قازاقتىڭ ءداستۇرلى تاڭبالىق مادەنيەتى، رەسەي يمپەرياسىنىڭ گەرالديكالىق مۇراسى، ەۋروپالىق قاعيدالار جانە وڭىرلىك رامىزدەردىڭ قازىرگى جاي-كۇيى. قازاقستان گەرالديكاسى ۇلتتىق تاريح پەن ءتول مادەنيەتكە قانشالىقتى سۇيەنەدى، ال سىرتتان ەنگەن ۇلگىلەردىڭ ىقپالى قانداي؟ مەملەكەتتىك گەرب (ەلتاڭبا) پەن وڭىرلىك گەربتەر ء(تولتاڭبالار) قانداي تالاپتارعا ساي جاسالۋعا ءتيىس؟ تاريحي ساباقتاستىق پەن رەسمي مارتەبەنىڭ ارا-جىگى نەدە؟ گەرب، رۋ-تايپالىق تاڭبا، ەمبلەما، لوگوتيپ جانە برەندينگ ۇعىمدارىن نەگە اجىراتا ءبىلۋ قاجەت؟ وسى ماسەلەلەردى گەرالديست ايدىن رىسبەكۇلىمەن تالقىلادىق.

سەمەي قالاسى گەربىنىڭ اۆتورى ەرلان امىربەكتىڭ گەرالديست ايدىن رىسبەكۇلىمەن سۇحباتى:

ەرلان امىربەك: گەرالديكادا گەرب جاساۋدىڭ ناقتى قاعيدالارى بار. بىراق سول قاعيدالاردى بارلىق حالىقتىڭ تاڭبالىق مادەنيەتىنە ورتاق ولشەم رەتىندە قولدانۋعا بولا ما؟ الدە ەۋروپالىق گەرالديكانىڭ تالاپتارىن امبەباپ زاڭ رەتىندە قابىلداۋ ادىستەمەلىك قاتە مە؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ەۋروپالىق كلاسسيكالىق گەرالديكادا گەربتىڭ قۇرىلىمىنا، تۇستەردىڭ ۇيلەسۋىنە، فيگۋرالاردىڭ ورنالاسۋىنا جانە قالقان كومپوزيتسياسىنا قاتىستى قالىپتاسقان قاعيدالار بار. وندا التىن مەن كۇمىس مەتالل رەتىندە، قىزىل، كوك، قارا جانە جاسىل نەگىزگى گەرالديكالىق تۇستەر رەتىندە ايقىندالادى. مەتالل مەن ءتۇستىڭ اراقاتىناسىن رەتتەيتىن ءداستۇرلى تالاپتار گەربتىڭ الىستان انىق كورىنۋىنە جانە بەينەلەردىڭ ءبىر-بىرىنەن اجىراتىلۋىنا قىزمەت ەتەدى.

الايدا بۇل قاعيدالاردى بارلىق مادەنيەتكە وزگەرىسسىز تاڭۋعا بولمايدى. ەۋروپالىق گەرالديكا ناقتى تاريحي ورتادا قالىپتاستى. قازاقتىڭ رۋ-تايپالىق تاڭبالارى باسقا قوعامدىق قاتىناستار جۇيەسىندە دامىدى. ولاردىڭ ءپىشىنى، قولدانىلۋ ءتاسىلى جانە الەۋمەتتىك قىزمەتى ەۋروپالىق گەربتەردەن وزگەشە. مۇندا ەكى ماسەلەنى ايىرا ءبىلۋ قاجەت. ءبىرىنشىسى – گەرب جاساۋدىڭ كاسىبي تالاپتارى. ەكىنشىسى – بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ تاريحي تاڭبالىق ءداستۇرى. ەۋروپالىق گەرالديكانىڭ قاعيدالارىن زەرتتەۋ مەن ولاردى بارلىق حالىققا مىندەتتى ەرەجە رەتىندە ۇسىنۋ ءبىر نارسە ەمەس. مىسالى، ەۋروپالىق گەربتە قالقاننىڭ ءپىشىنى، ءورىستىڭ ءبولىنۋى، فيگۋرالاردىڭ باعىتى جانە تۇستەردىڭ ۇيلەسىمى ماڭىزدى بولسا، قازاقتىڭ رۋ تاڭبالارى كوبىنە قاراپايىم سىزىقتىق پىشىندەردەن قۇرالعان. ولار مالعا، مۇلىككە جانە تۇرمىستىق زاتتارعا ءتۇسىرىلىپ، يەلىك پەن تيەسىلىلىكتى بىلدىرگەن. سوندىقتان قازاقتىڭ ءداستۇرلى تاڭبالارىن ەۋروپالىق گەربتەردىڭ قاراپايىم نۇسقاسى دەپ قاراستىرۋعا نەگىز جوق. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى سىلتاۋ ەتىپ، گەربتىڭ كومپوزيتسيالىق ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ەلەمەۋگە دە بولمايدى. قاي مادەنيەتتە جاسالسا دا، رەسمي ءرامىز انىق وقىلۋعا، مازمۇنى تۇسىنىكتى بولۋعا جانە بەينەلەرى ءبىرتۇتاس يدەياعا باعىنۋعا ءتيىس. بىراق بۇل تالاپتاردى ورىنداۋدىڭ جولى ءار تاريحي داستۇردە ءارتۇرلى.

ەرلان امىربەك: قازاقتىڭ رۋ-تايپالىق تاڭبالارىن كوبىنە نانىم-سەنىممەن، كونە دۇنيەتانىممەن بايلانىستىرادى. مۇنداي ءتۇسىندىرۋ ولاردىڭ ناقتى قوعامدىق قىزمەتىن كولەڭكەدە قالدىرماي ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: قالدىرادى. تاڭبالاردى تەك نانىم-سەنىمنىڭ كورىنىسى رەتىندە ءتۇسىندىرۋ ولاردىڭ تاريحي قىزمەتىن تولىق اشپايدى. قازاقتىڭ رۋ-تايپالىق تاڭبالارى مەنشىك قاتىناستارىندا، شارۋاشىلىق تاجىريبەسىندە جانە قوعامدىق بايلانىستاردا قولدانىلعان. ولار مالعا، مۇلىككە، تۇرمىستىق زاتتارعا ءتۇسىرىلىپ، بەلگىلى ءبىر رۋعا، اۋلەتكە نەمەسە يەسىنە تيەسىلىلىكتى بىلدىرگەن. تاڭبانىڭ رامىزدىك (سيمۆولدىق) ماعىناسى بولادى، بىراق ونىڭ ناقتى قىزمەتىن انىقتاۋ ءۇشىن تاريحي دەرەك قاجەت. بەلگىنىڭ سىرتقى پىشىنىنە قاراپ، وعان كونە ءدىني نەمەسە ميفولوگيالىق ماعىنا تەلۋ عىلىمي دالەلدىڭ ورنىن باسا المايدى. مىسالى، مالعا باسىلعان ەن بەلگىلى ءبىر يەلىكتى اجىراتۋعا قىزمەت ەتكەن. مۇنداي جاعدايدا تاڭبانىڭ پراكتيكالىق مىندەتى ايقىن. ال سول تاڭبانىڭ شىعۋ تەگىن، باستاپقى ماعىناسىن نەمەسە بەلگىلى ءبىر نانىممەن بايلانىسىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا دەرەكتەر قاجەت. ءبىر بەلگىنىڭ ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى ماعىنادا قولدانىلۋى دا ىقتيمال.

قازاقتىڭ تاڭبالىق مادەنيەتى رەسەي يمپەرياسىنىڭ رەسمي گەربتەر جۇيەسىن ەنگىزۋىنەن بۇرىن قالىپتاستى. سوندىقتان ونى كەيىن پايدا بولعان اكىمشىلىك رامىزدەردىڭ تۋىندىسى رەتىندە قاراستىرۋ تاريحي ساباقتاستىقتى بۇرمالايدى. سونىمەن قاتار رۋ تاڭبالارى مەن قالالىق گەربتەردى ءبىر جۇيەگە بىرىكتىرىپ جىبەرۋگە بولمايدى. رۋ تاڭبالارى بەلگىلى ءبىر قوعامدىق قاتىناستاردا تيەسىلىلىكتى بىلدىرسە، قالالىق گەرب اۋماقتى تانىتاتىن جانە ءتيىستى تارتىپپەن بەكىتىلەتىن ءرامىز رەتىندە قالىپتاستى. ولاردىڭ اراسىندا تاڭبالىق ۇقساستىقتار بولۋى مۇمكىن، بىراق تاريحي قىزمەتتەرى مەن قۇقىقتىق مارتەبەسى بىردەي ەمەس.

ەرلان امىربەك: «گەرب» پەن «ەمبلەما» ۇعىمدارى قازاقتىڭ رەسمي قولدانىسىنا رەسەي يمپەرياسى ارقىلى ەندى. وسىدان قازىرگى قازاقستان گەرالديكاسىن وتارلىق مۇرا دەپ باعالاۋ كەرەك دەگەن قورىتىندى شىعا ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: مۇنداي قورىتىندى تاريحي ۇدەرىستىڭ ءبىر بولىگىن عانا قامتيدى. رەسەي يمپەرياسى قازاق دالاسىنداعى قالالار مەن اكىمشىلىك اۋماقتاردى باسقارۋ بارىسىندا رەسمي گەربتەر بەكىتۋ تاجىريبەسىن ەنگىزدى. بۇل جۇيە يمپەريالىق اكىمشىلىك ءتارتىپتىڭ ءبىر بولىگى بولدى. مىسالى، پەتروپاۆل قالاسىنىڭ گەربى 1842 جىلى بەكىتىلگەن. مۇنداي گەربتەر اۋماقتاردى رەسمي تۇردە اجىراتۋعا جانە ولاردى يمپەريالىق باسقارۋ جۇيەسىندە كورسەتۋگە قىزمەت ەتتى. «گەرب» تەرمينىنىڭ قازاق تىلىندەگى رەسمي قولدانىسى ورىس ءتىلى ارقىلى ورنىقتى. ونىڭ ورىس تىلىندەگى قالىپتاسۋىنا ەۋروپالىق تىلدەر مەن گەرالديكالىق داستۇرلەر ىقپال ەتتى. بىراق تەرميننىڭ كەيىن تارالۋى قازاقتىڭ تاڭبالىق مادەنيەتى دە سول كەزدە پايدا بولدى دەگەندى بىلدىرمەيدى.

وتارلىق اكىمشىلىك رەسمي رامىزدەردى بەكىتۋدىڭ ءوز ءتارتىبىن ەنگىزدى. بۇل تاريحي فاكتىنى ەلەمەۋگە بولمايدى. الايدا قازىرگى قازاقستان گەرالديكاسىن تۇتاستاي وتارلىق مۇرا دەپ باعالاۋ دا بىرجاقتى تۇجىرىم بولار ەدى. رەسمي گەربتەردى بەكىتۋ جۇيەسىنىڭ سىرتتان ەنگىزىلۋى مەن بۇگىنگى رامىزدەردىڭ مازمۇنى، قۇقىقتىق مارتەبەسى جانە قوعامدىق قىزمەتى ءوزارا بايلانىستى بولعانىمەن، ءبىر ۇعىم ەمەس. سوندىقتان ماسەلەنى تاريحي ىقپال مەن قازىرگى رامىزدەردىڭ ۇلتتىق مازمۇنىن اجىراتا وتىرىپ قاراستىرۋ قاجەت. ماسەلەن، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك گەربى ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەس بەكىتىلگەن. ونىڭ مازمۇنى ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن بايلانىستى. دەمەك، تاريحي ىقپالدىڭ بولعانىن مويىنداۋ قازىرگى رامىزدەردىڭ بارلىعىن سول ىقپالدىڭ جالعاسى رەتىندە باعالاۋدى تالاپ ەتپەيدى. مۇندا نەگىزگى ولشەم – ءرامىزدىڭ قايدان الىنعان اتاۋمەن اتالاتىنى عانا ەمەس، ونىڭ قالاي جاسالعانى، قانداي تاريحي دەرەككە سۇيەنەتىنى، كىمنىڭ اتىنان قولدانىلاتىنى جانە قانداي قۇقىقتىق مارتەبەگە يە ەكەنى.

ەرلان امىربەك: تاڭبالار مەن بەلگىلەردىڭ ماعىناسىن قاي عىلىم زەرتتەيدى؟ گەرالديكا مەن سەميوتيكانىڭ ارا جىگىن ناقتى قالاي اجىراتامىز؟

ايدىن رىسبەكۇلى: سەميوتيكا تاڭبالار مەن بەلگىلەردى، ولاردىڭ ماعىناسىن جانە اقپارات جەتكىزۋ تاسىلدەرىن زەرتتەيدى. گەرالديكا گەربتەردىڭ شىعۋ تاريحىن، قۇرىلىمىن، تۇستەرىن، فيگۋرالارىن، كومپوزيتسياسىن جانە ولاردى سيپاتتاۋ ءداستۇرىن قاراستىرادى. قىسقاشا ايتقاندا، سەميوتيكا تاڭبالار مەن بەلگىلەردى كەڭ ماعىنادا زەرتتەيدى، ال گەرالديكا گەربتەردى ارنايى زەرتتەيدى.

سەميوتيكانىڭ زەرتتەۋ اياسى الدەقايدا كەڭ. ول تىلدىك بەلگىلەردى، جول بەلگىلەرىن، قوعامدىق رامىزدەردى، مادەني نىشانداردى جانە ماعىنا جەتكىزەتىن باسقا دا جۇيەلەردى قامتيدى. بەلگىنىڭ قالاي پايدا بولعانى، قانداي ماعىنا بىلدىرەتىنى، ادامدار ونى قالاي تۇسىنەتىنى جانە بەلگىلى ءبىر ورتادا قالاي قولدانىلاتىنى سەميوتيكالىق تالداۋدىڭ نىسانى بولا الادى.

گەرالديكا بولسا، گەربتىڭ قۇرىلىمى مەن تاريحي قالىپتاسۋىنا باسىمدىق بەرەدى. گەربتىڭ قالقانى، ءورىسىنىڭ ءبولىنۋى، تۇستەرى، فيگۋرالارى جانە ولاردىڭ ورنالاسۋى ارنايى قاراستىرىلادى. گەربتىڭ رەسمي سيپاتتاماسى مەن تاريحي نۇسقالارىن سالىستىرۋ دا وسى سالانىڭ مىندەتىنە جاتادى. مىسالى، قازاقتىڭ رۋ تاڭباسىن سەميوتيكا تۇرعىسىنان زەرتتەگەندە ونىڭ قانداي ماعىنا جەتكىزگەنى، قانداي قوعامدىق قاتىناستا قولدانىلعانى جانە ادامدار ونى قالاي تانىعانى قاراستىرىلادى. ال سەمەي قالاسىنىڭ گەربىن گەرالديكالىق تۇرعىدان زەرتتەگەندە ونىڭ كومپوزيتسياسى، بەينەلەرىنىڭ ورنالاسۋى، تۇستەرى، تاريحي نەگىزى مەن رەسمي سيپاتتاماسى تالدانادى.

ءبىر ءرامىزدى ەكى عىلىم تۇرعىسىنان زەرتتەۋگە بولادى. ماسەلەن، گەربتەگى قوس وركەشتى تۇيەنىڭ كومپوزيتسيادا قالاي ورنالاسقانى گەرالديكالىق تالداۋعا جاتادى، ال تۇيە بەينەسىنىڭ قالا تاريحىمەن بايلانىستى قانداي ماعىنا بىلدىرەتىنى سەميوتيكالىق تالداۋدىڭ دا نىسانى بولا الادى. بىراق وسى ورتاق تۇس ەكى عىلىمنىڭ زەرتتەۋ نىسانىن بىردەي ەتپەيدى. سوندىقتان گەرالديكانى تاڭبالاردى زەرتتەيتىن بارلىق عىلىمنىڭ ورتاق اتاۋى رەتىندە كورسەتۋ دە، سەميوتيكانى تەك گەربتەرمەن شەكتەۋ دە قاتە. گەرالديكا – گەربتەردى زەرتتەيتىن ارنايى سالا، ال سەميوتيكا – تاڭبالار مەن بەلگىلەردىڭ جالپى زاڭدىلىقتارىن قاراستىراتىن عىلىم.

ەرلان امىربەك: وندا قازاقستان گەرالديكاسى دەگەنىمىز نە؟ بۇل ۇعىمعا مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك گەربتەرمەن بىرگە قازاقتىڭ رۋ-تايپالىق تاڭبالارىن دا ەنگىزۋگە بولا ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: قازاقستان گەرالديكاسى مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك گەربتەردىڭ قالىپتاسۋىن، قۇرىلىمىن، تاريحي نەگىزىن، رەسمي سيپاتتاماسىن جانە قولدانىلۋىن زەرتتەيتىن سالانى بىلدىرەدى. ونىڭ نەگىزگى نىساندارىنا مەملەكەتتىك گەرب، وبلىستار مەن قالالاردىڭ گەربتەرى جانە باسقا دا اۋماقتىق رامىزدەر جاتادى.

قازاقتىڭ ءداستۇرلى رۋ-تايپالىق تاڭبالارى قازاقستاننىڭ تاڭبالىق مۇراسىنىڭ ماڭىزدى بولىگى. الايدا ولاردى قالالىق نەمەسە مەملەكەتتىك گەربتەرمەن تەڭەستىرۋگە بولمايدى. رۋ تاڭبالارىنىڭ تاريحي قىزمەتى مەن قالىپتاسۋ ورتاسى باسقا. سوندىقتان ولاردى تاريحي تاڭبالىق مادەنيەت اياسىندا زەرتتەگەن دۇرىس. بۇل جەردە ەكى ۇعىمدى شاتاستىرماۋ كەرەك: قازاقستان اۋماعىنداعى تاڭبالىق مادەنيەت پەن قازاقستان گەرالديكاسى. ءبىرىنشىسى كەڭ ۇعىم رەتىندە ءارتۇرلى تاريحي تاڭبالاردى قامتي الادى. ەكىنشىسى گەربتەردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان ناقتى سالانى بىلدىرەدى. مىسالى، مەملەكەتتىك گەرب بۇكىل مەملەكەتتى تانىتسا، قالالىق گەرب بەلگىلى ءبىر اۋماقتىڭ رەسمي ءرامىزى رەتىندە قولدانىلادى. رۋ تاڭباسى تاريحي جاعدايدا رۋعا نەمەسە اۋلەتكە تيەسىلىلىكتى بىلدىرگەن. ولاردىڭ اراسىندا بەينەلىك ۇقساستىق كەزدەسكەنىمەن، بۇل ولاردى بىردەي تاريحي نەمەسە قۇقىقتىق ساناتقا جاتقىزۋعا نەگىز بولمايدى. سوندىقتان عىلىمي ەڭبەكتەردە ۇعىمداردىڭ شەكاراسىن ناقتى بەلگىلەۋ قاجەت. ايتپەسە ءداستۇرلى تاڭبالار مەن رەسمي گەربتەر ءبىر قۇبىلىستىڭ ءارتۇرلى نۇسقاسى رەتىندە كورسەتىلىپ، ولاردىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنداعى ايىرماشىلىقتار ەسكەرۋسىز قالادى.

ەرلان امىربەك: قازاقستان گەربتەرىنىڭ كومپوزيتسياسىندا رەسەي مەن ەۋروپانىڭ ىقپالى ساقتالعانى بايقالادى. بۇل كاسىبي ءداستۇردى مەڭگەرۋ مە، الدە وزگە ەلدەردىڭ ۇلگىسىن قايتالاۋ ما؟ ولاردىڭ اراسىنداعى شەكارا قايدا؟

ايدىن رىسبەكۇلى: قازاقستاننىڭ رەسمي گەربتەر جاساۋ تاجىريبەسىندە ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك گەرالديكانىڭ تاريحي ىقپالى بار. مۇنى قالقان پىشىنىنەن، كومپوزيتسيالىق شەشىمدەردەن، تۇستەردى ۇيلەستىرۋدەن جانە فيگۋرالاردى ورنالاستىرۋ تاسىلدەرىنەن بايقاۋعا بولادى. بىراق بەلگىلى ءبىر كاسىبي ءادىستى پايدالانۋ مادەني تاۋەلدىلىكتى بىلدىرمەيدى. ايىرماشىلىق قولدانىلعان ءادىستىڭ بار-جوعىندا ەمەس، ونىڭ قالاي پايدالانىلعانىندا. ەگەر گەرب دايىن ۇلگىنى جەرگىلىكتى تاريحپەن بايلانىستىرماي كوشىرسە، وندا مۇنداي شەشىمنىڭ مازمۇندىق نەگىزى ءالسىز بولادى. ال كاسىبي كومپوزيتسيالىق تاسىلدەر جەرگىلىكتى تاريحي دەرەكتەردى جۇيەلى جەتكىزۋ ءۇشىن قولدانىلسا، ولار ۇلتتىق مازمۇنمەن ۇيلەسە الادى.

قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك گەربى ۇلتتىق زاڭنامامەن رەتتەلەدى. وڭىرلىك گەربتەر دە اۋماقتىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن جانە ەرەكشەلىگىن نەگىزدى تۇردە كورسەتۋى كەرەك. سوندىقتان گەربتىڭ ۇلتتىق سيپاتى تەك وعان قازاقى بەينەلەر ەنگىزۋمەن ولشەنبەيدى. سول بەينەلەردىڭ نەگە تاڭدالعانى، قانداي دەرەككە سۇيەنەتىنى جانە ءبىرتۇتاس كومپوزيتسيادا قانداي قىزمەت اتقاراتىنى ماڭىزدى. ماسەلەن، قالقان ءپىشىنىنىڭ ەۋروپالىق داستۇرگە ۇقساس بولۋى گەربتىڭ مازمۇنىن مىندەتتى تۇردە ەۋروپالىق ەتپەيدى. بىراق قالقانعا شاڭىراق، تۇلپار نەمەسە وسىمدىك ورنالاستىرۋدىڭ ءوزى دە ۇلتتىق مازمۇننىڭ جەتكىلىكتى دالەلى بولا المايدى. ەگەر بەينەلەردىڭ ءوڭىر تاريحىمەن بايلانىسى تۇسىندىرىلمەسە، ولار ساندىك ەلەمەنتتەر دەڭگەيىندە قالىپ قويادى. سوندىقتان قازاقستان گەرالديكاسىنىڭ الدىندا ەكى مىندەت تۇر. ءبىرىنشىسى، كاسىبي تالاپتاردى مەڭگەرۋ. ەكىنشىسى، سول تالاپتاردى جەرگىلىكتى تاريحي دەرەك پەن ۇلتتىق مازمۇنعا باعىندىرۋ. وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ويلانباي قايتالاۋ دا، ونى تۇگەل جوققا شىعارۋ دا ماسەلەنى شەشپەيدى.

ەرلان امىربەك: قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك گەربى ۇلتتىق مازمۇن مەن گەرالديكالىق ءداستۇردى قانشالىقتى ۇيلەستىرە الدى؟ ونىڭ بەينەلەرى ناقتى قانداي يدەيانى جەتكىزەدى؟

ايدىن رىسبەكۇلى: قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك گەربى 1992 جىلى بەكىتىلدى. ونىڭ نەگىزگى بەينەلەرى – شاڭىراق، ۋىقتار، قوس پىراق جانە جۇلدىز. بۇل كومپوزيتسيا ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا سۇيەنىپ، تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بولمىسىن كورسەتۋگە باعىتتالعان.

شاڭىراق قازاق مادەنيەتىندە ورتاق ءۇي، وتباسى جانە بىرلىك ۇعىمدارىمەن بايلانىستى. ۋىقتار شاڭىراقتى ۇستاپ تۇراتىن قۇرىلىمنىڭ بولشەكتەرى رەتىندە ورتاق كەڭىستىكتىڭ تۇتاستىعىن تانىتادى. قوس پىراق كۇش-قۋات، ەركىندىك جانە اسقاق مۇراتتارمەن ساباقتاس سيمۆولدىق ماعىنا بەرەدى. جۇلدىز مەملەكەتتىڭ بولاشاققا ۇمتىلىسىن جانە بيىك ماقساتتارىن بىلدىرەدى.

بۇل جەردە ماڭىزدىسى – ءار بەينەنىڭ جەكە ماعىناسى عانا ەمەس، ولاردىڭ ورتاق كومپوزيتسياعا باعىنۋى. مەملەكەتتىك گەرب ءارتۇرلى بەينەلەردىڭ جيىنتىعى ەمەس، مەملەكەتتىڭ تۇتاس بولمىسىن تانىتاتىن ءرامىز بولۋى كەرەك.

ۇلتتىق مازمۇن مەن كاسىبي كوركەمدىك قاعيدالار ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەيدى. كەرىسىنشە، كومپوزيتسيالىق تالاپتار ۇلتتىق مازمۇندى جيناقى ءارى انىق جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى. بىراق بەينەلەردىڭ ماعىناسىن ءتۇسىندىرۋ كەزىندە رەسمي سيپاتتاما مەن تاريحي-مادەني نەگىزگە سۇيەنۋ قاجەت. ءرامىزدىڭ مازمۇنى تەك كەيىنگى تۇسىندىرۋلەرگە تاۋەلدى بولماۋعا ءتيىس.

مەملەكەتتىك گەربتىڭ ساپاسىن باعالاعاندا ونىڭ قانداي بەينەلەردەن تۇراتىنىنا عانا ەمەس، ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىنا، تانىلۋىنا جانە تۇتاس يدەيانى جەتكىزۋىنە نازار اۋدارۋ كەرەك.

ەرلان امىربەك: سەمەي قالاسىنىڭ گەربىندە ۇلتتىق مازمۇن مەن جەرگىلىكتى تاريحتى بىرىكتىرۋگە ۇمتىلدىق. بىراق قالانىڭ بۇكىل تاريحىن ءبىر قالقانعا سىيعىزۋ مۇمكىن ەمەس. وندا قانداي بەينەلەردى تاڭداۋ كەرەك جانە ولاردىڭ ماعىناسى قالاي دالەلدەنۋگە ءتيىس؟

ايدىن رىسبەكۇلى: گەرب قالانىڭ تولىق تاريحىن باياندايتىن ەنتسيكلوپەديا ەمەس. ونىڭ مىندەتى – قالانىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرىن ىقشام ءارى تانىلاتىن تۇردە كورسەتۋ. سوندىقتان گەربكە ەنگىزىلگەن ءاربىر بەينە بەلگىلى ءبىر مازمۇندىق مىندەت اتقارۋعا ءتيىس.

سەمەي قالاسىنىڭ گەربىندەگى شاڭىراق، كىتاپ، قاراعاي، قوس وركەشتى تۇيە جانە اسپالى كوپىر بەينەلەرى قالانىڭ مادەنيەتىن، تابيعاتىن، تاريحي بايلانىستارىن جانە قازىرگى كەلبەتىن تانىتۋعا باعىتتالعان. كىتاپ سەمەيدىڭ اباي، شاكارىم جانە مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى تۇلعالارمەن ساباقتاس رۋحاني-مادەني ورتالىق ەكەنىن ەسكە سالادى. قاراعاي ءوڭىردىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن، سونىڭ ىشىندە سەمەي قاراعايلى ورمانىن تانىتادى. تۇيە تاريحي ساۋدا مەن كەرۋەن جولدارىنا مەڭزەيدى. كوپىر قالانىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن دامۋىن كورسەتەدى. شاڭىراق ۇلتتىق دۇنيەتانىممەن بايلانىستىرادى.

الايدا بەينەلەردى ءتىزىپ شىعۋ ولاردىڭ مازمۇندىق نەگىزىن دالەلدەمەيدى. ءار ەلەمەنتتىڭ ماعىناسى تاريحي دەرەكتەرمەن نەمەسە گەربتىڭ بەكىتىلگەن رەسمي سيپاتتاماسىمەن نەگىزدەلۋى كەرەك. مىسالى، تۇيە بەينەسىن تاريحي ساۋدامەن بايلانىستىرۋ ءۇشىن قالانىڭ كەرۋەن جولدارىمەن، ساۋدا قاتىناستارىمەن نەمەسە بۇرىنعى گەربىمەن ساباقتاستىعىن ناقتى كورسەتۋ قاجەت. قاراعايدى ءوڭىردىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى رەتىندە بەرۋ دە سول تابيعي نىساننىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزىمەن نەگىزدەلۋگە ءتيىس.

ءبىر گەربكە تىم كوپ بەينە ەنگىزۋ كومپوزيتسيانى اۋىرلاتىپ، نەگىزگى ويدى السىرەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ماسەلە قالانىڭ تاريحىنداعى بارلىق ەرەكشەلىكتى كورسەتۋگە تىرىسۋدا ەمەس، ولاردىڭ ىشىنەن رامىزدىك تۇرعىدان ەڭ ماڭىزدىسىن تاڭداي بىلۋدە.

گەربتىڭ ساپاسى بەينەلەردىڭ سانىمەن ولشەنبەيدى. نەگىزگى ولشەمدەر – تاريحي نەگىز، ماعىنالىق تۇتاستىق، كوركەمدىك جيناقىلىق جانە ءرامىزدىڭ انىق تانىلۋى. ءاربىر فيگۋرا ورتاق يدەياعا قىزمەت ەتپەسە، ول كومپوزيتسياعا ارتىق جۇك بولادى.

ەرلان امىربەك: الماتىنىڭ گەربىندەگى ءىلبىس پەن سەگىز الما گۇلى دە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتى كورسەتۋگە ارنالعان. بىراق مۇنداي بەينەلەردىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرۋدە قانداي تالاپ ساقتالۋى كەرەك؟

ايدىن رىسبەكۇلى: الماتىنىڭ گەربىندەگى ءىلبىس پەن الما گۇلى قالانىڭ تابيعي جانە مادەني ەرەكشەلىكتەرىن تانىتۋعا باعىتتالعان. الايدا گەربتەگى ءاربىر بەينەنىڭ ماعىناسىن تۇسىندىرگەندە رەسمي سيپاتتاماعا سۇيەنۋ قاجەت. كەيىننەن قالىپتاسقان تۇسىندىرمەنى تاريحي فاكت رەتىندە كورسەتۋگە بولمايدى.

ءىلبىس بەينەسى قالانىڭ تابيعي ورتاسىمەن جانە اسقاقتىق ۇعىمىمەن بايلانىستىرىلا الادى. ال الما بەينەسى الماتى اتاۋىمەن جانە ءوڭىردىڭ باۋ-باقشا مادەنيەتىمەن ساباقتاس. ەگەر سەگىز الما گۇلى قالانىڭ سەگىز اۋدانىن بىلدىرەدى دەگەن تۇسىندىرمە بەرىلسە، ونىڭ ناقتى قاي رەسمي سيپاتتاماعا نەگىزدەلگەنىن انىق كورسەتكەن ءجون. رامىزدىك ماعىنا مەن اكىمشىلىك تۇسىندىرمەنى دەرەككە سۇيەنبەي تەڭەستىرۋگە بولمايدى.

بۇل مىسال وڭىرلىك گەربكە تابيعي، تاريحي ەرەكشەلىكتەردى جانە جەرگىلىكتى مادەنيەتتى ەنگىزۋگە بولاتىنىن كورسەتەدى. بىراق بەينەلەردىڭ كوپ بولۋى گەربتىڭ ساپاسىن ارتتىرمايدى. نەگىزگى مىندەت – ءار ەلەمەنتتىڭ ناقتى قىزمەتىن ايقىنداپ، ونى ورتاق كومپوزيتسياعا باعىندىرۋ.

قالانىڭ بۇكىل تاريحىن ءبىر قالقانعا سىيعىزۋعا تىرىسۋ دا دۇرىس ەمەس. تاعى قايتالاپ ايتامىن، گەرب تاريحي ەنتسيكلوپەديا ەمەس، بەلگىلى ءبىر اۋماقتى تانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن رەسمي ءرامىز. سوندىقتان تاڭداۋدىڭ ءوزى كاسىبي ءارى تاريحي نەگىزدەلگەن بولۋى قاجەت.

ەرلان امىربەك: دەمەك، وڭىرلىك گەرب جاساعاندا ۇلتتىق بەينەلەردى كوپتەپ ەنگىزۋ جەتكىلىكسىز. وندا گەربتىڭ ساپاسىن انىقتايتىن ناقتى ولشەمدەر قانداي؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ءبىرىنشى ولشەم – تاريحي نەگىز. گەربكە ەنگىزىلگەن بەينە ءوڭىردىڭ تاريحىمەن، تابيعاتىمەن، مادەنيەتىمەن نەمەسە قوعامدىق بولمىسىمەن ناقتى بايلانىسۋى كەرەك. ەكىنشى ولشەم – ماعىنالىق تۇتاستىق. ءار فيگۋرا جەكە تۇرعان ساندىك بەلگى ەمەس، ورتاق يدەيانىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا ءتيىس. ءۇشىنشى ولشەم – كومپوزيتسيالىق جيناقىلىق. بەينەلەردىڭ شامادان تىس كوبەيۋى گەربتىڭ وقىلۋىن قيىنداتادى. ءتورتىنشى ولشەم – دەرەكتىڭ ناقتىلىعى. بەلگىنىڭ شىعۋ تەگى مەن ماعىناسى تۋرالى تۇجىرىم تاريحي قۇجاتتارعا، زەرتتەۋلەرگە نەمەسە رەسمي سيپاتتاماعا سۇيەنۋى كەرەك. سىرتقى ۇقساستىقتىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر تاريحي بايلانىستى دالەلدەمەيدى. ءبىر بەلگىنىڭ ءارتۇرلى مادەنيەتتە كەزدەسۋى ولاردىڭ اراسىندا مىندەتتى تۇردە تىكەلەي ساباقتاستىق بار دەگەن ءسوز ەمەس. بەسىنشى ولشەم – قولدانۋعا جارامدىلىق. گەرب ۇلكەن كولەمدە دە، شاعىن بەينەدە دە نەگىزگى بەلگىلەرىن جوعالتپاي تانىلۋى كەرەك. ەگەر كومپوزيتسيا تىم كۇردەلى بولىپ، كىشىرەيتىلگەندە بەينەلەر اجىراتىلماسا، ونىڭ كوركەمدىك شەشىمىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت.

ۇلتتىق مازمۇن مەن كاسىبي ساپا ءبىر-بىرىنە قارسى قويىلماۋعا ءتيىس. ۇلتتىق بەينەنى قولدانۋ ونى تاريحي دەرەكپەن نەگىزدەۋ قاجەتتىگىن جويمايدى. كەرىسىنشە، تاريحي دالدىك پەن كومپوزيتسيالىق ءتارتىپ ءرامىزدىڭ قوعامدىق سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى.

ەرلان امىربەك: باتىس ەلدەرى گەرالديكادان الىستاپ، قالالارىن تانىتۋ ءۇشىن لوگوتيپتەرگە كوبىرەك جۇگىنەدى دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. بۇل شىندىققا قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟ قالالاردىڭ لوگوتيپتەر قولدانۋى گەربتەردىڭ ماڭىزى تومەندەگەنىن بىلدىرە مە؟

ايدىن رىسبەكۇلى: بۇل پىكىردىڭ بەلگىلى ءبىر نەگىزى بار، بىراق باتىس ەلدەرى گەرالديكادان تولىق باس تارتتى دەۋ دۇرىس ەمەس. كوپتەگەن قالالار رەسمي گەربتەرىن ساقتاي وتىرىپ، زاماناۋي كوممۋنيكاتسيادا لوگوتيپتەردى دە قولدانادى. بۇل ەكى قۇرالدىڭ مىندەتتەرى ءارتۇرلى.

كلاسسيكالىق گەرالديكادا گەربتىڭ كومپوزيتسياسى، تۇستەرى مەن بەينەلەرىنىڭ ورنالاسۋى تاريحي قالىپتاسقان قاعيدالارعا سۇيەنەدى. گەرب قالانىڭ رەسمي مارتەبەسىن، تاريحي ساباقتاستىعىن جانە اۋماقتىق بىرەگەيلىگىن بىلدىرەدى. لوگوتيپ قالانى جارنامادا، تۋريستىك ماتەريالداردا، ينتەرنەتتە جانە الەۋمەتتىك جەلىلەردە تانىتۋعا ارنالعان. ونىڭ مىندەتى – قىسقا ۋاقىتتا تانىلۋ، اقپاراتتى ىقشام جەتكىزۋ جانە ءبىرىزدى گرافيكالىق بەينە قالىپتاستىرۋ.

قالالاردىڭ لوگوتيپتەرگە جۇگىنۋىنىڭ باستى سەبەبى – كوممۋنيكاتسيالىق مىندەتتەردىڭ وزگەرۋى. بۇگىندە قالا اكىمشىلىگى رەسمي قۇجاتتارمەن عانا شەكتەلمەيدى. ول تۇرعىندارمەن بايلانىس ورناتادى، تۋريستىك باعىتتاردى ناسيحاتتايدى، مادەني ءىس-شارالاردى تانىتادى جانە تسيفرلىق پلاتفورمالاردا اقپارات تاراتادى. مۇنداي مىندەتتەرگە ىڭعايلى گرافيكالىق قۇرال قاجەت. مىسالى، لوندوننىڭ تاريحي گەربى مەن اكىمشىلىك كوممۋنيكاتسيادا قولدانىلاتىن گرافيكالىق بەلگىلەرى ءبىر-ءبىرىن الماستىرمايدى. نيۋ-يورك تە تاريحي ءمورىن ساقتاي وتىرىپ، قالالىق قىزمەتتەر مەن اقپاراتتىق ماتەريالداردى بەزەندىرۋدە زاماناۋي گرافيكالىق قۇرالداردى پايدالانادى. بۇل جاعدايلاردا تاريحي ءرامىز رەسمي جانە سالتاناتتى قىزمەتىن جالعاستىرادى، ال زاماناۋي گرافيكا كۇندەلىكتى كوممۋنيكاتسياعا بەيىمدەلەدى. دەگەنمەن مۇنداي تاجىريبەنى بارلىق باتىس قالالارىنا بىردەي تەلۋگە بولمايدى. ءار قالانىڭ قۇقىقتىق جۇيەسى، تاريحي ءداستۇرى جانە رامىزدەردى پايدالانۋ ءتارتىبى ءارتۇرلى. سوندىقتان ناقتى قالانىڭ گەربى مەن لوگوتيپىنىڭ اراقاتىناسىن باعالاۋ ءۇشىن ونىڭ رەسمي قۇجاتتارى مەن قولدانۋ تاجىريبەسىن قاراستىرۋ قاجەت.

باتىس قالالارى گەرالديكادان باس تارتىپ، لوگوتيپتەردى ونىڭ ورنىنا قابىلدادى دەۋ – ەكى بولەك قۇبىلىستى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋ. دۇرىسى، كوپتەگەن قالالار رەسمي گەربتەرىن ساقتاپ، ولارمەن قاتار زاماناۋي لوگوتيپتەردى دە پايدالانادى دەپ ايتۋ. بۇل ءبىر ءرامىزدى ەكىنشىسىمەن الماستىرۋ ەمەس، ارقايسىسىن ءوز مىندەتىنە ساي قولدانۋ تاجىريبەسى.

ەرلان امىربەك: قالانىڭ گەربى ءماسليحات شەشىمىمەن بەكىتىلسە، ول رەسمي گەرب سانالادى. ال ونى «تاريحي گەرب» دەپ اتاۋ ءۇشىن قانداي نەگىز كەرەك؟ بۇل ەكى ۇعىمدى نەگە ءجيى شاتاستىرامىز؟

ايدىن رىسبەكۇلى: «رەسمي گەرب» پەن «تاريحي گەرب» ءبىر ۇعىم ەمەس. ولار گەربتىڭ ەكى بولەك سيپاتىن بىلدىرەدى. رەسمي گەرب – ءتيىستى ورگان بەكىتكەن جانە بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قولدانىلاتىن ءرامىز. تاريحي گەرب – بەلگىلى ءبىر تاريحي كەزەڭدە قالىپتاسقان نەمەسە بۇرىنعى رامىزدىك داستۇرمەن بايلانىسى بار گەرب.

ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلۋ گەربتىڭ رەسمي مارتەبەسىن انىقتايدى. بىراق بۇل شەشىم ونىڭ تاريحي نەگىزىن اۆتوماتتى تۇردە دالەلدەمەيدى. گەربتىڭ تاريحي سيپاتىن انىقتاۋ ءۇشىن ونىڭ بۇرىنعى نۇسقالارىن، ارحيۆتىك قۇجاتتاردى، تاريحي بەينەلەردى جانە رامىزدىك ساباقتاستىقتى زەرتتەۋ قاجەت. مىسالى، قازىرگى گەرب بۇرىنعى گەربتىڭ بەينەلەرىن ساقتاپ، ونىڭ كومپوزيتسيالىق نەمەسە مازمۇندىق ءداستۇرىن جالعاستىرسا، ونى ءارى رەسمي، ءارى تاريحي ساباقتاستىققا يە گەرب دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. ال جاڭادان ازىرلەنگەن گەربتىڭ رەسمي تۇردە بەكىتىلۋى ونى بىردەن تاريحي گەربكە اينالدىرمايدى. ونىڭ تاريحي سيپاتى بۇرىنعى رامىزدەرمەن بايلانىسى نەمەسە تاريحي دەرەكتەرمەن نەگىزدەلۋى ارقىلى انىقتالادى. بۇل ۇعىمداردىڭ شاتاستىرىلۋى كوبىنە «رەسمي» جانە «تاريحي» سوزدەرىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن سيپاتتامالار ەكەنىن ەسكەرمەۋدەن تۋىندايدى. ءبىرىنشىسى قۇقىقتىق مارتەبەنى بىلدىرەدى، ەكىنشىسى تاريحي قالىپتاسۋ مەن ساباقتاستىقتى كورسەتەدى. سوندىقتان ءبىر گەربتىڭ ەكى سيپاتقا دا يە بولۋى مۇمكىن، بىراق بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ارقايسىسىنا جەكە نەگىز بولۋى قاجەت.

ەرلان امىربەك: سەمەي قالاسىنىڭ قازىرگى گەربىن ءارى رەسمي، ءارى تاريحي ءرامىز دەپ اتاۋعا بولا ما؟ بۇرىنعى گەربىندەگى قوس وركەشتى تۇيە بەينەسى قازىرگى نۇسقادا دا ساقتالعان. وسى ساباقتاستىقتى تاريحي مارتەبەگە جەتكىلىكتى نەگىز دەۋگە بولا ما؟

ايدىن رىسبەكۇلى: سەمەي قالاسىنىڭ قازىرگى گەربى رەسمي ءرامىز بولىپ سانالادى، ويتكەنى ول 2022 جىلى قالالىق ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن بەكىتىلدى. ال ونىڭ تاريحي سيپاتى بۇرىنعى گەربتەرمەن ساباقتاستىعىنان كورىنەدى.

بۇل ساباقتاستىق تاريحي دەرەكتەرمەن راستالادى. سەمەي قالاسىنىڭ 1851 جىلعى العاشقى گەربىندە جۇك ارتىلعان تۇيە بەينەلەنگەن. 1878 جىلى بەكىتىلگەن سەميپالاتينسك وبلىسىنىڭ گەربىندە دە وسى بەينە ساقتالعان. قازىرگى سەمەي گەربىندەگى تۇيە دە وسى تاريحي رامىزدىك داستۇرمەن بايلانىستى. ونىڭ ۇستىنە، قازىرگى گەربتىڭ رەسمي سيپاتتاماسىندا تۇيە بەينەسى ەسكى گەربتىڭ تاريحي قۇندىلىعىن بىلدىرەتىنى جانە قالانىڭ بۇرىنعى ساۋدا بايلانىستارىن ەسكە سالاتىنى كورسەتىلگەن. سوندىقتان سەمەيدىڭ قازىرگى گەربىن رەسمي ءرامىز ءارى بۇرىنعى گەربتىك داستۇرمەن ساباقتاس گەرب دەپ سيپاتتاۋعا نەگىز بار. دەگەنمەن قازىرگى گەربتى «تاريحي گەرب» دەپ اتاعاندا، ونىڭ قاي كەزەڭدەگى نۇسقاسى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعانىن ناقتىلاعان ءجون. ويتكەنى «رەسمي گەرب» ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن بىلدىرسە، «تاريحي گەرب» بەلگىلى ءبىر كەزەڭدە قولدانىلعان گەربتى نەمەسە تاريحي داستۇرمەن ساباقتاس ءرامىزدى ءبىلدىرۋى مۇمكىن. سەمەي جاعدايىندا ەڭ ءدال تۇجىرىم: قازىرگى رەسمي گەرب بۇرىنعى گەربتەردىڭ تاريحي ءداستۇرىن جالعاستىرادى.

ەرلان امىربەك: قالالاردىڭ لوگوتيپتەر ازىرلەۋىن برەندينگپەن بايلانىستىرۋعا بولا ما؟ برەندينگ پەن لوگوتيپتىڭ ايىرماشىلىعىن ناقتى قالاي تۇسىندىرەمىز؟

ايدىن رىسبەكۇلى: لوگوتيپ پەن برەندينگ ءوزارا بايلانىستى، بىراق ماعىناسى بىردەي ەمەس. لوگوتيپ – قالانى نەمەسە ۇيىمدى تانىتۋعا ارنالعان ناقتى گرافيكالىق بەلگى. برەندينگ – سول قالانىڭ وزىندىك بەينەسىن قالىپتاستىرۋعا، ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋعا جانە بەلگىلى ءبىر اۋديتورياعا تانىتۋعا باعىتتالعان كەڭ اۋقىمدى جۇمىس.

قالالىق برەندينگ لوگوتيپپەن شەكتەلمەيدى. وعان قالانىڭ تاريحىن تانىتۋ، مادەني مۇراسىن ناسيحاتتاۋ، تۋريستىك مۇمكىندىكتەرىن كورسەتۋ، قوعامدىق كەڭىستىكتى ۇيىمداستىرۋ جانە تۇرعىندارمەن بايلانىس ورناتۋ سياقتى باعىتتار كىرۋى مۇمكىن. لوگوتيپ وسى جۇمىستىڭ كورنەكى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى عانا. مىسالى، قالا تۋريستەردى تارتۋ ءۇشىن لوگوتيپ ازىرلەپ، تاريحي ورىندارىن تانىستىراتىن ماتەريالدار شىعارىپ، مادەني ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىپ، اقپاراتتىق ناۋقاندار جۇرگىزۋى مۇمكىن. بىراق وسى ارەكەتتەردىڭ بارلىعى ءوزارا بايلانىسقان ورتاق ستراتەگياعا باعىنباسا، ولاردى تولىققاندى برەندينگ دەپ باعالاۋ قيىن.

برەندينگ رەسمي گەربتى الماستىرۋعا مىندەتتى ەمەس. گەرب قالانىڭ رەسمي مارتەبەسىن جانە تاريحي ساباقتاستىعىن بىلدىرەدى. برەندينگ قالانىڭ جۇرتشىلىق الدىنداعى بەينەسىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالادى. سوندىقتان بۇل ۇعىمداردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلە ارقايسىسىنىڭ مىندەتىن انىقتاپ، ولاردى ءتيىستى سالادا دۇرىس قولدانۋدا.

ەرلان امىربەك: گەرب پەن ەمبلەمانىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟ ەمبلەمالاردى زەرتتەيتىن ەمبلەماتيكا بار ەكەنى بەلگىلى. بىراق گەربتىڭ ءوزى دە بەينەلىك بەلگى بولسا، ونى ەمبلەمادان اجىراتاتىن ناقتى ولشەم قانداي؟

ايدىن رىسبەكۇلى: گەرب پەن ەمبلەما ەكەۋى دە بەلگىلى ءبىر ماعىنا جەتكىزەتىن بەينەلىك قۇرالدار. بىراق ولاردى ءبىر ۇعىم رەتىندە قولدانۋعا بولمايدى. گەرب گەرالديكالىق داستۇرگە سايكەس جاسالىپ، قۇرىلىمى مەن بەينەلەرىنىڭ ورنالاسۋى ارنايى قاعيدالارمەن سيپاتتالادى. ونىڭ تاريحي قالىپتاسۋ ءتارتىبى، تۇستەردى قولدانۋ ءداستۇرى جانە كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى بار. ەمبلەما بەلگىلى ءبىر ۇيىمدى، مەكەمەنى، قوزعالىستى نەمەسە يدەيانى بىلدىرەتىن بەينەلىك بەلگى. ونىڭ قۇرىلىمى مىندەتتى تۇردە گەرالديكالىق قاعيدالارعا باعىنبايدى. ەمبلەما ماتىننەن، گەومەتريالىق پىشىندەردەن، شارتتى بەينەلەردەن نەمەسە بىرنەشە ەلەمەنتتىڭ ۇيلەسىمىنەن تۇرادى.

ەمبلەمالاردى، ولاردىڭ قالىپتاسۋىن، قۇرىلىمىن، ماعىناسىن جانە تاريحي قولدانىسىن زەرتتەيتىن سالا «ەمبلەماتيكا» دەپ اتالادى. گەرالديكا گەربتەردىڭ قۇرىلىمىن، تاريحىن، تۇستەرى مەن فيگۋرالارىن جانە ولاردىڭ سيپاتتاماسىن قاراستىرادى. بۇل ەكى سالانىڭ زەرتتەۋ اياسى كەيدە توعىسقانىمەن، ولاردىڭ نەگىزگى نىساندارى بىردەي ەمەس. مىسالى، ۇيىمنىڭ اتاۋى جازىلعان گرافيكالىق بەلگى ەمبلەما بولا الادى. ال بەلگىلى ءبىر قالانىڭ گەرالديكالىق قاعيدالارعا سايكەس جاسالعان جانە رەسمي بەكىتىلگەن قالقاندى ءرامىزى گەرب سانالادى. گەربتىڭ ىشىندە ەمبلەمالىق سيپاتتاعى بەينەلەر قولدانىلادى، بىراق بۇل ونىڭ گەرالديكالىق تابيعاتىن وزگەرتپەيدى. سوندىقتان گەربتى ەمبلەمانىڭ باسقا اتاۋى رەتىندە تۇسىندىرۋگە بولمايدى. گەربتىڭ ايىرىم بەلگىسى – ونىڭ گەرالديكالىق قۇرىلىمى مەن تاريحي ءداستۇرى. ال ەمبلەما – ماعىنا بىلدىرەتىن بەينەلىك بەلگىلەردىڭ كەڭىرەك ساناتى. ناقتى نىساندى جىكتەگەندە ونىڭ اتاۋىنا عانا ەمەس، قۇرىلىمىنا، جاسالۋ قاعيدالارىنا جانە قولدانىلۋ مارتەبەسىنە نازار اۋدارۋ كەرەك.

ەرلان امىربەك: سەمەي سەكىلدى تاريحى تەرەڭ قالانىڭ گەربى مەن تۋريستىك لوگوتيپىن بولەك ۇستاعان ءجون بە؟ ولاردىڭ قىزمەتىن ارالاستىرۋ قانداي ماسەلەگە اكەلۋى مۇمكىن؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ولاردىڭ قىزمەتىن اجىراتۋ ورىندى. گەرب قالانىڭ رەسمي مارتەبەسىن جانە تاريحي ساباقتاستىعىن بىلدىرەدى. تۋريستىك لوگوتيپ قالانى ساياحاتشىلارعا، ينۆەستورلارعا جانە باسقا دا اۋديتوريالارعا تانىتۋعا ارنالعان كوممۋنيكاتسيالىق قۇرال رەتىندە قولدانىلادى.

ەگەر لوگوتيپ پەن گەربتىڭ مىندەتتەرى ناقتى اجىراتىلماسا، ولاردىڭ قۇقىقتىق جانە مازمۇندىق قىزمەتتەرى شاتاسۋى مۇمكىن. مىسالى، جارنامالىق ناۋقانعا ارنالعان گرافيكالىق بەلگى رەسمي گەربتىڭ ورنىنا قولدانىلسا، قالا ءرامىزىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى تۇسىنبەۋشىلىك تۋىندايدى. كەرىسىنشە، رەسمي گەربتى بارلىق جارنامالىق ماتەريالعا وزگەرىسسىز ورنالاستىرۋ ونىڭ ءار ورتاداعى قولدانىسىن قيىنداتادى. سوندىقتان ءار ءرامىزدىڭ مارتەبەسى، قولدانىلۋ ءتارتىبى جانە جاۋاپتى مەكەمەسى انىق بولۋى قاجەت. گەربتىڭ بەينەسىن وزگەرتۋ نەمەسە ونىڭ ەلەمەنتتەرىن بولەك پايدالانۋ دا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.

جاڭا لوگوتيپ تاريحي گەربتى نەگىزسىز ىعىستىرماۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە رەسمي گەربتەن زاماناۋي كوممۋنيكاتسيانىڭ بارلىق مىندەتىن اتقارۋدى تالاپ ەتۋ دە ورىندى ەمەس. ءار قۇرال ءوز قىزمەتىن اتقارعاندا عانا رامىزدىك جۇيە تۇسىنىكتى ءارى ءبىرىزدى بولادى.

ەرلان امىربەك: قازاقستان گەرالديكاسىن دامىتۋ ءۇشىن قانداي ناقتى قادامدار قاجەت؟ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا ەۋروپالىق قاعيدالاردان باس تارتۋ كەرەك پە؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقتىڭ ءداستۇرلى تاڭبالىق مادەنيەتىن جۇيەلى زەرتتەۋ قاجەت. رۋ تاڭبالارىنىڭ نۇسقالارىن، تاريحي قولدانىلۋىن، ارحيۆتىك دەرەكتەردەگى كورىنىسىن جانە ولاردىڭ قوعامدىق قىزمەتىن سالىستىرىپ زەردەلەۋ كەرەك. ەكىنشى مىندەت – مەملەكەتتىك جانە وڭىرلىك گەربتەردىڭ تاريحىن، رەسمي سيپاتتامالارىن جانە بەكىتىلۋ ءتارتىبىن جۇيەلەۋ. ءۇشىنشى مىندەت – جاڭا گەربتەردى ازىرلەۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ. ءار جوبا تاريحي دەرەككە، جەرگىلىكتى ەرەكشەلىككە جانە كاسىبي كومپوزيتسيالىق تالاپتارعا سۇيەنۋگە ءتيىس. بەينەلەردىڭ ماعىناسى ءتۇسىندىرىلىپ، ولاردىڭ ورتاق يدەياعا قاتىسى كورسەتىلۋى كەرەك. قالقانعا بىرنەشە ۇلتتىق نىشاندى ورنالاستىرۋدىڭ ءوزى ساپالى گەرب جاساۋعا جەتكىلىكسىز. ءتورتىنشى مىندەت – بۇرىنعى رامىزدەردىڭ تاريحىن قۇجات جۇزىندە ساقتاۋ. ارحيۆتىك قۇجاتتار، ەسكى مورلەر، كارتالار، تاريحي باسىلىمدار جانە رەسمي شەشىمدەر گەربتەردىڭ وزگەرۋ جولىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. بۇل جۇمىس قازىرگى نۇسقالاردىڭ بۇرىنعى رامىزدەرمەن ساباقتاستىعىن دالەلدى تۇردە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ەۋروپالىق گەرالديكانىڭ قاعيدالارىن تۇگەل جوققا شىعارۋ دا، ولاردى وزگەرىسسىز قابىلداۋ دا دۇرىس ەمەس. ولاردى تاريحي تاجىريبە رەتىندە زەرتتەپ، ۇلتتىق ەرەكشەلىككە ساي قولدانۋ قاجەت. كاسىبي تالاپتار ۇلتتىق مازمۇنعا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. كەرىسىنشە، دۇرىس قولدانىلعان كومپوزيتسيالىق تاسىلدەر جەرگىلىكتى تاريحتى جيناقى ءارى انىق جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاقستان گەرالديكاسىنىڭ دامۋى وزگە ەلدەردىڭ ۇلگىسىن قايتالاۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. بىراق ۇلتتىق ەرەكشەلىك كاسىبي تالاپتاردان باس تارتۋ ارقىلى دا قالىپتاسپايدى. نەگىزگى مىندەت – تاريحي نەگىزى بار، مازمۇنى دالەلدى، كومپوزيتسياسى جيناقى جانە رەسمي قولدانۋعا جارامدى گەربتەر جاساۋ.

ەرلان امىربەك: اڭگىمەمىزدى قورىتىندىلاساق، گەربتىڭ قۇندىلىعى ونىڭ باسقا ەلدەردىڭ رامىزدەرىنە ۇقسايتىنىندا نەمەسە ۇقسامايتىنىندا ەمەس، تاريحي نەگىزى مەن اتقاراتىن قىزمەتىندە عوي. بىراق ۇلتتىق مازمۇن تۋرالى ايتقاندا، ونى ناقتى دەرەكپەن دالەلدەۋدىڭ ماڭىزى دا زور ەمەس پە؟

ايدىن رىسبەكۇلى: ارينە. گەربتىڭ قۇندىلىعى ونىڭ نەنى بىلدىرەتىنىندە، قانداي تاريحي جادتى ساقتايتىنىندا جانە قوعامعا قانداي مازمۇن جەتكىزەتىنىندە. بىراق بۇل مازمۇن جالپىلاما تۇسىندىرۋلەرگە ەمەس، ناقتى تاريحي نەگىزگە سۇيەنۋگە ءتيىس.

قازاقتىڭ تاڭبالىق مادەنيەتى رەسەي يمپەرياسىنىڭ رەسمي گەربتەر جۇيەسىن ەنگىزۋىنەن بۇرىن قالىپتاستى. قازىرگى قازاقستان گەرالديكاسىنىڭ دامۋىنا ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك داستۇرلەر ىقپال ەتتى. بۇل ەكى تاريحي قۇبىلىستى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدىڭ قاجەتى جوق. ولاردىڭ قالىپتاسۋ جاعدايى مەن قوعامدىق قىزمەتىن اجىراتىپ قاراستىرۋ كەرەك.

ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كاسىبي قاعيدالاردان باس تارتۋ مىندەتتى ەمەس. بىراق سىرتقى ۇلگىنى قايتالاۋ دا ۇلتتىق ءرامىز جاساۋدىڭ جەتكىلىكتى شارتى بولا المايدى. ءاربىر بەينەنىڭ تاريحي نەگىزى، ءاربىر كومپوزيتسيالىق شەشىمنىڭ سەبەبى جانە ءاربىر رەسمي ءرامىزدىڭ ناقتى قىزمەتى تۇسىنىكتى بولۋى قاجەت.

رامىزدەردى زەرتتەۋ تەك ولاردىڭ سىرتقى ءپىشىنىن سيپاتتاۋمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. ولاردىڭ شىعۋ تەگىن انىقتاۋ، تاريحي نۇسقالارىن سالىستىرۋ، ماعىناسىن دالەلدەۋ جانە قازىرگى قوعامداعى قىزمەتىن باعالاۋ قاجەت. سوندا عانا ۇلتتىق مازمۇن مەن كاسىبي تالاپتار ۇيلەسىپ، تاريحي جادىنى ساقتايتىن ءارى كەلەر ۇرپاققا تۇسىنىكتى گەربتەر قالىپتاسادى.

سۋرەت: سپيكەردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

Abai.kz