تاساداعى بىرەگەي

قازاق ونەرىنىڭ اسپانىندا ءشامشى قالداياقوۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، اسەت بەيسەۋوۆ سىندى الىپتاردىڭ ەسىمى جارقىراپ تۇر.

ولاردىڭ اندەرى ءار ۇيدە شىرقالادى، ەسىمدەرى ۇلىقتالادى. بىراق ءدال سول داۋىردە، سول دەڭگەيدە تاڭعاجايىپ تۋىندىلار اكەلگەن، الايدا بۇگىندە ەسىمى دە، ونەرى دە ەل نازارىنان تىس قالىپ بارا جاتقان تاعى ءبىر بىرەگەي تۇلعا بار. ول – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى، قايتالانباس  كومپوزيتور – تەمىرجان بازارباەۆ. ونىڭ ءومىر جولى – تاعدىردىڭ قاتالدىعى مەن ونەردىڭ قۇدىرەتى توعىسقان ۇلكەن داستان. قازاق مۋزىكا ونەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان  بىرتۋار تۇلعانى سەمەيدە سان رەت كەزدەستىرىپ، توماعا تۇيىق، سابىرلى، قاراپايىم قالپىنىڭ كۋاسى بولدىم. تابيعاتىنان اتاق-داڭققا قىزىقپاعان، مانساپ قۋماعان جان ەدى. كوپ اداممەن شەشىلىپ سويلەسە بەرمەيتىن بىرتوعا اعانىڭ تاعدىر جولىن كەيىن ءبىلدىم...

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

تەمىرجان بازارباەۆتىڭ بالالىق شاعى تىم ەرتە باستالعان مۇڭمەن ءورىلدى. 1935 جىلى الاكول وڭىرىندە دارىگەردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەنىمەن، تاعدىر ونى اياعان جوق. نەبارى ەكى جاسىندا اكەسى مايدانعا اتتانىپ، كۋرسك يىنىندەگى شايقاستا شەيىت بولادى، كوپ ۇزاماي اناسىنان دا ايىرىلادى. تۋىستارىنىڭ اسىراۋعا شاماسى كەلمەي، كىشكەنتاي تەمىرجان ۇشارالداعى جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرىلادى. وسى سۇرقاي بالالار ۇيىندە جۇرگەندە، ونىڭ تاعدىرىن كۇرت وزگەرتكەن ايگىلى «ات-اربا» وقيعاسى ورىن الادى.

بالالار ۇيىندە تاربيەلەنىپ جۇرگەن تەمىرجاننىڭ مۋزىكاعا دەگەن ەرەكشە بەيىمى مەن دارىنى ەرتە بايقالادى. ۇلى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ جەتىمدەر ۇيىنەن تەمىرجان بازارباەۆتى قالاي تاۋىپ، ونىڭ تاعدىرىن ونەرگە بۇرعانى تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز شىنايى تاريح وتە اسەرلى. بۇل وقيعا – قازاق مادەنيەتىندەگى ەكى ءىرى تۇلعانىڭ اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى جانە جەتىم بالانىڭ بويىنداعى قۇداي بەرگەن دارىندى تاني بىلگەن ۇلىلىقتى كورسەتەدى.

سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلدار. جەتىمدىكتىڭ اششى ءدامىن تاتىپ، جۇرەگى جابىرقاۋ تارتقان كىشكەنتاي بالانىڭ جالعىز جۇبانىشى – ىشتەي ىڭىلداپ ايتاتىن اۋەندەرى بولاتىن. 1940 جىلداردىڭ سوڭىندا ەل ىشىنەن جاس تالانتتاردى ىزدەپ، الماتىدان ارنايى كوميسسيا شىعادى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقتىڭ ايگىلى كومپوزيتورى نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن بەلگىلى ءانشى بەكەن جىلىسباەۆ بولادى. ولار بالالار ۇيىنە كەلىپ، بۇلدىرشىندەردىڭ ونەرىن تىڭدايدى. جاس تەمىرجاننىڭ ەرەكشە قابىلەتىن بايقاعان نۇرعيسا تىلەنديەۆ: «مىنا بالادان ۇلكەن مۋزىكانت شىعادى، الماتىعا الىپ كەتەمىز» دەپ شەشەدى. كوميسسيا تەمىرجانمەن بىرگە تاعى ەكى دارىندى بالانى تاڭداپ الىپ، ات-ارباعا وتىرعىزىپ، جولعا شىعادى. جول-جونەكەي ءبىر دوڭنەن اسا بەرگەندە، بالالار ۇيىنەن ۇزاپ شىقپاعان الگى ەكى بالا قورقىپ، «قاشايىق» دەپ ءوزارا اقىلداسادى دا، اربادان سەكىرىپ قاشىپ كەتەدى. تەك، كىشكەنتاي تەمىرجاندى عانا نۇرعيسا شاپ بەرىپ ۇستاپ،  ۋىسىنان شىعارماي  قالادى. بۇل جاي عانا اربا ەمەس، ونى ونەر الەمىنە، الماتىداعى كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنە، كەيىن كونسەرۆاتورياعا الىپ كەلگەن «تاعدىر ارباسى» ەدى. ەگەر سول جولى نۇرعيسا تىلەنديەۆ بالالار ۇيىنە بارماعاندا، نەمەسە جولدا قاشقان كەزدە تەمىرجاندى ۇستاپ قالماعاندا، قازاق ونەرى «الاكولىم»، «قازدار قايتقاندا»، «اۋىلىم» سياقتى جاۋھار اندەردى سىيلاعان ءبىرتۋار كومپوزيتوردان ايىرىلىپ قالار ما ەدى؟.. وسى اربا ونى الماتىعا، كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مۋزىكا مەكتەبىنە الىپ كەلدى. كەيىن ول قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانى ءبىتىرىپ شىعادى.

جوعارى مۋزىكالىق ءبىلىم العاننان كەيىن، 1961 جىلى تەمىرجان بازارباەۆ سەمەي قالاسىنا جولدامامەن كەلەدى. سودان بىلايعى بۇكىل سانالى عۇمىرىن، ياعني 45 جىلدان استام ۋاقىتىن وسى سەمەي ءوڭىرىنىڭ مادەنيەتىن كوركەيتۋگە ارنايدى. مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى سەمەي مۋزىكالىق ۋچيليششەسىندە ۇستازدىق ەتىپ، تەوريا ءبولىمىن باسقاردى.قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ ەرتىس بويىنداعى بولىمشەسىنە جەتەكشىلىك ەتتى.سەمەيدە ءجۇرىپ ءوزىنىڭ ەڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارىن جازدى.  «بوتاگوز»، «جەتىسۋ» سيمفونيالىق پوەمالارى، اباي رۋحىنا ارنالعان شىعارمالارى مەن جۇزدەگەن اندەرى قازاق كلاسسيكاسىنىڭ التىن قورىنا قوسىلدى. سەمەي جۇرتشىلىعى ونى ولكە ماقتانىشى رەتىندە ەرەكشە قادىرلەدى، ول «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى» اتاعىن الدى. دارىندى كومپوزيتوردىڭ  بالالار ۇيىنەن ات-اربامەن باستالعان تاعدىر جولى سەمەيدە ۇلكەن ونەر شىڭىنا ۇلاستى. بار ءومىرىن سەمەي جاس تالانتتارىن وسىرۋگە ارناعان ۇستاز قازاق مۋزىكاسىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان  تولەگەن مۇحامەدجانوۆ، تۇرسىنعازى راحيموۆ، كەلدەنباي ولمەسەكوۆ، ايتمۇحانبەت بەيسەمبەكوۆ، سىندى تۇلعالاردى تاربيەلەدى.

تەمىرجان بازارباەۆتىڭ شىعارماشىلىق بيىگىن كورسەتەتىن ەرەكشە تۋىندى – «ستۋدەنتتىك كەشتەر» («ستۋدەنتتەر ءانى») شىعارماسى. بۇل ءان – حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى قازاق جاستارىنىڭ بەيرەسمي گيمنىنە اينالعان، ماحاببات پەن جاستىقتىڭ سيمۆولى بولعان تۋىندى. ءاننىڭ شىعۋ تاريحى كومپوزيتوردىڭ ستۋدەنتتىك جىلدارىنداعى رومانتيكاعا، الماتىنىڭ ايالى كەشتەرىنە دەگەن ساعىنىشقا تولى كوڭىل-كۇيىن بىلدىرەدى. الايدا، ەڭ وكىنىشتىسى، بۇگىندە بۇل ءاندى شىرقاعان اعا بۋىن دا، قازىرگى جاستار دا ونىڭ اۆتورى تەمىرجان بازارباەۆ ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. كوبى بۇل تۋىندىنى حالىق ءانى نەمەسە زامانداسى ءشامشىنىڭ ءانى دەپ قابىلدايدى.

شىن مانىندە، ت. بازارباەۆ ءوز داۋىرىندە ءشامشى قالداياقوۆپەن، نۇرعيسا تىلەنديەۆپەن قاتار تۇراتىن يىقتاس، دەڭگەيلەس كومپوزيتور ەدى. ونىڭ «قازدار قايتقاندا»، «اۋىلىم»، «تاماشا» اندەرىنىڭ ماقامى مەن يىرىمدەرى ءشامشى اندەرىنەن بىردە-ءبىر كەم ەمەس، وزىندىك سىرشىلدىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن. بىراق ءشامشى داڭق تۇعىرىنا كوتەرىلگەندە، تەمىرجان سەمەيدە، تاسادا، ءۇنسىز شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. ول ومىردە وتە قاراپايىم، توماعا-تۇيىق، اتاق پەن لاۋازىم قۋمايتىن، «مەن كومپوزيتور ەدىم» دەپ كەۋدە قاقپايتىن قوڭىر مىنەزدى جان بولدى.

«مەن پالەندەي ءاننىڭ اۆتورىمىن» دەپ ەشكىمگە مىندەت قىلماعان، ءوزىن جارنامالاماعان، قىزمەت تە كوزدەمەگەن  بىرەگەي دارىننىڭ ىزدەۋشىسى بولماعانى جانعا باتادى. تابيعاتتى ەرەكشە سۇيەتىن كومپوزيتور ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن سەمەيدەگى شاعىن ساياجايىندا (داچاسىندا) وتكىزدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا تامان سازگەر قاتتى سىرقاتتاندى. الايدا، بالا جاسىنان قيىندىققا ءتوزىپ وسكەن قايسار مىنەزدى ازامات ەشقاشان تاعدىرىنا نالىپ، ەشكىمگە شاعىم ايتقان ەمەس. ءتان ازابىن دا، جان ازابىن دا ىشتەي، ءۇنسىز عانا كوتەردى. وسىنداي ساتتەردە سەمەيدىڭ تالانتتارىن كوزىنەن تاسا قىلماي ىزدەپ وتىراتىن توكەن يبراگيموۆ قولداۋ كورسەتتى. جانىندا ادال جارى، وتباسى الدىن كورگەن شاكىرتتەرى، ونەرىنە تامسانعان سەمەي جۇرتى بولدى.

ونىڭ ءومىرى ناعىز ونەر ادامىنىڭ – ءۇنسىز كەلىپ، ارتىنا جاۋھار دۇنيە قالدىرىپ، ءۇنسىز عانا كەتە باراتىن قوڭىر دا تەكتى بولمىسىنىڭ كورىنىسى ەدى.

«قازدار قايتقاندا»، «تاماشا»، «اتىڭ كىم قالقا؟»، «ستۋدەنتتىك كەشتەر»، «الاكولىم»  سياقتى تانىمال اندەرى ەل اراسىنا كەڭ تاراعانىمەن، بۇل تۋىندىلاردىڭ اۆتورى تۋرالى زەرتتەۋلەر مەن ەستەلىكتەر از.

بۇگىنگى تاڭدا بۇل ۇلى تالانتتىڭ ەل نازارىنان تىس قالىپ بارا جاتقانى – ونەر الدىنداعى ادىلەتسىزدىك. راديو مەن تەلەديداردان ونىڭ اندەرى سيرەك ايتىلادى، ەسىمى مەكتەپ وقۋلىقتارىندا ايتارلىقتاي ۇلىقتالمايدى.  شامشىمەن زامانداس، بىرگە وقىعان كۋرستاس بولعانىمەن ءشامشىنى  ارداقتاعانداي اردا شاكىرتتەر تەمىرجان بازارباەۆتىڭ  ەندىگى باعىنا جازىلماي تۇر.  مۇمكىن، وسى ماقالانى وقىعاننان كەيىن كيىنگىگە وي سالارمىز... ونىڭ جەتىمدەر ۇيىنەن باستالعان قيىن تاعدىرى، سەمەي توپىراعىندا قالدىرعان وشپەس مۇراسى مەن «ستۋدەنتتەر انىندەي» ماڭگىلىك تۋىندىلارى قايتا جاڭعىرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ءوز الىپتارىن ۇمىتقان ەلدىڭ رۋحانياتى دا تاياز بولماق.

الماحان مۇحامەتقاليقىزى،

استانا

Abai.kz