قازاق ەلىندە جاڭا ءبىر داۋلى ماسەلە پايدا بولدى: ول – شەت ەلگە جۇمىسقا كەتكەن قازاق ازاماتتارىنىڭ سول ەلدىڭ جۇرگىزىپ جاتقان سوعىسقا تارتىلۋى. قازاقستان ساياساتى شەبەر ديپلوماتيالىق قادامدار جاساي وتىرىپ، ەلىمىدى الەمدى شارپىعان قارۋلى قاقتىعىستاردان امان-ەسەن ساقتاپ كەلەدى. بىراق، جەكەلەگەن ازاماتتار مەن جاستاردىڭ ومىرلىك تاجىريبەسى از بولۋى سەبەپتى، ولاردى سوعىس ىسىنە تارتۋ مۇمكىندىگى كۇننەن كۇنگە ارتۋدا. ونىڭ العاشقى بەلگىسى رەتىندە استانادان رەسەيگە جۇمىسقا بارىپ، كەيىن سوعىس ايماعىنا تاپ بولعان قازاقستاندىق جاستاردىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىنەن  وزدەرىن قايتارۋدى سۇراعان ۇندەۋىن ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ جاقىندارى دا بالالارىن شۇعىل تۇردە ەلگە قايتارۋدى سۇراپ وتىر.

قر ءسىم-ىندە جينالعان جۇرت وسى ماسەلەنى تالقىلادى. وسى جيىنعا قاتىسقان زاڭگەر مەيىرمان شەكەەۆ قازىرگى كەزدە كەمى 21 قازاق جاستارى رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ كەلىسىمشارتىنا قول قويىپ، اسكەري قىزمەتكە الىنعانى تۋرالى دەرەكتى اشتى. ارينە، بۇل رەسمي تۇردە راستالعان جوق، دەگەنمەن، ولاردى سوعىس قيمىلدارى ءجۇرىپ جاتقان لۋگانسك ايماعىنا الىپ بارعانىن، ولارعا دروندىق تەحنيكانى ۇيرەتىپ جاتقانىن اتا-انالارى راستادى.

جاستار نە سەبەپتەن شەت ەلدەرگە كەتۋدە؟

قازاقستاندىق جاستاردىڭ شەت ەلدەرگە جۇمىس ىستەۋگە كەتۋى (ەڭبەك ميگراتسياسى) — سوڭعى جىلدارى ءجيى تالقىلانىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. جاستاردىڭ ەلدەن كەتۋىنە نەگىزىنەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، كاسىبي جانە جەكە دامۋ فاكتورلارى اسەر ەتەدى. جاستاردىڭ شەت ەلگە اعىلۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى:

ەكونوميكالىق فاكتورلار جانە تابىس ايىرماشىلىعى

جوعارى ەڭبەكاقى: ەۋروپا ەلدەرى (ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، پولشا، لاتۆيا), وڭتۇستىك كورەيا، اقش جانە پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيى قازاقستانداعى ورتاشا جالاقىدان بىرنەشە ەسە جوعارى. ءتىپتى بىلىكتىلىكتى تالاپ ەتپەيتىن جۇمىستاردىڭ وزىندە (اۋىل شارۋاشىلىعى، قىزمەت كورسەتۋ سالاسى) جاستار قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي كوپ تابىس تابا الادى.

ينفلياتسيا جانە ءومىر ءسۇرۋ قۇنى: ەلدەگى ازىق-تۇلىك، قىزمەت كورسەتۋ جانە باسپانا باعاسىنىڭ تۇراقتى ءوسۋى جاستاردىڭ تاپقان تابىسىنىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردەن ارتىلماۋىنا اكەلەدى. بۇل ولاردى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى سىرتتان ىزدەۋگە ماجبۇرلەيدى.

تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر

باسپانا قولجەتىمسىزدىگى: قازاقستاندا جاس ماماندار ءۇشىن ءوز كۇشىمەن پاتەر ساتىپ الۋ وتە قيىن. يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ پايىزى جوعارى، ال باستاپقى جارنا جيناۋ ءۇشىن جىلدار قاجەت. شەتەلدە بىرنەشە جىل جۇمىس ىستەپ، ەلگە ورالعاندا باسپانالى بولۋ ماقساتى — ەڭ ۇلكەن موتيۆاتسيانىڭ ءبىرى.

كاسىبي دامۋ جانە «ميدىڭ اعىلۋى» (Brain Drain)

مانساپتىق ءوسۋ جانە ادىلدىك: كەيبىر جاستار وتاندىق ەڭبەك نارىعىنداعى تامىر-تانىستىق (پروتەكتسيونيزم) پەن جەمقورلىقتان شارشايدى. ولار شەتەلدە ءوز ءبىلىمى مەن قابىلەتىنە قاراي ءادىل باعالانىپ، مانساپ ساتىسىمەن كوتەرىلۋ مۇمكىندىگى جوعارى دەپ ەسەپتەيدى.

تاجىريبە جانە جاڭا تەحنولوگيالار: حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىرى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ، الەمدىك تاجىريبە جيناقتاۋ، جاڭا تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ — IT, مەديتسينا، ينجەنەريا سالاسىنداعى ۇزدىك تۇلەكتەردىڭ باستى ماقساتى.

مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىقپالى

زاڭدى ەڭبەك ميگراتسياسى: مەملەكەت دەڭگەيىندە دە جاستاردىڭ سىرتتا زاڭدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا. مىسالى، ۇلىبريتانيانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باعدارلامالارى (Seasonal Workers Scheme) نەمەسە وڭتۇستىك كورەيامەن اراداعى ەڭبەك كەلىسىمدەرى جاستاردىڭ شەتەلگە زاڭدى ءارى قاۋىپسىز بارىپ جۇمىس ىستەۋىنە جول اشتى.

دۇنيەتانىمدى كەڭەيتۋ جانە ءومىر ساپاسى

الەمدى كورۋ جانە ءتىل ۇيرەنۋ: جاستىق شاقتا باسقا مادەنيەتتى تانۋ، اعىلشىن نەمەسە باسقا دا شەت تىلدەرىن تىكەلەي ورتاسىندا ءجۇرىپ جەتىلدىرۋ ۇلكەن ترەندكە اينالدى.

قولايلى ورتا: دامىعان ەلدەردەگى الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىك، ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى جانە مەديتسينا دەڭگەيى دە جاستاردى قىزىقتىرادى.

قازاق جاستارىنىڭ شەت ەلگە جۇمىسقا كەتۋى تەك «ەلدەن ءبىرجولا كوشۋ» ەمەس، كوبىنە قارجى جيناۋ، تاجىريبە الۋ جانە ومىرلىك كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى ۋاقىتشا ميگراتسيا سيپاتىنا يە. وسى ۇدەرىستى ازايتۋ ءۇشىن ەل ىشىندە جاس ماماندارعا لايىقتى جالاقى، ءادىل باسەكەلەستىك ورتا جانە قولجەتىمدى باسپانامەن قامتۋ شارالارىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

شەت ەلگە كەتۋگە ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋ فاكتورى اسەر ەتە مە؟

ارينە، بۇل فاكتور وعان تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. ماسەلەن، ءبىزدىڭ ەلدىڭ يندۋستريالىق دامۋىنىڭ قارقىنى مەن سوعان ساي ماماندار دايارلاۋ اراسىندا ەلەۋلى ايىرماشىلىقتار بار:

ەلدەگى يندۋستريالىق دامۋ ىشكى نارىقتىڭ دامۋىن تولىق ەسپكە المايدى. ال، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءالى دە «ەسكى سۇرلەۋمەن» ءجۇرۋىن جالعاستىرۋدا. قازىرگى كەزگە دەيىن قوعامدا، ءاربىر وتباسىدا ءبىلىم الۋدىڭ موتيۆاتسياسى رەتىندە «بالالاردى وقىتۋ، ءبىلىم بەرۋ – نەگىزىنەن «وقىتۋ»، «ءبىلىم بەرۋ» دەگەن، سوناۋ كەڭەستىك زاماننان قالعان پسيحولوگيا مەن ابستاركتسيا قۇشاعىندا قالىپ وتىر...

ال، «بالانىڭ بولاشاعى قانداي بولادى؟»، «بالا وقىعان ماماندىعىنا لايىقتى جۇمىس تابا الا ما؟»، «اقىلى وقۋ كەيىن ءوزىن اقتاي ما؟»، «جۇمىس تابىلماسا بالا نە ىستەۋى كەرەك؟» دەگەن جانە وسىعان ۇقساس سۇراقتار قويىلمايدى.

سول سەبەپتى، جوعارعى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستاردىڭ كوبى ديپلومدارىن «ارحيۆكە» جىبەرىپ، باسقا سالالارعا كەتىپ جاتادى. سونىڭ ىشىندە، ەلەۋلى بولىگى شەت ەلدەگى قارا جۇمىسقا جەگىلۋدە.

ءتۇيىن: مەملەكەت قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن جاستاردى مامانداندىرۋدى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق، ايماقتىق، وڭىرلىك دامۋىمەن جانە ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك،مادەني،رۋحاني سۇرانىستارمەن  تىعىز بايلانىستا قاراپ، وسى باعىتتاردى سايكەستەندىرۋى ءتيىس. بولماسا، جاستاردىڭ شەت ەلدەرگە كەتۋ ءۇردىى ودان ءارى ارتا بەرەدى.

اكىمشىلىكتىڭ جۇمىسى تەك «جۇمىس ورنىن اشۋ» ەمەس

ءبىزدىڭ اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسى قازىر «جۇمىس ورنىن اشۋ» دەگەن سۇراقپەن عانا باس قاتىرۋدا. ال، ول كوبىنە كەزدەيسوق سيپاتتا بولىپ كەلەدى، سەبەبى، «جۇمىس ورنى» ينۆەستوردىڭ قالاۋىمەن اشىلادى.

ءبىزدىڭ جاعدايدا ماسەلە كومپلەكستى تۇردە قويىلۋى كەرەك:

1.ءاربىر ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق سەرپىندى دامۋ مۇمكىندىكتەرىن سارالاۋ، ساراپتاما جاساۋ;

2.سوعان ساي جاڭا ماماندىق تۇرلەرىنىڭ ءتىزىمىن جاساۋ جانە جاستاردى الدىنالا مامانداندىرۋعا دايىنداۋ;

3.سول تالاپقا ساي وقۋ ورىندارىنان فاكۋلتەتتەر مەن ارنايى وقۋ توپتارىن اشۋ;

4.وقىتۋ تەحنولوگياسى مەن مەتودولوگياسىن ەندىرۋ;

5.وقىتۋشى كادرلاردى دايىنداۋ جانە ت.ت.

بىزدە وسى جاعداي جاسالىپ جاتىر ما؟ جوق. مىسالى، وزىمە جاقسى تانىس فيلوسوفيا ءىلىمى سالاسىن السام، وندا بۇل جاقتا دا وقىتۋ مەملەكەتتىك ستراتەگياعا ساي ەمەس دەر ەدىم.  مىسالى، «ەلىمىزگە جوعارعى وقۋ ورىندارىنا ساباق بەرۋگە جىل سايىن قانشا فيلوسوفيا وقىتۋشىسى كەرەك؟»، «قانشا ادام فيلوسوفيا ماماندىعىن يگەرۋدە؟» جانە وسىنداي قاراپايىم زەرتتەۋدىڭ ءوزى جاسالمايدى...

ء(يا، ارينە، فيلوسوفيا ۋنيۆەرسالدى ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىراتىن ءىلىم بولعاندىقتان، جىل سايىنعى وقۋ ءبىتىرۋشى فلوسوف جاستار جۇمىسسىز قالعان ەمەس: ولار مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنان باستاپ، ءارتۇرلى ساراپتاما ورتالىقتارىندا جۇمىسقا تۇرىپ جاتىر. بىراق، مۇنىڭ ءوزى «مەملەكەتتىڭ دامۋى ءالى دە ستيحييا (كەزدەيسوقتىق) جەتەگىندە ءجۇر» دەگەنگە مەڭزەمەي مە؟.).

سونىمەن بىرگە، ەلىمىزدە جۇمىس تاپپاي جۇرگەن زاڭگەرلەر، ەكونوميستەر، بۋحگالتەرلەر، قالالىق جەردە – مۇعالىمدەر جانە ت.ت. قانشاما دەسەڭىزشى؟

اۋىل شارۋاشىلىعى – ماڭىزدى ەكونوميكالىق فاكتور

جاقسىلىق شىعار، بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قولعا الىنا باستادى. بۇل سالادا قاجەت ماماندار بىزدە جەتكىلىكتى مە؟ ماسەلەن، كەي اۋىلداردا عانا ەمەس، جالپى ەل بويىنشا «تراكتوريستەر» تاپشى ماماندارعا اينالدى. ءبىز قازىر «ءبىر اۋىلعا ءبىر تراكتوريست جەتەدى» دەگەنگە كوشكەن سىڭايلىمىز... ول از بولسا، بۇگىندە «شوپان» (قويشى), «باقتاشى» (سيىرشى), «جىلقىشى» بولام دەگەن ادامدى كۇندىز شاممەن ىزدەپ تاپپايسىڭ. نەگە؟

ماسەلەن، قازىرگى وقۋ ورىندارىندا نەگە «شوپان»، «باقتاشى»، «جىلقىشى» ماماندىقتارى وقىتىلمايدى؟ ويتكەنى، ءبىز ونى ءجاي عانا ەلەۋسىز نارسە دەپ سانايمىز. الايدا، بۇگىنگى زاماندا ونداي مامان  تولىق بىلىمگە يە بولماسا – قويدى (جالقىنى، سيىردى، تۇيەنى، ەشكىنى، تاۋىقتى) ارام ولتىرەتىنى انىق!

قازىرگى تەحنولوگيا زامانىندا وسى ماماندىقتاردى ەڭ تابىستى، ەڭ ەكزوتيكالىق، ەڭ قىزىقتى، ەڭ مارتەبەلى ماماندىققا اينالدىرۋ جولدارىن زەرتتەپ جۇرگەن بىرەۋ بار ما؟

ەندەشە، بىزگە مەملەكەتتىك تۇرعىدا «جاستاردى شەت ەلدەرگە جىبەرمەۋ، ولاردى قالايدا ەلدە قالدىرۋ  جولدارى» اتتى ارنايى كەشەندى باعدارلاما قابىلداۋىمىز كەرەك دەپ، ويدى وسىمەن تۇيىندەدىم.

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz