بايان-ولگەيدە قازاق پەن مۇڭعولدىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتىن حالىقارالىق تۋريزممەن ۇشتاستىراتىن ورتاق جوبا جۇزەگە اسسا، بۇل ەكى حالىقتىڭ مادەني بايلانىسىن نىعايتىپ قانا قويماي، جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جاڭا كاسىپ پەن تابىس كوزىن اشار ەدى.

كوشپەلى مۇرا — بۇگىنگى مۇمكىندىكتىڭ باستاۋى

قازاق پەن مۇڭعول حالىقتارىنىڭ تاريحي تاعدىرى مەن مادەني تاجىريبەسىندە ورتاق سيپاتتار از ەمەس. تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى تىرشىلىك ەتۋ، مال شارۋاشىلىعى، جىلقى مادەنيەتى، ءداستۇرلى باسپانا، قولونەر، قوناقجايلىق، ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلەتىن ومىرلىك ءبىلىم — ەكى حالىقتىڭ دا مادەني بولمىسىن ايقىندايتىن قۇندىلىقتار.

الايدا ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ قادىرىن تەك ونىڭ وتكەن تاريحتاعى ورنىمەن ولشەۋگە بولمايدى. ونىڭ بۇگىنگى قوعامعا قانداي پايدا اكەلە الاتىنى، قازىرگى ادامنىڭ ومىرىنە قالاي بەيىمدەلەتىنى جانە كەلەشەك ۇرپاققا قانداي مۇمكىندىك بەرەتىنى دە ماڭىزدى.

وسى تۇرعىدان العاندا، موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىندا قازاق پەن مۇڭعولدىڭ كوشپەلى ءومىر سالتىن زاماناۋي جاعدايدا دامىتۋعا باعىتتالعان بىرلەسكەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى ۇسىنىس نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق.

مۇنداعى ماقسات — وتكەندى سول كۇيىندە قايتالاۋ ەمەس. ماقسات — ءداستۇرلى ءومىر سالتىنىڭ ومىرشەڭ تاجىريبەسىن ساقتاي وتىرىپ، ونى بۇگىنگى ەكونوميكالىق جانە مادەني اينالىمعا ەنگىزۋ. باسقاشا ايتقاندا، كوشپەلى مادەنيەتتى تەك تاماشالايتىن تاريحي مۇرا ەمەس، ءومىر سۇرەتىن، داميتىن ءارى تابىس اكەلەتىن ورتاعا اينالدىرۋ.

بايان-ولگەي — مادەني بايلانىس كەڭىستىگى

بايان-ولگەي — موڭعولياداعى قازاقتار مەكەندەيتىن، قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتى، ءداستۇرلى تۇرمىس پەن ونەرى ساقتالعان ەرەكشە ايماق. ونىڭ تابيعي لاندشافتى، التايدىڭ تاۋلى ولكەسى، جىلقى مادەنيەتى، بۇركىتشىلىك ءداستۇرى، قولونەرى مەن ۇلتتىق تاعامدارى حالىقارالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇل مۇمكىندىكتى قازاق مادەنيەتىن جەكە تانىستىرۋمەن شەكتەمەي، قازاق پەن مۇڭعولدىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتىن ءوزارا تولىقتىراتىن ورتاق مادەني كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا پايدالانۋعا بولادى.

ماسەلەن، تۋريستىك اۋىلدا قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرى مەن مۇڭعولدىڭ گەرلەرى قاتار ورنالاسسا، قوناقتار ەكى حالىقتىڭ باسپانا مادەنيەتىمەن، تۇرمىستىق بۇيىمدارىمەن، تاعام ازىرلەۋ تاسىلدەرىمەن جانە قوناق كۇتۋ داستۇرىمەن تانىسار ەدى. قولونەر شەبەرحانالارىندا كيىز باسۋ، تەرى وڭدەۋ، ءداستۇرلى كيىم تىگۋ مەن زەرگەرلىك ونەر كورسەتىلسە، ۇلتتىق مۋزىكا مەن ات مادەنيەتى ارنايى باعدارلامالار ارقىلى ۇسىنىلار ەدى.

مۇنداي كەڭىستىك ەتنوگرافيالىق كورمەدەن الدەقايدا اۋقىمدى بولماق. ويتكەنى مۇندا مادەنيەت تەك كورسەتىلمەيدى، ونىڭ تاجىريبەسىمەن تانىسۋعا، شەبەرلىگىن ۇيرەنۋگە، جەرگىلىكتى ادامدارمەن ارالاسۋعا مۇمكىندىك تۋادى.

ەڭ باستىسى، قازاقتار مەن مۇڭعولدار وزدەرىنىڭ مادەني ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاي وتىرىپ، ورتاق جوبانىڭ تەڭ دارەجەلى قاتىسۋشىلارى بولا الادى.

كوشپەننىڭ زاماناۋي تۇرمىسى

ۇسىنىلىپ وتىرعان جوبانىڭ نەگىزگى يدەياسى — كوشپەلى ءومىر سالتىن قازىرگى زامانعا بەيىمدەۋ.

ءداستۇرلى باسپانانى تۋريستەرگە ارنالعان جايعاسىم رەتىندە عانا قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. وندا جىلۋ، سۋ، سانيتارلىق جاعداي، قاۋىپسىزدىك پەن جايلىلىق تالاپتارى ساقتالۋى كەرەك. ءداستۇرلى تاعام ۇسىنۋ، قولونەر بۇيىمدارىن ءوندىرۋ، اتپەن سەرۋەن ۇيىمداستىرۋ، جەرگىلىكتى گيد قىزمەتىن دامىتۋ سياقتى جۇمىستار دا جۇيەلى كاسىپكە اينالۋى قاجەت.

وسىلايشا، كوشپەننىڭ/نومادتىڭ تۇرمىسىن زاماناۋي تالاپتارمەن ۇشتاستىرۋعا بولادى. ءداستۇرلى مادەنيەتتىڭ مازمۇنى ساقتالادى، ال ونى ۇيىمداستىرۋ مەن ۇسىنۋ تاسىلدەرى بۇگىنگى ادامنىڭ قاجەتتىلىگىنە بەيىمدەلەدى.

مۇنداي باستاما جەرگىلىكتى حالىققا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشار ەدى. ءبىر وتباسى قوناق قابىلداۋمەن اينالىسسا، ەكىنشىسى ۇلتتىق تاعام ازىرلەيدى، ءۇشىنشىسى قولونەر بۇيىمدارىن شىعارادى، تاعى ءبىرى اتپەن ساياحات ۇيىمداستىرىپ، گيد قىزمەتىن كورسەتەدى. جاستار تسيفرلىق جارناما، برونداۋ، اۋدارما، تۋريستىك قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ سياقتى سالالارعا تارتىلادى.

سوندا مادەني مۇرا ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ناقتى كوزىنە اينالادى. تۋريست جۇمساعان قاراجاتتىڭ جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتا قالۋىنا جاعداي جاسالادى. ال ءداستۇرلى كاسىپ پەن مادەني ءبىلىمنىڭ جاس ۇرپاققا بەرىلۋىنە ىنتا پايدا بولادى.

اتتى وركەنيەت جانە حالىقارالىق تۋريزم

قازاق پەن مۇڭعول مادەنيەتىن تانىتاتىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى — جىلقى مادەنيەتى.

اتپەن ساياحاتتاۋ، تابيعي ورتادا باعدار تابۋ، ءداستۇرلى ات ويىندارى، بۇركىتشىلىك پەن ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار شەتەلدىك تۋريستەرگە قىزىقتى باعدارلاما ۇسىنا الادى. مۇندا قاۋىپسىزدىك، جانۋارلاردىڭ ءال-اۋقاتى جانە تابيعي ورتانى قورعاۋ تالاپتارى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى ءتيىس.

بايان-ولگەيدە بىرنەشە كۇندىك جانە اپتالىق تۋريستىك باعدارلامالار ۇيىمداستىرۋعا بولادى. وعان ءداستۇرلى اۋىلدا تۇرۋ، جەرگىلىكتى وتباسىمەن بىرگە ۇلتتىق تاعام ازىرلەۋ، قولونەر شەبەرلىگىمەن تانىسۋ، اتپەن ساياحاتتاۋ جانە مادەني ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ەنگىزىلەدى.

سونىمەن بىرگە عىلىمي-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار، فوتوساياحاتتار، حالىقارالىق مادەني فەستيۆالدەر وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار. مۇنىڭ ءبارى ايماقتىڭ تۋريستىك ماۋسىمىن كەڭەيتىپ، قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋعا كومەكتەسەر ەدى.

ارينە، مۇنداي مۇمكىندىكتەردىڭ ناقتى اۋقىمىن انىقتاۋ ءۇشىن تۋريستىك سۇرانىستى، كولىك قاتىناسىن، ينفراقۇرىلىمدى، جەر تەلىمدەرىنىڭ جاعدايىن جانە ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى زەرتتەۋ قاجەت. سوندىقتان العاشقى قادام رەتىندە شاعىن تاجىريبەلىك اۋىل قۇرىپ، ونىڭ ناتيجەسىن باعالاۋ ورىندى.

ەكى حالىققا ورتاق ەكونوميكالىق مۇددە

قازاق-مۇڭعول جوباسىنىڭ ماڭىزى تۋريستىك قىزمەتپەن عانا شەكتەلمەيدى. ول ەكى حالىقتىڭ مادەني بايلانىسىن ناقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقپەن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بىرلەسكەن باستاماعا موڭعوليا تاراپىنان بايان-ولگەيدىڭ جەرگىلىكتى بيلىگى، كاسىپكەرلەرى، مادەنيەت جانە تۋريزم ۇيىمدارى قاتىسا الادى. قازاقستان تاراپىنان تۋريستىك كومپانيالار، عىلىمي مەكەمەلەر، مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى مەن جەكە ينۆەستورلار تارتىلۋى مۇمكىن.

قارجىلاندىرۋدى مەملەكەتتىك قولداۋ، جەكە ينۆەستيتسيا جانە جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردىڭ قاتىسۋى ارقىلى ۇيىمداستىرۋعا بولادى. بىراق مۇنداي مودەلدىڭ ناقتى تەتىكتەرى جوبانىڭ ورنالاساتىن جەرى مەن ەكونوميكالىق ەسەبى انىقتالعاننان كەيىن بەلگىلەنۋگە ءتيىس.

بۇل جەردە ءبىر قاعيدا ايرىقشا ماڭىزدى: جوبا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتۋى كەرەك. قازاقتار مەن مۇڭعولدار ونىڭ تەك مادەني مازمۇنىن قالىپتاستىرۋعا ەمەس، باسقارۋعا، كاسىپ جۇرگىزۋگە جانە تابىس تابۋعا دا تەڭ دارەجەدە قاتىسۋى قاجەت.

تۋريستىك كەشەننىڭ تابىسى سىرتتان كەلگەن ۇيىمدارعا عانا ەمەس، جەرگىلىكتى وتباسىلارعا، قولونەرشىلەرگە، جاستارعا جانە شاعىن كاسىپكەرلەرگە دە پايدا اكەلگەندە عانا جوبا ۇزاق مەرزىمدى ناتيجەگە قول جەتكىزە الادى.

مادەني جاقىنداسۋدىڭ ناقتى جولى

حالىقتار اراسىنداعى قاتىناس تەك رەسمي كەزدەسۋلەر مەن ساياسي مالىمدەمەلەر ارقىلى نىعايمايدى. ورتاق ەڭبەك، كاسىپ، ءبىلىم جانە مادەني تاجىريبە دە ءوزارا سەنىمدى قالىپتاستىرادى.

سوڭعى كەزەڭدە قازاق-مۇڭعول مادەني قاتىناستارىندا جەكەلەگەن پىكىر قايشىلىقتارى تۋىنداۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ءارتۇرلى پىكىردى بۇكىل حالىقتىڭ ۇستانىمى رەتىندە قابىلداماي، ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى ءوزارا قۇرمەت پەن ورتاق مۇددە نەگىزىندە دامىتۋ ماڭىزدى.

بايان-ولگەيدەگى بىرلەسكەن جوبا وسى باعىتتاعى ناقتى قادامداردىڭ بىرىنە اينالا الادى. قازاق پەن مۇڭعول جاستارى بىرگە جۇمىس ىستەپ، ورتاق كاسىپ اشىپ، تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتىپ، ءوز مادەنيەتىن تانىستىرۋعا قاتىسادى. ءبىرىنىڭ ءداستۇرىن ەكىنشىسى تانىپ، ورتاق قۇندىلىقتارىن باعالاۋعا مۇمكىندىك الادى.

مۇنداي بايلانىس ۇرانمەن ەمەس، كۇندەلىكتى تىرشىلىكپەن بەكيدى. ورتاق تابىس، ورتاق جاۋاپكەرشىلىك جانە ءوزارا قۇرمەت ادامداردى جاقىنداستىراتىن بەرىك نەگىز بولا الادى.

الدىمەن تاجىريبەلىك جوبا، كەيىن حالىقارالىق ورتالىق

ۇسىنىستىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن جۇمىستى بىرنەشە كەزەڭمەن ۇيىمداستىرعان دۇرىس.

الدىمەن بايان-ولگەيدەگى قولايلى اۋماقتار زەرتتەلىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن، كاسىپكەرلەرمەن جانە بيلىك وكىلدەرىمەن كەڭەسۋ قاجەت. تۋريستىك سۇرانىس پەن ينفراقۇرىلىم مۇمكىندىكتەرى باعالانعان سوڭ، بىرنەشە ءداستۇرلى باسپاناسى، تاماقتانۋ ورنى، قولونەر شەبەرحاناسى جانە دايىن تۋريستىك باعدارلامالارى بار شاعىن كەشەن قۇرۋعا بولادى.

ونىڭ جۇمىسى تۋريست سانى، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تابىسى، اشىلعان جۇمىس ورىندارى، تۋريستەردىڭ قاناعاتتانۋى جانە تابيعي ورتانىڭ ساقتالۋى سياقتى كورسەتكىشتەر ارقىلى باعالانۋى ءتيىس.

ەگەر تاجىريبەلىك كەزەڭ ناتيجەلى بولسا، كەشەندى كەڭەيتىپ، حالىقارالىق كوشپەلى مادەنيەت پەن تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وعان حالىقارالىق تۋريستىك كومپانيالاردى، عىلىمي ۇيىمداردى جانە ينۆەستورلاردى تارتۋعا بولادى.

بۇل — ازىرگە ىسكە اسىرۋدى قاجەت ەتەتىن ۇسىنىس. ونىڭ ناقتى ناتيجەسى جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردىڭ قولداۋىنا، سەرىكتەستەردىڭ ىنتىماقتاستىعىنا، قارجىلىق ەسەپكە جانە كاسىبي باسقارۋعا بايلانىستى.

كوشپەلى وركەنيەتتىڭ بولاشاعىنا باستار جول

قازاق پەن مۇڭعولدىڭ ءداستۇرلى ءومىر سالتى — وتكەننىڭ عانا ەنشىسىندەگى قۇبىلىس ەمەس. ونىڭ تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى تىرشىلىك ەتۋ، رەسۋرستى ۇقىپتى پايدالانۋ، قاۋىمدىق ىنتىماقتاستىق جانە ومىرلىك تاجىريبەنى ۇرپاققا جەتكىزۋ سياقتى قىرلارى بۇگىن دە ماڭىزدى.

سوندىقتان كوشپەلى مادەنيەتتى ساقتاۋدىڭ ءبىر جولى — ونى زاماناۋي ومىرمەن ساباقتاستىرۋ. ءداستۇرلى باسپانا مەن قولونەردى تۋريستىك كاسىپپەن، جىلقى مادەنيەتىن حالىقارالىق مارشرۋتتارمەن، ۇلتتىق تاعامداردى جەرگىلىكتى ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىمەن ۇشتاستىرۋعا بولادى.

بايان-ولگەيدە جۇزەگە اسۋى مۇمكىن «قازاق-مۇڭعول جاڭا بايلانىسى: كوشپەلى وركەنيەتتى اسپەتتەۋ مەن ايگىلەۋ» جوباسىنىڭ تۇپكى ماقساتى دا وسىعان سايادى.

بۇل باستاما ىسكە اسسا، بايان-ولگەي قازاق پەن مۇڭعولدىڭ مادەني مۇراسى قاتار تانىلاتىن، جەرگىلىكتى تۇرعىندار تۇراقتى تابىس تاباتىن، جاستارعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلاتىن جانە حالىقارالىق تۋريستەر كوشپەلى ءومىر سالتىن ءوز تاجىريبەسى ارقىلى تانىپ-بىلەتىن ورتاعا اينالا الادى.

كوشپەلى وركەنيەتتىڭ مۇراسى ۇرپاق جادىندا عانا ساقتالماي، بۇگىنگى تىرشىلىككە دە قىزمەت ەتۋى كەرەك. ال ورتاق مادەني مۇرانى بىرگە دامىتۋ — قازاق پەن مۇڭعول حالىقتارىنىڭ بايلانىسىن نىعايتۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىكتەرىنىڭ ءبىرى.

ەسكەرتۋ: اتالعان جوباعا قولداۋشى بولۋعا نيەتتى ازاماتتار بولسا، رەداكتسيانىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا حابارلاسۋىنا بولادى!

سەرىك ەرعالي، مادەنيەتتانۋشى.

Abai.kz