وا تىنىسى: وزبەك قالاي وزگەرىپ جاتىر؟
سولتۇستىك كورشىدە بوپ جاتقان جاعدايلاردى ءجىتى قاداعالاپ وتىراتىن بىزدەر وڭتۇستىك كورشىلەردە نە بوپ جاتقانىن بىلە بەرمەيمىز.
ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءبىر بىرىمەن باسەكەگە تۇسكەن سەكىلدى كورىنگەن قازاقستان مەن وزبەكستان اراسى ق.توقاەۆ پەن ش.ميرزيەيوۆتىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى تاتۋ كورشىلىكتەن اعايىندىق دەڭگەيگە جەتتى دەسەك بولاتىن شىعار.
سەبەبى، ەكى ەلدىڭ ورتاق مۇددەسى مەن ماقساتتارى ءبىر بىرىنە وتە ۇقساس.
جانە وعان جەتۋ ءۇشىن ارەكەت جاسايتىن الاڭ دا ورتاق.
ورتالىق ازياداعى ەڭ ماڭىزدى ەكى ەلدىڭ بۇدان دا تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋىنا مۇمكىندىك جەتەرلىك.
جەكە مۇددەنى ەستەن شىعارماي ورتاق مۇددەگە جەتۋ باعىتىندا پرەزيدەنتتەرىمىز جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر.
سوندىقتان، قازاقستاندىقتار وزبەكستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن عانا ەمەس، ىشكى ساياساتىنداعى جەتىستىكتەر مەن وزگە دە جاعدايلاردى بىلە جۇرگەنى ارتىق ەمەس.
بۇگىن وزبەكستاندىق پۋبليتسيست ناديرا حيدوەتوۆا ءوزىنىڭ كەزەكتى ساياسي شولۋىن جاريالادى.
اۆتورمەن كەلىسۋ-كەلىسپەۋ اركىمنىڭ ءوز شارۋاسى.
قالاي بولعاندا وزبەكستاننىڭ ىشكى شارۋاسىنا ەشكىمنىڭ قول سۇعۋعا قۇقى جوق.
بىراق شولۋدى ءبىر شولىپ شىعۋ ارتىق بولمايدى دەگەن ويمەن سىزدەرگە ىقشامداپ اۋدارىپ ۇسىنۋدى ءجون كوردىم (سىلتەمە كوممەنتتە).
سەبەبى، اۆتور ەسكەرتكەن پرەزيدەنتتىڭ جوعارىدان تۇسىرگەن تاپسىرمالارىن جەرگىلىكتى جەردەگى كەيبىر شەنەۋنىكتەر ءوڭىن اينالدىرىپ جىبەرۋى سەكىلدى جاعدايلار بىزدە دە بار.
ناديرا حيدوەتوۆا:
وزبەكستاننىڭ ون جىلى — رەفورمالار، ءۇمىت جانە جاڭا وزگەرىستەر قاجەتتىلىگى
2016 جىلى وزبەكستان پرەزيدەنتىن تاڭداعان كەزدە ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى شاۆكات ميرزيوەۆ بۇرىنعى باسشىنىڭ ساياساتىن جالعاستىرادى دەپ ويلادى. مەن سول كەزدە-اق باسقاشا پىكىردە بولعان ساناۋلى ادامداردىڭ قاتارىندا ەدىم.
مۇنداي كۇماننىڭ نەگىزى بار بولاتىن. ميرزيوەۆ ۇكىمەتتى ون ءۇش جىل باسقارعان، بۇرىنعى جۇيەنىڭ ماڭىزدى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ەدى. قوعام ونى قاتاڭ ءتارتىپتى جاقتايتىن باسشى رەتىندە قابىلدادى. سوندىقتان ودان تۇبەگەيلى وزگەرىستەر كۇتەتىندەر از بولدى. ەل جابىق شەكارالارعا، ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەرگە جانە كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ ىقپالىنا ۇيرەنىپ قالعان ەدى.
الايدا كۇتپەگەن وزگەرىستەر باستالدى.
2017 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ۆاليۋتانى ىرىقتاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ، رەسمي ۆاليۋتا باعامى ناقتى نارىقتىق باعامعا جاقىنداستىرىلدى. بۇعان دەيىن زاڭدى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ شەكتەۋلى بولسا، جاڭا ءتارتىپ ازاماتتارعا دوللارلارىن بانكتەر ارقىلى ەركىن ايىرباستاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكونوميكالىق وزگەرىستەر ەلدىڭ كولەڭكەلى نارىقتان شىعۋىنا جول اشتى.
كوپ ۇزاماي كورشى مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس جاقساردى. شەكارالاردى اشۋ، وڭىرلىك بايلانىستاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋ ورتالىق ازياداعى ۇزاق جىلدىق وقشاۋلانۋدى السىرەتتى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام — حالىق قابىلداۋلارى مەن ۆيرتۋالدى قابىلداۋ بولمەسىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. بۇرىن ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارى كوبىنە جاۋاپسىز قالسا، ەندى ولار مەملەكەت باسشىلىعىنا تىكەلەي ءوتىنىش جولداي الدى. العاشقى جىلدارى بۇل جۇيە شەنەۋنىكتەردى حالىقتىڭ ماسەلەسىنە نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر ەتتى.
مەديا كەڭىستىكتە دە وزگەرىستەر بولدى. Kun.uz, Gazeta.uz, Qalampir جانە قوعامدىق-ساياسي Telegram ارنالارى بۇرىن اشىق ايتىلمايتىن ماسەلەلەردى كوتەرە باستادى. شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىعى، مەكتەپتەردىڭ جاعدايى مەن قاراپايىم حالىقتىڭ پروبلەمالارى قوعام تالقىسىنا شىقتى. ازاماتتار ءوز داۋىسىنىڭ ەستىلە باستاعانىن سەزىندى.
وزبەكستانداعى ەڭ اۋىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى — ماقتا جيناۋ ناۋقانى كەزىندەگى ءماجبۇرلى ەڭبەك ەدى. مۇعالىمدەر، دارىگەرلەر، ستۋدەنتتەر مەن باسقا دا ازاماتتار بىرنەشە اي بويى ماقتا القاپتارىنا جىبەرىلەتىن. كەيدە ادامدار قوعامدىق كولىكتەردەن ءتۇسىرىلىپ، جۇمىسقا ءماجبۇرلى تۇردە تارتىلاتىن.
ميرزيوەۆ بيلىگى ءماجبۇرلى ەڭبەكتى جويۋعا باعىتتالعان شارالاردى قولعا الدى. ماجبۇرلەۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلىپ، ماقتانى ساتىپ الۋ باعاسى كوتەرىلىپ، ءوندىرىس جۇيەسىن وزگەرتۋ باستالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءماجبۇرلى ەڭبەككە قارسى كۇرەستە ەلەۋلى ىلگەرىلەۋ بولدى.
2019 جىلى «جاسلىق» كولونياسىنىڭ جابىلۋى دا ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. بۇل مەكەمە ۇزاق جىلدار بويى ساياسي قۋدالاۋ مەن قاتال جازالاۋ جۇيەسىنىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانعان ەدى. سونىمەن بىرگە سەنىمسىز ازاماتتار تىزىمىنەن مىڭداعان ادام شىعارىلىپ، ولاردىڭ قوعامداعى مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قادام جاسالدى.
ەڭبەك ميگرانتتارىنا دەگەن كوزقاراس تا وزگەردى. بۇرىن شەتەلگە جۇمىس ىزدەپ كەتكەن ازاماتتار كەيدە جاعىمسىز سيپاتتا كورسەتىلەتىن. 2018 جىلعى قاڭتاردا اقتوبە ماڭىندا 52 وزبەكستاندىقتىڭ اۆتوبۋستا ورتكە ۇشىراپ قازا تابۋى ەلدى ءدۇر سىلكىندىردى. وسى قايعىلى وقيعادان كەيىن ميرزيوەۆ ازاماتتارعا ءوز ەلىندە جەتكىلىكتى جاعداي جاساي الماعان بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن مويىندادى. ەڭبەك ميگرانتتارى وتباسىلارى مەن ەل ەكونوميكاسىن اسىراپ وتىرعان ادامدار رەتىندە اشىق باعالانا باستادى.
تاشكەنتتەگى تىركەۋ جۇيەسىنىڭ شەكتەۋلەرىن جەڭىلدەتۋ دە ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى بولدى. بۇرىن وزبەكستان ازاماتتارىنىڭ ءوز ەلىنىڭ استاناسىندا تۇرۋى مەن جۇمىس ىستەۋى ارنايى رۇقساتتارمەن شەكتەلەتىن. بۇل اسىرەسە باسقا وڭىرلەردەن كەلگەن جۇمىسشىلارعا قيىندىق تۋعىزدى. شەكتەۋلەردى جويۋ تاشكەنتتىڭ بارلىق وزبەكستاندىققا ورتاق قالا رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتتى.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىنداعى قاتىناستاردى جاقسارتۋ جاڭا ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. وزبەكستان كورشى ەلدەرمەن كەلىسسوزدەردى جانداندىرىپ، شەكارالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە، كولىك قاتىناسىن قالپىنا كەلتىرۋگە جانە وتباسىلىق بايلانىستاردى قايتا ورناتۋعا كۇش سالدى.
ەلدىڭ سىرتقى الەمگە اشىلۋى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا، حالىقارالىق فورۋمداردىڭ وتكىزىلۋىنە جانە جاڭا سەرىكتەستىكتەردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتتى.
ءدىن سالاسىندا دا بىرقاتار شەكتەۋلەر جەڭىلدەدى. بۇرىن ءدىني سەنىمىنە بايلانىستى كەدەرگىلەرگە تاپ بولعان ادامداردىڭ جاعدايى وزگەرىپ، ازاننىڭ قايتا ەركىن ەستىلۋىنە جانە يسلامدىق رۋحاني مۇرانىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتەگى ورنىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك تۋدى.
وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق پەن كوشەدەگى جىنىستىق سيپاتتاعى ءتيىسۋ ماسەلەلەرىنە دە كوبىرەك كوڭىل ءبولىندى. بۇل ارەكەتتەرگە قارسى قۇقىقتىق شارالار كۇشەيتىلدى. جوعارى ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ءۇشىن جاڭا ۋنيۆەرسيتەتتەر اشىلىپ، مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارى ارقىلى قۇجات راسىمدەۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلدى.
وسىنىڭ ءبارى ەلدىڭ قوعامدىق ومىرىندە ەلەۋلى وزگەرىستەر بولعانىن كورسەتەدى.
دەگەنمەن العاشقى جىلدارداعى ءۇمىت بىرتىندەپ كوڭىل قالۋمەن الماستى. شەنەۋنىكتەر جاڭا تالاپتارعا بەيىمدەلىپ، بۇرىنعى ىقپالىن باسقا تاسىلدەرمەن قالپىنا كەلتىرە باستادى.
«ينۆەستيتسيا تارتۋ» مەن «وڭىرلەردى دامىتۋ» ۇراندارىنىڭ اياسىندا اكىمدەردىڭ قولىنا قوماقتى قارجى مەن ۇلكەن وكىلەتتىكتەر شوعىرلاندى. بىراق كەيبىر جەرلەردە بۇل مۇمكىندىكتەر حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ەمەس، جەكە مۇددەلەردى قورعاۋعا جۇمسالدى.
زاڭسىز بۇزۋ جۇمىستارى، جەكە مەنشىكتى تارتىپ الۋ، ەسكى اعاشتاردى كەسۋ جانە فەرمەرلەردىڭ جەكە كلاستەرلەرگە تاۋەلدىلىگى قوعامدا نارازىلىق تۋعىزدى. بيۋروكراتيا سىرتتاي زاماناۋي سيپات العانىمەن، مەنمەندىك، دورەكىلىك جانە پايداكۇنەمدىك سياقتى ەسكى ادەتتەردەن تولىق ارىلعان جوق.
ۆيرتۋالدى قابىلداۋ بولمەسىنىڭ دە باستاپقى تيىمدىلىگى تومەندەدى. العاشىندا ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن شەشۋگە ىقپال ەتكەن جۇيە بىرتە-بىرتە فورمالدى جاۋاپتار بەرەتىن مەحانيزمگە اينالدى. قوعامعا وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى ورىندالعانى تۋرالى ەسەپ ۇسىنىلعانىمەن، ازاماتتاردىڭ ناقتى ماسەلەلەرى شەشىلمەي قالاتىن جاعدايلار بار.
بۇل جۇيەنىڭ باستى كەمشىلىگى — تاۋەلسىز ءارى ءتيىمدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ورنىن جەكە وتىنىشتەر ارقىلى ماسەلە شەشۋ تاسىلىمەن الماستىرۋعا تىرىسۋ. ءادىل سوت، جاۋاپتى پروكۋراتۋرا جانە حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى بيلىك بولماسا، تسيفرلىق جۇيەنىڭ ءوزى ادىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتە المايدى.
بۇعان قوسا، تاۋەلسىز جۋرناليستەر مەن بلوگەرلەرگە قىسىم جاسالعانى تۋرالى سىن كۇشەيدى. العاشقى جىلدارى رەفورمالاردى قولداپ، زاڭسىزدىقتاردى اشكەرەلەگەن جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر ماڭىزدى ءرول اتقاردى. كەيىن كەيبىر جۋرناليستەر مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىنا قاتىستى قىلمىستىق ىستەر، رەداكتسيالارعا قويىلعان شەكتەۋلەر جانە ءوزىن-ءوزى تسەنزۋرالاۋ ماسەلەلەرى قوعامدىق تالقىلاۋعا شىقتى.
جۇيەلى رەفورمالار جەرگىلىكتى دەڭگەيدەن باستالۋى كەرەك. ءداستۇرلى تۇردە كورشىلىك ىنتىماقتاستىعىنىڭ ورتالىعى بولعان ماحاللا كەي جەرلەردە اكىمشىلىك باقىلاۋدىڭ قۇرالىنا اينالدى.
ەگەر ماحاللا باسشىلارى تۇرعىنداردىڭ ەركىن تاڭداۋىمەن ەمەس، جوعارىدان ىقپال ەتۋ ارقىلى سايلانسا، ولار حالىقتىڭ مۇددەسىن تولىق قورعاي الماۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءبولىنۋى دە كەيدە ازاماتتارعا قىسىم جاساۋ قۇرالىنا اينالۋى ىقتيمال.
سوندىقتان ماحاللا باسشىلارىن تۇرعىنداردىڭ وزدەرى تىكەلەي ءارى جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاۋى ماڭىزدى. حالىق تاڭداعان باسشى ءوز كورشىلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا جانە ولاردىڭ كەلىسىمىنسىز قابىلداناتىن شەشىمدەرگە قارسى تۇرۋعا كوبىرەك مۇددەلى بولادى.
وزبەكستان بۇرىنعى وقشاۋلانۋدى ەڭسەرىپ، ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق ومىردە ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. بىراق رەفورمالاردىڭ العاشقى كەزەڭىندە قالىپتاسقان تەتىكتەر ەندى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى.
بىرنەشە باعىتقا باسىمدىق بەرگەن ءجون:
- ماحاللانى حالىققا قايتارۋ. جەرگىلىكتى باسشىلاردى ءادىل، تىكەلەي جانە جاسىرىن سايلاۋ ارقىلى تاڭداۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
- مۇددەلەر قاقتىعىسىن جويۋ. ينسپەكتسيالار مەن باقىلاۋشى ورگانداردىڭ ايىپپۇلدار مەن سوت ءوندىرىپ الۋلارىنان پايدا كورۋىنە جول بەرمەيتىن تەتىكتەر ەنگىزۋ.
- سوت تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ. سوتتاردى اكىمشىلىك قىسىمنان قورعاپ، ءادىل شەشىم قابىلداۋىنا جاعداي جاساۋ.
- ءسوز بوستاندىعىن قورعاۋ. جۋرناليستەر مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىن قۋدالاۋدى توقتاتىپ، سىندى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قاجەتتى باقىلاۋ قۇرالى رەتىندە قابىلداۋ.
ەلدىڭ العاشقى سەرپىلىسى وزگەرىستەردىڭ مۇمكىن ەكەنىن دالەلدەدى. ەندىگى مىندەت — بيۋروكراتيانىڭ شەكتەن تىس ىقپالىن تەجەۋ جانە قاراپايىم ازاماتتىڭ مۇددەسىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ مۇددەسىنەن جوعارى قويۋ.
مەن ءوز تاڭداۋىم ءۇشىن وكىنەمىن بە؟
2016 جىلى جاساعان تاڭداۋىم ءۇشىن وكىنەمىن بە؟
جوق.
بۇل — سانالى ءارى بەرىك ۇستانىمىم.
بۇگىن «ەشتەڭە وزگەرگەن جوق» دەپ ايتۋ وڭاي. بىراق بۇل بۇرىنعى كەزەڭدەگى قورقىنىش پەن ۇمىتسىزدىكتى ۇمىتۋ بولار ەدى. وزبەكستاننىڭ جابىق شەكارالار، قاتاڭ شەكتەۋلەر جانە قوعامنىڭ ۇنسىزدىگى ۇستەمدىك ەتكەن كەزەڭنەن شىققانى — ماڭىزدى تاريحي وزگەرىس.
مەن ميرزيوەۆتىڭ العاشقى قادامدارىنىڭ نەگىزىندە ازاماتتاردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋعا دەگەن شىنايى نيەت بولعانىنا سەنەمىن. ول تىركەۋ شەكتەۋلەرىن جەڭىلدەتۋگە، كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا، ءماجبۇرلى ەڭبەكتى جويۋعا جانە ءدىندارلاردىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلدادى.
الايدا شىنايى رەفورمالارعا بيۋروكراتيانىڭ قارسىلىعى كەدەرگى كەلتىردى. مەملەكەتتىك اپپارات وزگەرىستەردىڭ سىرتقى بەلگىلەرىن قابىلداعانىمەن، كەي تۇستا ولاردىڭ ءمانىن جوعالتىپ، جاڭا مۇمكىندىكتەردى جەكە پايداسىنا پايدالانۋعا تىرىستى.
سوندىقتان مەنىڭ بۇگىنگى سىنىم — بۇرىنعى ۇمىتتەن باس تارتۋ ەمەس.
بۇل — سول ءۇمىتتىڭ اقتالعانىن قالايتىن ازاماتتىڭ تالابى.
كۇشتى باسشىعا ادالدىق ونى ۇنەمى ماقتاۋمەن نەمەسە كەمشىلىكتەردى جاسىرۋمەن ولشەنبەيدى. ناعىز ادالدىق — شىندىقتى اشىق ايتۋ جانە جۇيەدەگى كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە ۇمتىلۋ.
شاۆكات ميرزيوەۆ وزبەكستاندى ۇزاق جىلدار بويى وقشاۋلاعان كەدەرگىلەردى بۇزۋعا ىقپال ەتتى. ەندى ەل الدىندا ودان دا كۇردەلى مىندەت تۇر: شەنەۋنىكتەردىڭ وزبىرلىعىن تەجەۋ، تاۋەلسىز ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ جانە ادام قۇقىعىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ باستى ولشەمىنە اينالدىرۋ.
ەگەر ازاماتتى قورعاۋعا دەگەن باستاپقى نيەت ءالى دە ساقتالسا، شەشۋشى جاڭارۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى.
وزبەكستاننىڭ كەلەسى كەزەڭدەگى تابىسى رەفورمالاردىڭ سانىنا ەمەس، ولاردىڭ قاراپايىم حالىقتىڭ ومىرىنە قانشالىقتى ناقتى اسەر ەتەتىنىنە بايلانىستى بولادى.
ءومىر شىنىبەكۇلى
Abai.kz
