىڭ «پلاتون مەنىڭ دوسىم، بىراق اقيقات جوعارى» دەگەنىندەي، اباي مۇراسىن ءوز مانىندە دۇرىس ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدىراق بولعاندىقتان، ءوز ويىمدى ورتاعا سالۋعا ۇيعاردىم.

احمەتبەك نۇرسيلا بىلاي دەپ باستايدى: «عاريفوللا ەسىم اعامىزدىڭ ابايدى «فيوسوف ەمەس، حاكىم» دەپ ونىڭ دۇنيەتانىمىن نەگىزىنەن يسلامدىق ويلاۋ جۇيەسىمەن تۇسىندىرۋگە ۇمتىلاتىنىن تۇسىنەمىن.

ارينە، ابايتانۋشى فيلوسوف ع.ەسىمنىڭ بۇل ارادا كەلتىرىلگەن ابايدى «فيوسوف ەمەس، حاكىم» دەگەن ءسوزى دۇرىس قابىلدانباعان، تەك كونتەكستەن ءبولىنىپ الىنعان ءسوز بولۋى دا مۇمكىن. بىراق، ءبىز ءۇشىن بۇل ءسوزدى كىمنىڭ ايتقانى ەمەس، ول ءسوزدىڭ ماعىناسى كەرەك بولىپ وتىر. بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى حاكىمنىڭ رۋحاني تۇلعاسىن تۇسىنبەگەندى كورسەتەدى.

حاكىم دەگەنىمىز كىم؟ ونىڭ رۋحاني دەڭگەيى قانداي؟

حاكىمدەر ادامزات ۇستازدارى. حاكىم – رۋحاني الەم عالىمى، ال فيلوسوف – زاتتىق الەم عالىمى. ايىرماشىلىعى وتە ۇلكەن. رۋحاني الەم شەكسىز ابسوليۋت بولعاندىقتان، ول زاتتىق الەمنەن ولشەۋسىز ۇلكەن. رۋحاني الەم ەنەرگيا عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە، تۋماعان، تۋىلمايتىن ماڭگىلىكتى، قۋاناتىن، جاقسى كورەتىن، جانە ءوزىن سەزىنە بىلەتىن سانالى تۇلعا. تەولوگيا ءىلىمى بويىنشا، قۇداي دەگەنىمىز وسى. حاكىم – قۇدايدى تانىعان ادام. رۋح بۇكىل بولمىستى قامتيتىن جانە ونىڭ قاينار كوزى. ال زاتتىق الەم كەرىسىنشە، ۋاقىتشا، ناداندىققا تولى جانە شەكتەۋلى. سوندىقتان، رۋحاني الەمدى زەرتتەيتىن حاكىمنىڭ دارەجەسى زاتتىق الەمدى زەرتتەيتىن عالىمنان وتە جوعارى تۇر.  ابايدىڭ ءوزى «ءاربىر عالىم – حاكىم ەمەس، ءاربىر حاكىم – عالىم» دەپ ءفاني الەمنىڭ ىقپالىندا جۇرگەن عالىم مەن باقي الەم دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن حاكىمنىڭ اراسىن انىقتاپ بەرەدى. عالىم ماتەريالدىق دەڭگەيدە بولسا، ال حاكىم رۋحاني دەڭگەيدە، سوندىقتان حاكىم بولعان ادام عالىم دا بولىپ تابىلادى. حاكىمگە بولمىس سىرى تولىق اشىلعاندىقتان ونى «فيلوسوف ەمەس، حاكىم» دەۋگە بولمايدى، سەبەبى فيلوسوف حاكىمنىڭ ءوتىپ كەتكەن ءبىر دەڭگەيى عانا. ول ءارى فيلوسوف، ءارى حاكىم. ارينە، حاكىمدەردىڭ دە ءتۇرلى دەڭگەيلەرى بار. جوعارى دەڭگەيدە وعان اشىلماعان دۇنيە سىرلارى قالمايدى.

ا.نۇرسيلا ابايدى زاتتىق عىلىم اياسىندا قالدىرعىسى كەلەدى. ول ءسوزىن ءارى قاراي بىلاي دەپ جالعاستىرادى: «...بىراق ونى تەك يسلام ويشىلىنىڭ شەڭبەرىندە قالدىرۋ ابايدىڭ ينتەللەكتۋالدىق اۋقىمىن تارىلتادى. تۇرسىن جۇرتبايدىڭ سوزدەرى وسى جاعىنان ماعان الدەقايدا ءدال كورىنەدى: ونىڭ ايتۋىنشا، اباي باتىستى دا، شىعىستى دا جاي وقىپ قويماعان، زەرتتەپ، زەردەلەپ، ءوزىنىڭ ويىنا سايكەس كەلگەن تۇجىرىمداردى عانا قابىلداعان ...سوندىقتان 43-ءسوزدى تەك ءدىني ءماتىن دەپ وقۋ  ونىڭ ەڭ ماڭىزدى پسيحولوگيالىق جانە فيلوسوفيالىق قاباتىن جوعالتادى. ابايدىڭ باتىس ويىمەن ۇندەستىگىن فرەنسيس بەكونمەن سالىستىرعاندا دا بايقاۋعا بولادى...».

اباي «ءوزىنىڭ ويىنا سايكەس كەلگەن تۇجىرىمداردى عانا قابىلداعان» ءتارىزدى تۇجىرىم «كامىل مۇسىلمان» مەن «حاكىم» دەڭگەيىن اجىراتا بىلمەۋدەن شىعىپ وتىر. حاكىمدەردەن تومەن تۇرعان «كامىل مۇسىلماندار» رۋحاني ءبىلىم اياسىندا قورشاعان ورتانىڭ سىرلارىنا ءۇڭىلىپ، ءبىلىمدى سىرتتان الادى. ءيا، كامىل مۇسىلمان دەڭگەيىندە اباي دا ءوزىنىڭ قارا سوزدەرىن وسىلاي جازعان. ول وزىنە سۇراق قويىپ، ءومىر سىرلارىن تۇسىنۋگە ۇمتىلادى. بىراق ول كامىل مۇسىلمان دەڭگەيىندە قالىپ قويعان جوق – ول كەلەسى دەڭگەيگە، حاكىم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. بۇل دەڭگەيدە ءوزىنىڭ بۇرىنعى جازعان بارلىق «سوزدەردىڭ» ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىن «قورىتىندى ءسوزىن»، ياعني، وتىز سەگىزىنشى ءسوزدى (تاسديقتى) جازدى. بۇلار ءبىر جەردەن وقىپ، نە بولماسا كورىپ جازعان سوزدەر ەمەس، «جۇرەگىڭە سۇڭگى دە، ءتۇبىن كوزدە، سونان تاپقان شىن اسىل تاستاي كورمە» دەپ ءوزى ايتقانداي، ايان ارقىلى ونىڭ ىشكى دۇنيەسىنەن الىنعان تەرەڭ سىرلى سوزدەر. وسىلاي رۋحاني جەتىلۋدىڭ جوعارى دەڭگەيلەرىندە جۇرەكتىڭ كوزى اشىلىپ، حابار نازىك جانە رۋحاني الەمدەردەن ايان ارقىلى تۇسەدى.

بۇل دەڭگەيگە جەتۋ جولى قانداي؟ بۇل جولدى اباي بىلاي دەپ بەرەدى:

جۇرەكتىڭ كوزى اشىلسا،
حاقتىقتىڭ تۇسەر ساۋلەسى.
ىشتەگى كىردى قاشىرسا،
ادامنىڭ حيكمەت كەۋدەسى.

قۇداي حيكمەتتەرiن بiلۋگە ۇمتىلعان «كامىل مۇسىلمان» دەڭگەيىندە جۇرەكتىڭ كوزى اشىلىپ،  حاقتىقتىڭ (اللانىڭ) ساۋلەسى ءتۇسىپ، ىشتەگى كىردى قاشىرادى. وسىلاي ادامنىڭ  كەۋدەسى حيكمەتكە تولىپ، بولمىستىڭ سىرلارى تولىعىمەن اشىلىپ، كەمەلدەنگەن ادام «حاكىم» دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. حاكiمدەر رۋحاني ءبىلىم اياسىندا قۇدايدىڭ قۇدiرەتتiلiگiن تۇسىنۋگە، ءاربىر ءىستىڭ ونىمەن بايلانىسىن كورۋگە ۇمتىلادى. جاننىڭ تازارۋ بارىسىندا ولار وزدەرiنiڭ قۇداي تاعالاعا دەگەن سەنiمiن ارتتىرىپ، جوعارى جاراتۋشىنىڭ قاسيەتتەرiن، جاراتۋ سىرلارىن سەزiنiپ-بiلۋگە تىرىسادى. سوندىقتان ولار – رۋحاني بiلiم ادامدارى. وي-ءورىسى سانا-سەزىمنىڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندەر. «كامiل مۇسىلماندار» بىلىمگە ۇمتىلعان جەتiلۋدiڭ بiرiنشi دەڭگەيىندە بولسا، ال حاكiمدەر – ول ءبىلىمدى تولىق مەڭگەرىپ، بويىنا سىڭىرگەن جەتiلۋدiڭ ەكiنشi دەڭگەيىنە كوتەرiلگەندەر. ياعني، كامىل مۇسىلماننىڭ ناتيجەسى – حاكىم.

«بۇلار... ادام بالاسىنىڭ پايداسى ءۇشiن، ويىن-كۇلكi تۇگiل، دۇنيەدەگi بۇكiل ءلاززات بۇلارعا ەكiنشi مارتەبەلi قالىپ، بiر عانا حاقتى تاپپاق، ءاربiر نارسەنiڭ سەبەبiن تاپپاقپەنەن ءلاززاتتانادى» – دەيدi اباي حاكiمدەردiڭ رۋحاني دەڭگەيىن كورسەتىپ.

حاكىمدەر رۋحاني بiلiمدi يگەرiپ قانا قويماي، ونى بويىنا تولىق سiڭiرە بىلگەندىكتەن، ولاردىڭ نازiك بولمىسى جەتىلىپ، ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە بولادى. ماسەلەن، جوعارى نازىك الەمدەرمەن بايلانىسىپ، ءتۇرلى قۇبىلىستاردى كورىپ، ولاردى دۇرىس باعىتتا وزگەرتە الادى. كورۋ، بولجاۋ قابiلەتتەرi وتە زور. تىلسىم الەمدەرگە كىرىپ، ولارمەن بايلانىسۋ ارقىلى ەرەكشە قاسيەتتەرگە يە بولادى. ونداي قاسيەتتەرi بار حاكiمدەر وتكەن زامانداردا حان ءۋازiرi, كومەكشiسi, اقىلشىسى بولعان. نازiك الەمدەرگە ەنۋ قابiلەتi ارقىلى ءتۇرلى قاسيەتتەرگە يە بولعان وسىنداي ادامدارعا سۇيەنگەن مەملەكەت باسشىلارى، حان-پاتشالار حالىقتى دۇرىس باسقارا بىلگەن.

حاكىمدەر ماگنەتيزم، سپيريتيزم، تەلەپاتيا، قازاقشا ايتقاندا، كورiپكەلدiك، ديۋانالىق، باقسىلىق دەلiنەتiن ميستيكالىق قاسيەتتەرگە يە بولا الادى. بىراق، ول قاسيەتتەر كەيدە ادامعا تۋعاننان دا، نەمەسە اتا-تەگiن قۋالاپ تا بەرiلەدi. قازiرگi زاماندا ولاردى «ەكستراسەنس» دەپ اتاپ ءجۇرمiز.

سوندىقتان، دانىشپان سوزدەرىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، بويىنا سىڭىرە بىلگەن ادامدا ونىڭ حاكىمدىگىنە، ول سوزدەردى ونىڭ ءوزى جازعانىنا ەشبىر كۇمان بولمايدى. حاكىمدەر بولمىس سىرلارىن جۇرەك ارقىلى، ىشكى دۇنيەسىمەن قابىلداعاندىققان، ولار سىرتقى دۇنيەگە تاۋەلدى ەمەس. سونىمەن بىرگە،  «كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس» دەپ دانىشپاننىڭ ءوزى جازعانىنداي، حاكىمدەر ءدىننىڭ سىرتقى كورىنىسىنە كوبىرەك كوڭىل بولەتىن ءداستۇرلى ءدىننىڭ اياسىنان شىعىپ، تەك قانا ءدىننىڭ ىشكى ءمانىن قابىلدايتىن تازا رۋحاني دەڭگەيگە بولعاندىقتان، ولار بارلىق ءدىني اعىمداردى بىردەي قابىلداپ، الالامايدى.

اباي ءتارىزدى دانىشپاندار الەمنىڭ جوعارى قۋات يەلەرى. سول قۋاتتان  ءنار الىپ، دۇرىس پايدالانا بىلسەك، ۇيلەسىمدى ومىرگە جول اشىلادى. كەرىسىنشە، ول قۋاتتى ەسكەرمەي، نە بولماسا، وعان قارسى قارۋلاناتىن بولساق، بولمىستىڭ ادىلەت زاڭدىلىعى بويىنشا، ونداي جاعدايدا ونىڭ كەرى اسەرى بولادى.

دوسىم وماروۆ،

ابايتانۋشى، فيلوسوف، تەولوگ-عالىم

Abai.kz