ءاربىر جان يەسى ومىرگە كەلگەننەن كەيىن جەتىلۋ بارىسىندا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە جەتەدى. ونىڭ تانىمەن بىرگە وي-ءورىسى جانە جان دۇنيەسى دە جەتىلىپ، ءتۇرلى ساتىلاردان وتەدى. ادام ءومىرىنىڭ ماقساتى – جەتىلۋ.

اباي دا بىردەن حاكىم بولىپ تۋا قالعان جوق. حاكىمدىككە بارلىق جان يەلەرى ءتارىزدى ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىمەن جەتتى.  دانىشپانىمىزدىڭ ءوزى دامۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءتۇپ يەگە قايتۋ دەپ بەرەتىنى بەلگىلى. قاسيەتتى قۇرانداعى «تۇبىندە بارلىعى ماعان قايتادى»  /قۇران، 21-93 / دەگەن اياتتاعى بارلىق جان يەلەرىنە ورتاق بۇل ۇلى ماقساتتى اباي ءوزىنىڭ «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» ولەڭىندە «جانە وعان قايتپاقسىڭ، ونى ويلاماي، وزگە ماقسات اقىلعا تولا مە ەكەن» دەپ ناقتىلاي تۇسەدى.

بۇل ماقسات – بۇكىل ادام ءومىرىن نەگىزگى ماقساتى، جانە وعان كەمەلدەنۋدىڭ جوعارى ساتىسىندا عانا جەتەدى. اباي بۇل جوعارى ساتىنى «تولىق ادام» دەپ اتايدى. سوندىقتان، بۇل جوعارى ساتىعا جەتۋ جولىن «تولىق ادام» جولى دەۋگە بولادى. جەتىلۋدىڭ بۇل جولىن اباي ءىلىمى بويىنشا «جارىم ادام»، «ادام»، «تولىق ادام» دەپ ءۇش ساتىعا بولۋگە بولادى. «جارىم ادام» – ءبىر دەڭگەيگە (بەيبەرەكەت ءومىر), «ادام» ساتىسى – ءۇش دەڭگەيگە (يماندىلىق، داۋلەت، سەزىم قاناعاتى), «تولىق ادام» ساتىسى ءتورت دەڭگەيگە (كامىل مۇسىلمان، حاكىم، اۋليە، پايعامدار) ءبولىنىپ، سوندا «تولىق ادام» جولى جالپى سەگىز دەڭگەيدەن قۇرالادى. بۇل دەڭگەيلەردەن ءاربىر ادام ومىردەگى ءوزىنىڭ ورنىن، وي-ءورىسىنىڭ شەڭبەرىن، جانە ءوزىنىڭ الداعى نىساناسىن كورە الادى. سەبەبى، بۇلار سانا-سەزىمنىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەرى. «ابايتانۋ» (2002 ج.) جانە «اباي مۇراسىن قولدانۋ جولدارى» (2020 ج.) اتتى كىتاپتاردا بۇل دەڭگەيلەردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ، مولىنان بەرگەنبىز.

ابايدىڭ ءوز ءومىرىن وسى «تولىق ادام» جولىمەن قاراستىراتىن بولساق، ونىڭ ءومىرى، حاكىمدىگى تۇسىنىكتى بولا باستايدى.

اباي يماندى جانە داۋلەتتى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەندىكتەن، ونىڭ ءومىرى سەزىم قاناعاتى دەڭگەيىنەن باستالىپ، حاكىم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.

بالالىق شاعى. اناسى ۇلجان ابايدىڭ جاسىنان دۇرىس تاربيە الىپ، جەتىلۋىنە ۇلكەن كوڭىل بولەدى. اباي ءۇشىن ەلدىڭ اتاقتى ءانشى-جىرلارىن ارنايى شاقىرىپ، بىرنەشە كۇن كۇتىپ، قوناق ەتىپ، ءان-جىرلارىن تىڭداتىپ، كەيىن ولاردى سىي-قۇرمەتپەن شىعارىپ سالادى ەكەن. اباي وسلاي جاستايىنان تۋعان حالقىنىڭ رۋحاني بايلىعىنان مول سۋسىنداپ، ۇلتتىق سانانى بويىن تەرەڭ سىڭىرە بىلگەن. ءومىرىنىڭ كوپشىلىگىن دالادا وتكىزەتىن كوشپەلى ەلدىڭ بالاسى ابايعا قورشاعان تابيعاتتىڭ اسەرى دە مول بولدى. بۇل ونىڭ تابيعاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ءوسىرىپ، نازىك سەزىمدەرىن جەتىلدىرىپ، وي-ءورىسىن كەڭەيتىپ، قورشاعان ورتاعا دەگەن ماحاببات سەزىمىن تاربيەلەدى.

ون جاسىنان سەمەيدەگى احمەت ريزا مەدرەسەسىنە ءتۇسىپ، ءۇش جىل ساباق الىپ، قوسىمشا «پريحودسكايا شكولاعا» ءتۇسىپ ءۇش اي ورىسشا ساباق الادى. سونان كەيىن 13  جاسقا تولعان ابايدى اكەسى قۇنانباي ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستىرۋ ءۇشىن اۋىلعا قايتارىپ الادى. وسىلاي، ابايدىڭ بالالىق شاعى ءبىتىپ، ءومىرىنىڭ كەلەسى كەزەڭى باستالادى.

ءجاسوسپىرىم شاعى. اباي جاسىنان-اق سالماقتى، پىسىق، ءار نارسەگە قىزىققىش، ەلىكتەگىش، جاقسىعا ۇيىرسەك، ەستىگەنىن جادىنا ساقتايتىن زەرەك بالا بولىپ وسەدى. بۇل زەرەكتىگى وعان ءومىر كورىنىستەرىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، وي جۇيەسىنە تەرەڭ بويلاتىپ، ساباق الىپ، سانا-سەزىمىن كەڭەيتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەردى.

ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاسۋ اباي ءۇشىن ۇلكەن ءومىر مەكتەبى ەدى. ول ومىردەگى قيلى-قيلى جاعدايلاردى وي سارابىنان وتكىزىپ، دۇرىس قورىتىندى جاساۋعا، ءوزىنىڭ ءادىل شەشىمىن ايتۋعا ءتيىس بولدى. ول كىتاپتان وقىعان، ومىردەن تۇيگەن ءبىلىمىن ناقتى ىستە سىناپ كورۋگە مۇمكىندىك الدى. جان-دۇنيەسىنىڭ تازالىعى، ادالدىعىنىڭ سىنعا تۇسەر شاعى وسى كەز ەدى. جىگەرلى دە العىر ويلى اباي ءومىر اعىمىمەن كەتپەي، ءوزىنىڭ ادىلدىگىمەن، بىلىمدىلىگىمەن قورشاعان ورتاسىن دۇرىس تۇسىنە ءبىلىپ، وعان اسەر ەتۋگە ۇمتىلدى.  از ۋاقىتتىڭ ىشىندە-اق ول ەل ىشىندە ءوزىنىڭ زەرەكتىگى مەن ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن بەدەلگە يە بولا باستايدى.

اعارتۋشىلىق كەزەڭى. وزىق ويلى، تۋراشىل اباي ەندى ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە سىن كوزبەن قاراي باستايدى. ءومىر ادىلەتسىزدىكتەرىن كورىپ، شەكسىز شىرعالاڭداردىڭ سەبەبىن ىزدەپ، ولاردىڭ شەشۋ جولدارىن سەبەبىن ىزدەيدى. ول ادامدى تۇزەتۋگە، حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋدى ماقسات ەتىپ اعارتۋشىلىق جولعا ءتۇسىپ، «عىلىم تاپپاي ماقتانبا»، «بەس نارسەدەن قاشىق بول، بەس نارسەگە اسىق بول، ادام بولام دەسەڭىز» دەپ ەلدى عىلىم-بىلىمگە ۇيرەتىپ، ۇيلەسىمدى ومىرگە شاقىرادى.

سول ماقساتپەن اباي ەندى ءوزىنىڭ ءبىلىمىن تولىقتىرۋعا ۇمتىلادى. جاسى وتىزدان اسقان سوڭ، بۇرىندى ازدى-كوپتى ءبىلىمىن ەسكە ءتۇسىرىپ، ورىس كىتابىن مىقتاپ وقيدى. سەمەيگە بارىپ، ونداعى كىتاپحانادا ۇزاق وتىرىپ، ءوز-وزىنەن ىزدەنىپ قارمانا باستايدى. ورىس رەۆوليۋتسيونەرلەرىمەن تانىسىپ، الەمدىك مادەنيەتتەن حابار الادى. ورىس اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىمەن تانىسىپ، ولاردى قازاقشاعا اۋدارادى. ورىس اقىندارى ارقىلى ەۋروپا مادەنيەتىنە دە قول سوزادى. ويىن ناقتى جەتكىزۋ ءۇشىن اقىندىعىن مىقتاپ قولعا الادى. سونىمەن، م.اۋەزوۆ سوزىمەن ايتقاندا «1884 جىلدارى ، جاسى قىرىققا تامان كەلگەندە، ول دۇنيندەن كوپ ماعلۇماتى بار ادام بولادى».

ابايدىڭ ءوزى «ءوزىم دە باسقا شاۋىپ، توسكە ورلەدىم، قازاققا قارا سوزگە دەس بەرمەدىم» دەپ جازعانىنداي، كەلەشەك دانىشپان ءومىردىڭ بارلىق قىزىعىن كورىپ، ونى بويىنا سىڭىرە بىلۋگە ۇمتىلعان. ول وسىلاي «قاراپايىم ادام» ساتىسىندا بولىپ، ءومىر كورىنىستەرىنەن تاجىريبە الىپ، قىرىق جاسىنا دەيىن «باي» دا بولدى، سۇلۋ قىزدارعا عاشىق بولىپ «جۇرگىش» تە بولدى، اتاق-داڭققا بەرىلىپ «بولىس» تا بولدى، حالقىنىڭ قامىن ويلاپ «اعارتۋشى» بولىپ، ولەڭ جازىپ، ءان دە شىعاردى. ءتىپتى، «ءبىراز ءسوز قازاقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى» دەگەن ەڭبەك جازىپ، تاريحشى دا بولدى. وسىلاي اباي ءومىردىڭ بارلىق «سوقتىقپالى، سوقپاقسىز» كەزەڭدەرىن ءوتىپ، ءفاني الەم بولمىسىن مولىنان تۇسىنەدى.

بىراق، اباي بايلىققا، قىزىققا باسىن بايلاماي، جانى ودان دا جوعارى ماقساتقا ۇمىتىلىپ، ءومىردىڭ جارقىلىنان باس تارتىپ وتىرعان. سەبەبى، بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ راحاتى ۇزاققا بارماي، ونى جالىقتىرىپ جىبەرەدى. ەلىن دە تۇزەتە المادى. وسىلاي، اباي ىستەپ جۇرگەنىنىڭ بارلىعى قورشىلىق، بايانسىز-بايلاۋسىز ارەكەت ەكەنىن ءتۇسىنىپ، جالىعىپ، رۋحاني تىعىرىققا تىرەلەدى.

بۇل تابيعي قۇبىلىس ەدى. قىرىق جاستىڭ شاماسىندا پسيحولوگيا وزگەرىسكە ءتۇسىپ، ادام بولمىسىندا ۇلكەن وزگەرىس پايدا بولادى. ۇلكەن كريزيس بولۋى مۇمكىن. مىسالى، شاكارىم، ل.تولستوي ءتارىزدى ادامزات اۋليەلەرى دە وسى دەڭگەيدەن وتكەن. ل.تولستوي «مويا ۆەرا» اتتى كىتابىندا ءوزىن ءولتىرىپ تاستاماس ءۇشىن تۇندە پىشاعىن، پيستولەتىن تىعىپ تاستايتىنىن جازادى. اباي دا «ەگەر مەنىڭ ءىشىمدى جارىپ كورسەڭ، جىلاۋىڭدى توقتاتىپ، شوشىر ەدىڭ» دەپ  وسىنداي جاعدايىن بىلدىرەدى. «مىڭمەن جالعىز الىستىم، كىنا قويما!»، «قايراتىم ءمالىم، كەلمەيدى ءالىم، ماقسۇت – الىس، ءومىر – شاق»، «ءسوزىمدى ۇعار ەلىم جوق. مولاسىنداي باقسىنىڭ جالعىز قالدىم – تاپ شىنىم»، «ءام جابىقتىم، ءام جالىقتىم»، «مەن ىشپەگەن ۋ بارما» دەپ ەندى بۇل ءفاني ومىردەن باس تارتقانداي بولادى.

تىعىرىقتان شىعۋ جولىن ىزدەپ اباي جانى جانتالاسادى. ەندى ءفاني ءومىردىڭ جالعاندىعىن ءتۇسىنىپ، ماڭگىلىكتى باقي الەمگە بەت بۇرادى. وسىلاي تىعىرىققا تىرەلگەن اباي جانى «سۇيەنگەن، سەنگەن داۋرەن جالعان بولسا، جالعانى جوق ءبىر ءتاڭىرىم كەڭشىلىك قىل» دەپ تاڭىردەن مەدەت سۇراپ، باقي الەمگە بەت بۇرادى. ابايدىڭ ءوزى مۇنداي اۋىر سىننان ءوتىپ، رۋحاني ساتىعا كوتەرىلۋ تەك قانا ويلى ادامداردىڭ ۇلەسى ەكەنىن جازادى.

تولىق ادام ساتىسى. كامىل مۇسىلمان دەڭگەيى. قىرىق جاستان اسقان اباي جەتىلۋدىڭ كەلەسى جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلدى. ول تاعدىر بەرگەن ءومىر قورشاعان ورتانى تۇزەتۋ ءۇشىن ەمەس، ونى دۇرىس پايدالانا وتىرىپ تۇپكى ماقساتقا جەتۋ ەكەنىن تۇسىنە باستايدى. جاقسىلىققا ۇمتىلىپ، ادام ءومىرىن جاقسارتۋ – بۇل ۇلى ماقساتقا جەتۋ ءادىسى، ياعني، جولى عانا. ماقسات باسقا – ودان جوعارى. بۇل ساتىعا ءفاني الەمنىڭ جالعاندىعىن تولىق سەزىنىپ، ەندى باقي الەمگە تولىق بەت بۇرعان ادام عانا كوتەرىلە الادى.

باقي الەمگە ءوتۋ ءۇشىن رۋحاني تولىق ءبىلىم كەرەك. وسىلاي، اباي ەندى ءومىردى ءتۇسىنۋ ەمەس، سول ءومىر كورىنىستەرى ارقىلى جاراتۋشىنى تانۋعا ۇمتىلادى. قۇدايتانۋ ءىلىمى دەگەنىمىز وسى. وسىلاي ول ماتەريالدىق عالىم-فيلوسوفتان رۋحاني عالىم دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى.

ول ەندى بۇكىل ءومىر كورىنىستەرىن ءبىر اللانىڭ  حيكمەتتەرى رەتىندە قابىلداپ، زەرتتەي باستايدى. سول ماقساتپەن ءومىر تۋرالى وزىنە سۇراقتار قويىپ، «جۇرەگىڭە سۇڭگى دە، ءتۇبىر كوزدە، سونان تاپقان شىن اسىل، تاستاي كورمە» دەگەن ويمەن كورگەن-بىلگەنىن جۇرەگىنەن وتكىزىپ، اللانى تانۋعا كىرىسەدى. بولمىستىڭ تۇپكى سىرىنا ءۇڭىلىپ، قارا سوزدەرىن جازا باستايدى.  جۇرەك كوزى اشىلعان اباي ءوزىنىڭ ىشتەگى كىرىن قاشىرىپ، ناتيجەسىندە كەۋدەسى حيتكمەتكە تولىپ ەلۋ جاسىنان اسقاندا حاكىم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى.  ءبىز ابايدى ەندى وسى دەڭگەيدەن كورۋىمىز كەرەك.

حاكىم اباي. ابايدىڭ ۇلىلىعى دا رۋحاني تىعىرىقتان شىعىپ، ماڭىگىلىكتى باقي الەمگە بەت بۇرا بىلۋىندە جاتىر. بۇل دەڭگەيگە سيرەك ادامدار عانا كوتەرىلە الادى. ابايدى حالىققا، سونىمەن بىرگە، بۇكىل الەمگە دە وسى دەڭگەيدە كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك.

حاكىم دەڭگەيىندە ول «تاسديق» (قازىرگى اتالىپ جۇرگەن وتىز سەگىزىنشى قارا ءسوز) شىعارماسىن جازدى. قارا سوزدەرى مەن «تاسديق» اراسىندا ۇلكەن ايىرماشىلىق بار. ەكەۋىنىڭ دەڭگەيى ەكى ءتۇرلى. قارا سوزدەر ىزدەنىس جولى بولسا، ال «تاسديق» سول ىزدەنىستىڭ قورىتىندىسى. بۇل شىعارمادا دانىشپان ەكى جاققا ءۇڭىلىپ بارلىق سىرتتان جانە ىشتەن العان رۋحاني دۇنيەسىن قورىتىندىلاپ، وقىرمانعا ءوزىنىڭ ىشكى بايلىعى رەتىندە ۇسىنادى. ول بۇل شىعارماسىندا بولمىستىڭ بىرلىگىن اللا تاعالانىڭ كورىنىسى رەتىندە قابىلداپ، ماڭگىلىكتى جاراتۋشىنى، ونىڭ سيپاتتارىن كورسەتىپ، ادام بولمىسى مەن ونىڭ الەمدەگى الاتىن ورنىن،  ادامنىڭ قۇدايمەن جانە قورشاعان تابيعات پەن بايلانىسىن بەرەدى.

ابايدىڭ ءوزى حاكىمدەردى ادامزات ۇستازدارى دەپ اتايدى. ۇستازداردىڭ بەرگەن رۋحاني ءبىلىمى عانا ەمەس، ولاردىڭ ءومىرى دە ۇلكەن ۇلگى بولىپ تابىلادى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن قىسقاشا شولۋدان-اق دانىشپان بابامىزدىڭ ءىلىم عانا ەمەس، ونىڭ ومىرىنەن دە ۇلكەن عيبرات الۋعا بولاتىنىن كورەمىز.

وكىنىشكە قاراي، ءبىز ءالى دە اباي بابامىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسىن كورە الماي، ونىڭ شەكسىز مۇراسىنان  رۋحاني سۋسىنداي الماي كەلەمىز. ونىڭ جاقسى دالەلى كەيىنگى كەزدەرى ابايدى دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە،  وعان قارسى ۇنامسىز ويلاردىڭ ايتىلا باستاۋى.

جۋىردا (17.08.2026 ج.) گۋلميرا سارباسوۆا دەگەن جۋرناليست-بلوگەردىڭ قارا سوزدەردى ابايدىڭ ءوزى جازعانىنا كۇمان كەلتىرگەن ويىن وقىدىم. ونىڭ الدىندا وسىدان ءبىر جىلداي بۇرىن زاۋرە ماتاەۆا دەگەن ادەبيەتشىنىڭ «اباي دەگەن بولماعان»، «ابايدىكى دەگەن شىعارمالاردى ءا. بوكەيحانوۆ جازعان» ءتارىزدى تەرىس ويلارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ەلدى  دۇرلىكتىردى. ەلىمىزدە «اباي باي بولعان...، جۇرگىش بولعان...، كوپ ايەل العان...، ورىستى جاقتاعان...، قازاقتى جەك كورگەن..» ءتارىزدى، ءتىپتى «ابايدى اباي ەتكەن قۇنانبايدىڭ مالى» ءتارىزدى ءتۇرلى كەرىتارتپا ويلار ايتىلدى. اقىندارمەن سالىستىرىپ، ولاردى ابايدان جوعارى قوياتىندار دا بار. بۇل جاڭساق ويلاردىڭ سەبەبى نەدە؟ سەبەبى دانىشپان بابامىزدىڭ رۋحاني تۇلعاسىن تۇسىنە الماعاندىقتان، ونى اركىم ءوز دەڭگەيىنە  تارتىپ، ءوز دەڭگەيىندە تۇسىنۋدە جاتىر.

ونىڭ شىنايى تۇلعاسىن كورە بىلگەن ادامنىڭ دانىشپانىمىزعا قارسى قارۋلاسپاق تۇگىلى، ونداي ويعا بارۋعا دا ءداتى شىداماس ەدى.

سوندىقتان، ونىڭ ۇلىلىعىن دۇرىس ءتۇسىنۋ ءۇشىن ابايتانۋدى مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ، ونىڭ رۋحاني مۇراسىن حالىققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا ىقپال جاساۋدىڭ ماڭىزى وتە زور دەپ بىلەمىن.

دوسىم وماروۆ،

ابايتانۋشى، فيلوسوف، تەولوگ-عالىم

Abai.kz