«تۇعىر» جارىققا شىقتى

قىمباتتى وقىرماندارىما «تۇعىر» اتتى كىتابىمنىڭ جارىققا شىققانى جايىندا قۋانا حابارلايمىن. مۇندا ونداعان جىلدار بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋىمنىڭ ناتيجەسىندە قالىڭ كوپشىلىككە، اسىرەسە ىزدەنىمپاز جاستارعا تۇسىنىكتى تۇردە  قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى، ونىمەن تىعىز بايلانىستا وربىگەن يمپەريا ىشىندەگى ساياسي ۇدەرىستەر جانە قيلى كوزقاراستاعى قايراتكەرلەردىڭ ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرى كورسەتىلگەن.

بۇگىندە الاش قوزعالىسى دەپ اتالاتىن، العاشقى ۇشقىندارىنان سوڭ دامۋى كەمى ءبىر مۇشەل ۋاقىت بويى جۇرگەن بۇل تاريحي ۇدەرىستىڭ كەيبىر ماڭىزدى كورىنىستەرىن جاڭعىرتۋدى ماقسات ەتكەن شىعارماشىلىعىمنىڭ ناتيجەسى ون داپتەرگە ءتۇزىلىپ ۇلكەن داستانعا، وزىندىك الاش ەپوپەياسىنا اينالعان دا، وسىدان ون شاقتى جىلداي ىلگەرىدە «الاشيا» ءريسالاسى تۇرىندە وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلعان بولاتىن.

بارشامىزعا ءمالىم، جيىرماسىنشى جۇزجىلدىق باستالىسىمەن جاڭا وركەنيەتكە ساي جاڭاشا كۇرەس جولىنا تۇسكەن اعا ۇرپاق ەڭبەگى 1917 جىلعى ەكىنشى جالپىقازاق سەزىندە ساتىمەن جەڭىستى شىڭىنا جەتتى. داستانىمنىڭ ونىنشى داپتەرىندە سول دۇربەلەڭى مول جىلى قازاق حالقىنىڭ ەلدىك نىشانىن قالپىنا كەلتىرۋ امالى جاسالىپ، تيىسىنشە بولاشاق تاۋەلسىزدىكتىڭ مىزعىماس تۇعىرى سوعىلعان تاريحي وقيعامەن قورىتىندىلانعانى باياندالعان-تۇعىن.

مىنە وسى قورىتىندى داپتەر، دالىرەك ايتقاندا قازاق ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى بەلەستەرىن  ارقاۋ ەتكەن  «الاشيا» داستانىنىڭ قورىتىندى ءبولىمى ىسپەتتەنگەن «ماڭگى باستاۋ» اتتى تۋىندىم ەل بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسى قالاي قالانعانىن، قايتىپ تۇعىرىنا، .تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بەكەم نەگىزىنە اينالعانىن بەينەلەيتىن وسىناۋ «تۇعىر» كىتابىن قۇراپ وتىر. «تۇعىر» ريسالاسىندە  وقىرمان مونارحيانىڭ تىنىسى تارىلعان، سامودەرجەتس پاتشا تاقتان قۇلاعان  شاقتان ءورشي تۇسكەن، جۇرت ايرىقشا نىسانا ەتكەن بوستاندىققا، ازاتتىققا ۇمتىلۋ ارەكەتتەرىنە تولى كەزەڭنىڭ وقيعالارىمەن، رەۆوليۋتسيالىق داۋىردەگى تاريحتان ءمالىم تۇلعالاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن بەينەلەگەن ەتيۋدتەرمەن  تانىسادى.

ءريسالانىڭ ماڭىزدى ءبىر جەلىسىندە موگيلەۆتەگى ستاۆكاسىندا وتىرعان يمپەريا اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى ءىى نيكولايدىڭ ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىس مايداندارىنداعى كومانداشىلارىنىڭ پىكىرلەرى مەن پەتروگرادتاعى دۋماشىلار ۇسىنىسىن قورىتا كەلە تاقتان باس تارتۋى، دۋما توراعاسى ميحايل رودزيانكو مەن اينالاسىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەت قۇرۋى، ۇكىمەت قۇرامىنداعى كادەت ءام ماسون مۇشەلەردىڭ ىقپالىمەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ تورعاي وبلىسىنا كوميسسار بولىپ تاعايىندالۋى، الەكساندر كەرەنسكيدىڭ بۇرىنعى يمپەريانى روسسيا رەسپۋبليكاسى دەپ جاريالاۋى جانە وسى وقيعالارمەن استاسا ءجۇرىپ جاتقان قيلى پارتيالاردىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەر جاساۋعا ۇمتىلىستارى، رەسەي مۇسىلماندارى سەزىنىڭ بۇرىنعى يمپەريا ورنىنا كەلمەك مەملەكەتتىك قۇرىلىم تۇرلەرىن قىزۋ تالقىعا سالۋى، سەزد قۇرعان مۇسىلماندار وداعى اتقارۋ كوميتەتى قۇرامىنا قازاقتاردىڭ دا ەنۋى، ال جاھانشاھ دوسمۇحامەدوۆتىڭ وداق اتكومى (يكومۋس) توراعاسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا سايلانىپ، پيتەردە قىزمەت اتقارعان كەزىندە ورىن العان ءدۇبىرلى وزگەرىستەرگە تىكەلەي كۋا بولۋى، رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ شىعارۋشى مەكەمەسى رەتىندە ويلاستىرىلعان الدىن-الا پارلامەنت – پرەدپارلامەنت مۇشەسى رەتىندەگى جۇمىسى، يكومۋس توراعاسى احمەد تساليكوۆ ەكەۋىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتتى (رەسەي رەسپۋبليكاسىن) قۇلاتقان بولشەۆيكتەر بيلىگىمەن مۇسىلماندار قوزعالىسى مۇددەسىنە ساي كەلەتىن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ارەكەتتەنۋى ءسوز بولادى.

«تۇعىردىڭ» باستى جەلىسى، ارينە، قازاقتىڭ ازاتتىعىن كوكسەگەن ازاماتتاردىڭ ءوزارا ءتىل تابىسۋدى ويلاي قويمايتىن كوزقاراستارى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ     سولارمەن استاسا ءوربۋىن، الاش  قوزعالىسىنىڭ جەڭىستى شىڭىن – 1917 جىلعى ەكىنشى جالپىقازاق سەزىن كورسەتۋگە ارنالعان. بۇل جەڭىس وڭايشىلىقپەن كەلگەن جوق.

كىتاپتان 1917 جىلعى ەكى رەۆوليۋتسيا حالىق ءۇمىت ارتقان باقىتجان قاراتاەۆ، ءاليحان بوكەيحانوۆ سىندى قوس سەركەنىڭ پاتشالىق تۇسىنداعى جەرگە قونىستانۋ جانە ءدىن ماسەلەسى حاقىندا كەتىسۋگە ءماجبۇر ەتكەن بىرىنە ءبىرى قايشى كوزقاراستارىن ودان ارمەن قالاي الشاقتاتا تۇسكەنىن بىلەسىز. بۇلارمەن قاتار “تۇعىر” ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن قوعامدىق-ساياسي ويدى دامىتۋعا وزىندىك ۇلەس قوسقان كولباي توعىسوۆ (قازاقتار ءۇشىن سوتسياليستىك پارتيا قۇرۋدى كوكسەگەن جانە ونى باسقارعان قايراتكەر), دۇيسەنباي راحىمجانوۆ (قازاقتىڭ ەكونوميكالىق ءومىرىن تۇرلەندىرۋ ماقساتىندا 19-شى عاسىردا العاشقى تاجىريبە جاساۋعا تالپىنعان قايراتكەر), وزگە دە ازاماتتارمەن تانىستىرادى. جالپى، قادىرلى وقۋشىم، «تۇعىردان» اۆتونوميالىق الاش ورداسىنىڭ قۇرىلۋى جايىندا وقي وتىرىپ، تالاي اتاقتى تاريحي تۇلعانى جاڭاشا، شىن قىرىنان تانيسىز، ناقتى وقيعا ۇستىندە كورىپ، تانىعان ۇستىنە تاني تۇسەسىز.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى سوۆەت وكىمەتى تۇسىندا جابىق بولعان الاش قوزعالىسى، الاشوردا ۇكىمەتى جايلى، اسىرەسە پرەزيدەنت قاسىمجومارت توقاەۆتىڭ رەپرەسسيا قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى بەلگىلى پارمەنى اياسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىلعان الاشوردالىق قايراتكەرلەر تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن جۇزدەگەن زەرتتەۋ، ىرگەلى عىلىمي ەڭبەكتەر جارىق كورگەنى ءمالىم. سوۆەتتىك قۇپيا قىزمەت قالدىرعان قىلمىستىق ىستەر، جازىقسىز جازالاۋلاردى جۇزەگە اسىرعان سوتتاردىڭ ماتەريالدارى عالىمداردىڭ سۇرىپتاپ دايىنداۋى ناتيجەسىندە توم-توم بولىپ باسىلىپ شىقتى. عالامات جۇمىستار!

بىراق بۇل باي قازىنانى ەركىن يگەرۋگە قالىڭ بۇقارانىڭ، اسىرەسە جاس ۇرپاقتىڭ بەتتەي قويمايتىنى انىق. ءبۇل ورايدا ولارعا عىلىمي ءبىلىم دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن تانىمدىق ادەبيەتتىڭ سەنىمدى جاردەمشى بولارى داۋ تۋعىزباسا كەرەك. وسى جولدار اۆتورىنىڭ ون داپتەردەن تۇراتىن “الاشيا” ءريسالاسى، ونىڭ  وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋ ماقساتىمەن قازىر قىسقاشا تانىستىرىلىپ وتىرعان ونىنشى داپتەرى سونداي سەنىمدى جاردەمشىلەر قاتارىنان تابىلارىنا كۇمان جوق. جانە ءبىر اتاپ ايتارلىق ءجايت - مۇندا عىلىمي ادەبيەت تابيعاتىنا جاتپايتىن ادەبي تاسىلدەر قولدانۋ ارقىلى ايگىلى كەيىپكەرلەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنا اسەرىن تيگىزگەن  وقيعالار، كوزقاراستارى مەن ۇستانىمدارى كورسەتىلگەن. بۇلاردىڭ ءبارى اركىمنىڭ ءريسالانى وقۋ بارىسىندا ءوزىن-ءوزى تاريحپەن تاربيەلەپ، پاتريوتتىق سانا-سەزىمىن ۇشتاي تۇسۋىنە كومەكتەسۋگە ءتيىس دەگەن ويدامىن. سونداي وي جەتەگىمەن وقۋشى قاۋىم الدىنا «تۇعىر» ءريسالاسىن ەرەكشە سەنىممەن تارتامىن.

بەيبىت قويشىباەۆ

Abai.kz