اڭگىمە

وسىدان كوپ جىل بۇرىن، فرانتسۋز توڭكەرىسىنەن الدەقايدا ەرتەرەكتە، مەنىڭ اعاتايىم بىرنەشە ايىن پاريجدە وتكىزەدى. ول كەزدەردە اعىلشىندار مەن فرانتسۋزداردىڭ بارىس-كەلىسى بۇگىنگىدەي ەمەس ايتاقالسىن جاقسى تۇعىن. ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي شۇرقىراسىپ، ىردۋ-دىردۋ بوپ جاتاتىن. اعىلشىندار، ول زاماندا،  شەتەلگە اقشاسىن شاشۋ ءۇشىن شىعاتىن، ال، فرانتسۋزدار ولاردىڭ قالتاسىن قاعۋعا قاشان دا دايىن تۇراتىن. قازىر ولار شەتەلگە اقشالارىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن عانا شىعادى ءارى فرانتسۋزداردىڭ كومەگىنسىز-اق شارۋالارىن جاپ-جاقسى دوڭگەلەتىپ ءجۇر. ول ۋاقىتتا قولى جەتكەندەر عانا بولماسا شەتەلگە ساياحاتتايتىن اعىلشىندار نەكەن-ساياق. قازىرگىدەي تۇتاس ءبىر ەل جاپپاي بوسىپ، كارى قۇرلىقتا سەڭدەي سوعىلىسىپ جاتپاعان كەز. قالاي بولماسىن، ول زاماندا اعىلشىندار وزگە جۇرتتا ءوز ۇيلەرىندە جۇرگەندەي تەز ءسىڭىسىپ كەتەتىن. سوندىقتان بولار، پاريجدە تۇرعان كەزىندە اعاتايىمنىڭ فرانتسۋز اقسۇيەكتەرىنەن تانىس-بىلىستەرى از بولماعان.

ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن، قىس كۇدەرىنىڭ بىرىندە اعاتايىم نورمانديانىڭ پەيس-دە كو دەپ اتالاتىن ايماعىندا ساپارلاپ جۇرگەن ەدى. ىمىرت ۇيىرىلە باستاعان كەزدە، اينالاسى تال-بۇتالارمەن قورشالعان باقتىڭ ىشىنەن ەسكى قامالدىڭ مۇنارالارى سونادايدان كوزىنە وتتاي باسىلادى. كىلەڭ سۇر تاقتاتاستى كونۋس ءپىشىندى شاتىرمەن جابىلعان مۇنارالاردىڭ توبەسى بالاۋىز شامنان اۋمايتىن.

– بۇل قامالدىڭ قوجايىنى كىم بولدى، دوستىم؟ – دەپ ايعاي سالدى اعاتايىم، اياعىنا ەرەپەيسىز ۇلكەن ەتىك كيگەن، باسىندا ۇشكىل قالپاعى بار ءجۇزى اشاڭ تارتقانمەن ەڭسەسىن ءتىپ-تىك ۇستاعان دەلبەشىگە.

– مارتەبەلى ماركيز دە... دەدى دەلبەشى، ءبىر جاعىنان اعاتايىمدى سىيلاعاندىقتان، ەكىنشى جاعىنان اتى اتالعان قادىرمەندى جانعا ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ قولىن قالپاعىنا اپاردى. اعاتايىمنىڭ ەسىنە ءوزىنىڭ اتا قونىسىنداعى سارايىنا قوناق بولىپ قايتۋىن كوپتەن بەرى ءوتىنىپ جۇرگەن پاريجدەگى كوڭىلى جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ماركيز بىردەن ەسىنە ءتۇستى. كوپتى كورگەن كانىگى جيھانگەز رەتىندە اعاتايىم جاعدايدى ءوز پايداسىنا قالاي شەشۋدى جاقسى بىلەتىن. دوسجار ادامنىڭ بۇلاي كۇتپەگەن جەردەن قۇشاق جايا جەتىپ كەلۋى ماركيزدى قاباعات قۋانتاتىنىن ءبىر ءسات كوز الدىنا اكەلدى. بارىنەن دە وزىنە پايداسى شاش ەتەكتەن ەدى. اۋىلدىق جاتاقتىڭ جۇپىنى ءاۋىزۇيى مەن كەنەۋسىز قويىرتپاعىنا تاپ بولعاننان گورى قامالدىڭ جانعا جايلى تىنىشتىعىنا سۇڭگىپ، ماركيزدىڭ جۇرتقا ماعىلۇم داستارحانىنان راحاتتانا ءدام تاتىپ، شامپان مەن بۋرگۋنديا شارابىن سىزدىقتاتا جۇتقانعا نە جەتسىن. ءسويتىپ، بىرەر مينۋتتان سوڭ، جۇدەۋ  دەلبەشى ناعىز فرانتسۋزشا قامشىسىن شىرىق ءۇيىرىپ قامالعا اپاراتىن اللەيا بويىمەن ورلەي قۇيىنداتا كەتىپ بارا جاتتى.

قازىر فرانتسياعا ساياحاتتاپ بارۋ ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس قوي، سوندىقتان فرانتسۋز قامالدارىمەن ەتەنە تانىس ەكەندەرىڭىزگە ەش كۇمانىم جوق. بۇل سول قامالاردىڭ ەڭ كونەسى تۇعىن. شاعىلدى سوقپاقتار مەن تاس توسەلگەن سۇر تەرراسسالاردىڭ قالىڭ ورتاسىندا سورايىپ جالعىز كورىنەتىن. ءارتۇرلى بۇرىشتار مەن پىشىندەر بەينەسىندە قىرقىلعان جاداۋ تارتقان باق پەن جاپىراقسىز سيديعان توعاي وقتاي ءتۇزۋ اللەيالارمەن گەومەتريالىق دالدىكتە بولىنگەن. تۇمسىقتارى كەتىلىپ، ۇستىندە ءىلىپ الار لىپاسى جوق ءتۇسى سۋىق ەكى-ءۇش ءمۇسىن كوزگە تۇسەدى. ال، فونتانداعى بۇرقاقتاپ جاتقان سۋدىڭ سۋىقتىعى سۇيەكتەن وتكەندەي ەدى. ايتەۋىر، اعاتايىم كەلگەن كۇنى بۇل ارانىڭ ادامعا بەرەتىن اسەرى وسىنداي تۇعىن. ايتپەسە، جاز كۇندەرى بۇل جەردىڭ بۇلىستەي قۇلپىرىپ كوزدىڭ جاۋىن الاتىنىنا ءوز باسىم كامىل سەنەم.

قامالعا تاياي بەرە ءۇستى-ۇستىنە توپەلەي تۇسكەن قامشىنىڭ شارتىلىنان ۇرىككەن ءبىر توپ كوگەرشىن كەپتەرقورادان جارىسا ۇشىپ شىقتى، شارتىر توبەسىندەگى قاراعالار دا دۇركىرەي ۇشتى. اقىرىندا، سوڭىنا ءبىر توپ ءۇي قىزمەتىشەرىن ەرتىپ ماركيز دە الدارىنان شىقتى. اعاتايىمدى كورگەندە تاڭدانىسىن جاسىرا المادى. سەبەبى، ءبىزدىڭ قادىرمەندى قوجايىننىڭ اتشاپتىرىم سارايىنا جىلدىڭ بۇل مەزگىلىندە قوناق كوپ كەلە بەرمەيتىن. سوندىقتان ول اعاتايىمنىڭ ەكى بەتىن كەزەك-كەزەك سۇيۋمەن بولدى. فرانتسۋزدارعا ءتان ءجون-جورالعى كورسەتىلىپ بولعاننان كەيىن اعاتايىمدى ەرتىپ قامالعا كىردى.

ماركيز ءوز ەلىنىڭ سىپايگەرشىلىك سالتىمەن ءۇي يەسىنە ءتان قوناقجايلىلىق تانىتتى. شىن مانىندە، ماركيز وسىناۋ وتباسىلىق ەسكى قامالدى ەرەكشە ماقتان تۇتاتىن. قامالدىڭ ءبىر جارتىسىنىڭ تۇرعانىنا زاماندار بولعان. ونداعى مۇنارا مەن ءمىناجاتحانىڭ قاشان سالىنعانى ەشكىمنىڭ ەسىندە جوق. ال قالعان بولىگى بەرتىنگى زاماندا سالىنعان. دىندەر شايقاسى كەزىندە قامال جەرمەن جەكسەن بولىپ قيراي جازداعان. بۇل وقيعانى ماركيز ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الاتىن. اسىرەسە، قامالدى قيراتۋعا ابدەن تۇرارلىق دەپ تاپقان گەنري VI-گە دەگەن قۇرمەتى ايرىقشا تۇعىن. اتا-باسىنىڭ ەرلىكتەرى تۋرالى ايتقاندا اڭگىمەسى تاۋسىلىپ بەرمەيتىن. وندايدا الدەبىر توبەتاي مەن دۋىلعا، نە بولماسا، ساداق-ساقپانداردى ماقتانا كورسەتەتىن. ءتىپتى، ۇيىنەن فرانتسياداعى دىندەر شايقاسىنا قاتىسۋشىلار كيدى دەلىنگەن ەتىك پەن كۇرتەشەنىڭ سان الۋان ءتۇرىن كورۋگە بولاتىن. وعان بارىنەن دە قىمباتى ءوزى زورعا كوتەرەتىن ۇزىن ساپتى الداسپان ەدى. اتا-باباسىنىڭ الىپ ادامدار بولعانىن راستاۋ ءۇشىن ونى كوزگە كورىنەر جەرگەن ءىلىپ قوياتىن.

شىنىندا دا، ماركيزدى وسىناۋ الىپ جاۋىنگەرلەردىڭ قۇرتاقانداي ۇرپاعى دەمەسكە لاجىڭىز جوق. پورترەتتەردە سۋرەتتەلگەندەي ولاردىڭ سۇستى جۇزدەرى مەن قاقپاقتاي جاۋرىندارىنا قاراڭىز دا، سوسىن، ەشكىنىڭ اسىعىنداي بولعان ماركيزگە قاراڭىز!  بايعۇستىڭ سيراقتتارى سيديىپ، ەكى بەتى سونەر شامداي بوزارىپ، سامايىنداعى وپا سەبىلىپ بۇيرالانعان شاشى  - «كوگەرشىن قاناتى» انە-مىنە «پىر» ەتىپ ۇشا جونەلەتىندەي. ولاردىڭ ءبىر ناسىلدەن ەكەنىنە سەنۋدىڭ ءوزى قيىن. دەگەنمەن، ونىڭ يمەك تۇمسىعىنىڭ ەكى جاعىنا ورنالاسقان جارقىراۋىق قوڭىزدىكىندەي جارقىل اتقان كوزدەرىنە قاراپ-اق اتا-باباسىنان دارىعان ءورشىل رۋحتى بىردەن بايقايسىز. جاسىراتىنى جوق، فرانتسۋز ۇرپاعىنىڭ دەنەسى شاۋ تارتقانمەن رۋحى استە باسەيمەيدى. قايتا كەرىسىنشە، باستاپقى قاسيەتتەرى السىرەگەنمەن رۋحى كۇشەيگەن ۇستىنە كۇشەيىپ الاپات جالىنعا اينالادى.  ءوز باسىم، ارىمايتىن الىپتا عانا بولاتىن ونداي ەرلىك پەن ورلىكتى جۇرەگى وتتى شاكەنە فرانتسۋزدىڭ بويىنان سان مارتە بايقاعام.

بىردە، ماركيز، ۇيرەنشىكتى ادەتىمەن قوناق بولمەدە ءىلۋلى تۇراتىن باعزى زامانعى دۋىلعانىڭ ءبىرىن كيىپ كورمەك بولادى. سول-اق ەكەن، كەۋىپ قالعان بۇرشاق ءدانىن قاۋىزىنا قايتا سالعانداي شاقشاداي باسىنا قولقاڭ ەتە ءتۇستى. سوندا دا، جىلتىراق بەدەرلى تەمىر اپاننىڭ ار جاعىندا قۋانىشتان ەكى كوزى وتتاي جانىپ تۇردى. ەندى بىردە بابالارىنان قالعان ۇزىن ساپتى سالا قۇلاش الداسپاندى ۇستاپ تۇرا قالعاندا الدىڭىزدا تاپ ءبىر قولىنا گوليافتىڭ قىلىشىن ۇستاپ، ونى ۇرشىقشا ۇيىرگەن ەرجۇرەك بالا ءداۋىت تۇر ما دەپ قالاسىز.

الايدا، مىرزالار، ماركيز بەن ونىڭ قالاملى جايلى سۋرەتتەۋلەردى تىم شۇبالاڭقى ەتىپ جىبەرگەنىمدى مويىندايمىن. دەسە دە، مەنى تۇسىنۋگە تيىسسىزدەر. سەبەبى، ماركيز اعاتايىمنىڭ كونەكوز دوسى بولدى ءارى اڭگىمە قامال تۋرالى بولا قالسا ول قاشان دا ونىڭ قوجايىنى تۋرالى كوسىلە اڭگىمەلەگەندى قۇپ كورەتىن. بايعۇس ماركيز! قاسىرەتتى 10 تامىز كۇنگى قاراتابان توبىردىڭ بۇلىگىنە قارسى تۇرىپ، ءۇمىت ەتەرلىك ەشتەڭە بولماسا دا ءوز ەگەمەندىكتەرى ءۇشىن قاسقايا قارسى تۇرعان، بيلىككە شىن بەرىلگەن تيۋيلري سارايىنداعى ات توبەلىندەي ساراي قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءبىرى بولدى.

ول ناعىز فرانتسۋز كاۆالەرىنە ءتان جانقيارلىقپەن سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا شايقاستى. كۇللى سانكيۋلوتتار لەگيوننىڭ كوز الدىندا كىشكەنتاي ساراي سەمسەرىن وڭدى-سولدى سەرمەپ ايقاي سالدى. اقىرىندا، توڭكەرىسشىل قاتىنىڭ قولىنداعى قانداۋىرمەن كوبەلەكشە قادالىپ قابىرعادا قالدى. ءسويتىپ، ونىڭ ءورشىل رۋحى كوگەرشىن قاناتىمەن بىرگە اسپانعا ۇشتى دا كەتتى.

بىراق بۇلاردىڭ وقيعاعا زارەدەي قاتسى جوق بولعاندىقتان، بىردەن باستاپقى اڭگىمەمە ورالايىن:

اس ءىشىلىپ، جاتار مەزگىل بولعاندا اعاتايىمدى الدە ءبىر ەسكى مۇناراداعى بولمەگە الىپ كەلەدى. بۇل قامالدىڭ ەڭ ەجەلگى بولىگى سانالاتىن. باعزى ءبىر زامانداردا بۇل جەر قاراۋىل مۇناراسى نە بەكىنىس قىزمەتىن اتقارعان بولسا كەرەك. ارينە، بولمەنىڭ كەرەمەت بوپ جەتىسىپ تۇرعانى شامالى. ماركيزدىڭ بۇلاي ورنالاستىرۋ سەبەبى، ول اعاتايىمنىڭ تالعامى بيىك جيھانگەز ءارى ەجەلگى ەسكەرتكىشتەردىڭ جانكۇيەرى ەكەنىن جاقسى بىلەتىن. ەندى ءبىر جاعىنان، جايلىلاۋ دەگەن بولمەلەر بۇل ۋاقىتتا بوس ەمەس تۇعىن. سونىمەن بىرگە، اعاتايىما بۇل بولمەنىڭ جاي بولمە ەمەس ەكەنىن، كەزىندە بۇندا وسى اۋلەتكە الدە قانداي قاتىسى بار اتاعى تاۋداي تۇلعالاردىڭ تۇرعانىن اسقان شەبەرلىكپەن جەتكىزەدى. ونىڭ سوزىنە سەنسەك، باقتالاسى روبەرت بريۋستىڭ بەننوكبەرنە شايقاسىنداعى جەڭىسىن ەستىگەن دجون بالليول ياعني ءوزىنىڭ تىلىمەن ايتقاندا جان دە بايەل ءدال وسى بولمەدە قۇسادان كوز جۇمىپتى. بارىنەن دە، دىندەر شايقاسى كەزىندە گەرتسوگ دە گيزدىڭ وسى بولمەدە تۇنەپ شىققانىن ەستىگەن اعاتايىمنىڭ قۋانىشتان جۇرەگى جارىلا جازدايدى.

ءتۇن قۇبىلمالى ءارى جەلدى بولدى. ال، بولمەنى جىلى بولدى دەۋگە اۋىز بارمايتىن. ۇستىنە ەسكى ۇلگىدەگى ليۆەرەي كيگەن، سوپاقشا ءجۇزدى، بويى سىرىقتاي ۇزىن قارت قىزمەتشى اعاتايىم جاتقان بولمەگە كەپ كىردى. ءبىر قۇشاق وتىندى پەشتىڭ تۇبىنە تاستاي بەرىپ، بولمەنى جىمىسقى كوزىمەن ءبىر شولىپ شىقتى. سودان سوڭ، مىرس ەتىپ، يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى دە قوناعىنا جاقسى جاتىپ، جايلى تۇرۋىن تىلەپ شىعىپ كەتتى. باسقاسى باسقا، جاسى كەلگەن قارت فرانتسۋز قىزمەتىشىنىڭ بۇنىسى كوڭىلگە كۇدىك ۇيالاتارلىق ەدى. بولمەنىڭ شىنىمەن دە كوزگە وعاش، سۇرەپەتسىز كورىنەتىنى سونشا ەسكى روماندارعا قانىق كەز –كەلگەن ادامنىڭ بويىنا قورقىنىش پەن سەنىمسىزدىك ۇيالاتار ەدى. تەرەزەلەرى بيىك بولعانمەن وتە تار تۇعىن. كەزىندە قاراۋىل تەسىگى بولعان ولاردى كەيىن ەرەپەيسىز قالىڭ قابىرعا مۇمكىندىك بەرگەنىنشە تۇرپايى تۇردە كەڭەيتىلگەنى كورىنىپ تۇر. ىلدالدالاۋمەن ارزەر تۇرعان تەرەزە جاقتاۋلارى ءۇپ ەتكەن جەلدەن سىقىرلاپ قويا بەرەدى. جەلدى تۇندەرى بۇل بولمەدەن ءداۋ ەتىكتەرىمەن تارسىلداتىپ، شپورلارىن زىرىلداتىپ ارلى-بەرلى جۇرگەن باياعى ليگا مۇشەلەرىنىڭ اياق دىبىسىن ەستىگەندەي بولار ەدىڭىز. ناعىز فرانتسۋز ەسىكتەرىنە ءتان قىڭىرلىقپەن قانشا جەردەن جاپپاق بولىپ كۇش جۇمساساڭىز دا سول جارتىلاي اشىق كۇيدە قالاتىن ەسىك ءسىزدى قايدا اپاراتىنى بەلگىسىز ۇڭىرەيگەن قاراڭعى دالىزگە اكەپ شىعاراتىن. دالىزگە قاراپ – بۇل جەر ءتۇن ورتاسىندا قابىردەن تۇرىپ سەرۋەندەۋگە شىعاتىن ەلەستەرگە ارناپ ادەيى سالىنعان با دەرسىز. ءدالىز ىشىمەن گۋىلدەي سوققان سۋىق جەلدەن ەسىك ارى-بەرى ىڭىرانا قوزعالعاندا، بەينە ءبىر قۇبىجىق ەلەس ىشكە كىرەرىن، نە كىرمەسىن بىلمەي، ەسىك كوزىندە ەكىۇداي كۇي كەشىپ تۇرعانداي اسەر قالدىراتىن. قىسقاسى، ەگەر قامالدا الدەبىر ەلەستىڭ بارى راس بولسا، ءوزىنىڭ سۇيىكتى دە جايلى بۇرىشى رەتىندە ءدال وسى سۇرىقسىز بولمەنى تاڭدارى داۋسىز ەدى.

دەگەنمەن دە، تالاي قىزىق پەن شىتىرماندى باستان كەشىرىپ، ابدەن ىسىلعان مەنىڭ اعاتايىم ول ساتتە ەشتەڭەدەن جۇرەكسىنە قويماعان ەدى. ەسىكتى بىرنەشە مارتە جاپپاق بولعانىمەن، ول ارەكەتىنەن تۇك شىقپادى. بۇل ونىڭ بويىن قورقىنىش بيلەگەندىكتەن ەمەس، سەبەبى ول سۇرەڭسىز بولمەدەن سەسكەنەتىن جاستان ءوتىپ كەتكەن، تىسقاققان تاجىريبەلى جيھانگەز تۇعىن. كەرىسىنشە، مەن جوعارىدا ايتقانىمداي، ءتۇن تاپ قازىرگىدەي ازىناپ تۇرعان ەدى. ءدالى قازىر مىنا ەسكى سارايدى اينالا جەل قالاي ۇيىتقىپ تۇرسا، كونە مۇنارانى دا سولاي سۋىق جەل اينالا ۇيىتقىپ تۇردى. ال، تاستاي قاراڭعى دالىزدەن ەسكەن ىزعار ءزىنداننان شىققان ىزعىرىقتاي سۇيەكتەن وتەدى. اىقىرى، ەسىكتى جابۋدان ءۇمىتى ۇزىلگەن اعاتايىم وشاققا ءبىر قۇشاق وتىندى اكەپ تاستاي سالدى. كوپ وتپەي-اق، اۋزى اپانداي وشاقتان شىققان جالىن بۇكىل بولمەنى جاپ-جارىق ەتىپ جىبەردى. قارسى قابىرعاعا تۇسكەن قىسقىشتىڭ كولەڭكەسى كوز الدىڭا ۇزىن سيراقتى ديۋدى ەلەستەتكەندەي. وسىدان كەيىن، اعاتايىم قابىرعاعا سۇعىنعان، ۇستىنە ونشاقتى ماتراس توسەلگەن فرانتسۋز توسەگىنە ورمەلەپ شىقتى دا، كورپەسىن قىمتانا بۇركەنىپ، يەگىنە دەيىن جامىلىپ الدى. لاپىلداپ جانعان وتقا قاراپ، جەلدىڭ گۋىلىنە قۇلاق ءتۇردى. ءبىر تۇنگى قونالقى ءۇشىن دوسى ماركيزدى قالاي شەبەر پايدالانىپ كەتكەنىنە ىشتەي ءماز بولىپ، مىسقىلداي كۇلىمسىرەدى. ءسويتىپ جاتىپ كوزى ءىلىنىپ كەتتى.

شىرت ۇيقىعا عانا ەنە بەرگەنى سول ەدى، ءوزى جاتقان بولمەنىڭ ءدال ۇستىندە ورنالاسقان مۇناراداعى قامال ساعاتىنىڭ ون ەكىنى سوققان داۋىسىنان ويانىپ كەتتى. ساعات تۇرعان ەسكى مۇنارا ەلەستەر مەن ارۋاقتارعا تاپتىرمايتىن مەكەن ەدى. ونىڭ كۇڭىرەنگەن ءبىرسارىندى داۋىسىنىڭ كىسى جالىقتىرارداي باياۋ شىققانى سونشا اعاتايىما بۇل ءبىتىپ بەرمەيتىن قيامەتتتەي كورىندى. ول ىشىنەن ساناي بەردى، ساناي بەردى، تۋرا ون ءۇشىنشى رەت سوققاندا بارىپ ساعات داۋىسى ساپ تيىلدى.

وشاقتاعى وت ولەۋسىرەپ، سوڭعى شىرپىنىڭ شوعى سونۋگە اينالعان. ءالسىز كوكشىل جالىن جىپىلىقتاپ، اندا-ساندا اقشىل ساۋلە شاشىپ، جوعارى ورلەيتىن دە قوياتىن. ۇيىقتاردا كيەتىن تەلپەگىن تۇمسىعىنا دەيىن باستىرا كيگەناعاتايىم كوزى شالا جۇمۋلى كۇيى جاتىر. ونىڭ قيالى قايدا شىعاندامادى دەيسىز؟! كوز الدىنداعى مىنا كورىنىستەر بىرەسە ۆەزۋۆي جانارتاۋى، بىرەسە فرانتسۋز وپەراسى، ريمدەگى كوليزەي، ءتىپتى، لوندونداعى ءدولليدىڭ كوفەحاناسى بولىپ ەلەستەپ، كەرەك دەسەڭىز، ساياحاتشى اتاۋلىنىڭ ميىنا ابدەن ورنىعىپ العان ايگىلى ورىنداردىڭ ساپىرىلىسقان بەينەلەرىمەن ميشا ارالاستى دا كەتتى. قىسقاسى، ول انە-مىنەتەرەڭ ۇيقى قۇشاعىنا ەنىپ بارا جاتقان ەدى.

كەنەت ول ءدالىز بويىمەن كەلە جاتقان الدكىمنىڭ اقىرىن باسقان اياق تىقىرىنان سەلت ەتىپ وياندى. اعاتايىمنىڭ ءوز اۋزىنان تالاي ەستىگەنمىن، ول كىسى ءجوپ-جونكى نارسەگە جۇرەگى شايلىعاتىن جان ەمەس-ءتى. سوندىقتان، وسىنداعى قوناقتاردىڭ ءبىرى بولار، ءتىپتى بولماسا، بولمەسىنە ۇيىقتاۋعا بارا جاتقان قىزمەتشى شىعار دەپ توپشىلادى دا، ورنىنان قوزعالماعان كۇيى جاتا بەردى. الايدا، اياق دىبىسى ءدال تابالدىرىققا دەيىن كەلدى دە ىلە-شالا ەسىك باياۋ اشىلعانداي بولدى. ونىڭ وزدىگىنەن اشىلعانىن، نە، بىرەۋدىڭ يتەرىپ اشقانىن اعاتايىم اجىراتا المادى. بولمەگە اپپاق كيىمدى ءبىر بەينە جىلىستاي ەندى. بۇل ءوزى بويشاڭ، سىمباتتى كەلگەن ءور ءمۇسىندى ايەل ادام ەدى. ەسكى ۇلگىدەگى ەتەگى مول پىشىلگەن كويلەگى جۇرگەندە ەدەن ۇستىمەن سۇيرەتىلىپ كەلەدى. ول اعاتايىما بۇرىلىپ قاراماستان تۋرا وشاققا قاراي بەتتەدى. اعاتايىم بولسا ءبىر قولىمەن كوزىنە تۇسكەن تەلپەگىن كوتەرگەن كۇيى وعان كوز الاماي تەسىلە قاراپ قالعان. الگى بەينە وتتىڭ جانىندا ءبىراز ۋاقىت قوزعالماي تۇرىپ قالدى. وشاقتا ارا-تۇرا لاپ ەتە قالعان جالىننىڭ كوك-شۋلان ساۋلەسى اعاتايىما ونىڭ كەسكىن-كەلبەتىن انىقتاپ قاراپ الۋعا مۇمكىندىك بەردى.

ءوڭى سۇلىك سورعانداي قۇپ-قۋ ەكەن، بالكىم، ءوڭىنىڭ بۇلايشا تىم قۋقىل تارتىپ كورىنۋىنە وشاقتا جانعان وتتىڭ سۇرەڭسىز كوكشىل ساۋلەسى اسەر ەتكەن بولۋى دا عاجاپ ەمەس. جۇزىنەن سۇلۋلىقتىڭ تابى بايقالادى. بىراق، سول سۇلۋلىقتى الدەبىر مۇڭ مەن ۋايىم شىرماپ العانداي. ونىڭ بەينەسىنەن ازاپتى تاۋقىمەتكە ەتى ابدەن ۇيرەنگەن، بىراق، ەشقانداي ميحنات ەڭسەسىن ەزىپ، ساعىن سىندار الماعان قايسار جاننىڭ ءور رۋحىن اڭعارۋعا بولاتىن. ايتەۋىر، ءوزىن ادام تانۋدىڭ حاس شەبەرى سانايتىن اعاتايىمنىڭ كوكەيىنە تۇيگەنى وسى بولدى.

الگىندە ايتقانىمداي، ەلەس دوسىمىز وتتىڭ باسىندا بايىرقالاپ ءبىرز تۇردى، سوسىن، جىلىنباق بولعانداي الدىمەن ءبىر قولىن، سوسىن، ەكىنشىسىن، سودان كەيىن اياقتارىن كەزەكپەن وتقا جاقىنداتتى. ءبىز بىلەتىن ەلەستەر، ەگەر بۇل شىنىمەن ەلەس بولسا، ادەتتە سۋىققا ايتارلىقتاي بەيىم كەلەدى. اعاتايىم، سونداي-اق، ونىڭ اياعىنا كونە ۇلگىدەگى بيىك وكشەلى تۋفلي كيگەنىن، ونداعى جاساندى يا ناعىز گۋھار تاستارمەن بەزەندىرىلگەن ايىلباستىڭ جانى بار زاتتاي جالت-جۇلت ەتىپ تۇرعانىن بايقايدى. اقىرىندا، الگى بەينە جايلاپ ارتىنا بۇرىلدى دا بولمە ىشىنە كوز تاستادى. ونىڭ شىنىداي سۋىق ءولى جانارى اعاتايىمنىڭ كوزىمەن تۇيىسكەندە بايقۇستىڭ ونە-بويى قالشىلداپ، سۇيەك-سۇيەگىنە دەيىن تۇرشىگىپ كەتتى. سودان سوڭ ايەل قولدارىن جايىپ، ساۋساقتارىن ايقاستىردى دا جالبارىنعان كەيىپپەن قاتتى قىسقان كۇيى اقىرىن باسىپ بولمەدەن شىعىپ، عايىپ بولدى.

اعاتايىم بۇل تىلسىم كەزدەسۋ جايلى ويلاپ، ءبىراز ۋاقىت وي قۇشاعىندا جاتتى. ول ءوزى (كەيىن بۇل جايلى ماعان ايتقاندا ءوزى دە باسا توقتالعان) جۇرەكتى ادام بولۋىمەن قاتار، تەرەڭ پايىمنىڭ يەسى دە ەدى. ۇيرەنشىكتى ءومىر زاڭدىلىقتارىنان تىس نارسەلەردى بىردەن جوققا شىعارا سالمايتىن. دەگەنمەن دە، الدىندا ايتقانىمداي، شارتاراپتى كەزگەن جيھانگەز ءارى تاڭعاجايىپ وقيعالارعا ەتى ۇيرەنگەن ادام بولعاندىقتان، اعاتايىم تەلپەگىن كوزىنە باسا كيىپ، ەسىككە تۋ سىرتىن بەرە اۋناپ ءتۇستى دە كورپەسىن يىعىنان نىعارلاي تارتىپ، ءاپ ساتتە ۇيقىعا كەتتى.

قانشا ۇيىقتاعانى بەيمالىم، ايتەۋىر، توسەگىنىڭ باس جاعىنان شىققان الدە كىمنىڭ داۋىسىنان ويانىپ كەتتى. باسىن كوتەرىپ قاراپ ەدى، الدىندا ەكى جاق ساماي شاشى ساقينا ءتارىزدى تىعىز ەتىپ بۇيرالانعان، ۇنەمى جىميپ جۇرۋگە ادەتتەنگەن سوپاقشا ۇزىن جۇزىنە ماڭگىلىك كۇلكىنىڭ تابى ءاجىم بولىپ ۇيالاعان قارت فرانتسۋز قىزمەتشىسى تۇر ەكەن. بايقۇس ءجۇزىن مىڭ قۇبىلتىپ، تاڭنىڭ اتقانىنا ءبىراز بولسا دا مىرزانى ۇيقىسىنان وياتقانىنا قايتا-قايتا كەشىرىم سۇراۋمەن بولدى. اعاتايىم كيىنىپ جاتىپ تۇندە كەلگەن جۇمباق قوناقتى ەمەس-ەمىس ەسىنە ءتۇسىردى. سودان سوڭ كارى قىزمەتشىدەن قامالدىڭ وسى بولىگىندە ءتۇن ورتاسىندا قىدىرىستاپ جۇرەتىن ايەلدىڭ كىم ەكەنىن سۇرادى. كارى مالاي ەكى يىعىن قۇلاعىنا جەتكەنشە كوتەرىپ، ءبىر قولىن كەۋدەسىنە قويدى دا، ەكىنشى قولىنىڭ ساۋساقتارىن سالالاي جازىپ جىبەرىپ، ءجۇزىن ەرەپايسىز قۇبىلتىپ، اسقان ءبىر ىلتيفاتپەن:

– مىرزانىڭ وزىنە ايان تۇنگى سىرلارىن ءبىلۋ ءبىز پاقىرىڭىزعا بۇيىرماعان. – دەدى ول.

بۇل جاقتان جارىتىپ ەشتەڭە بىلە الماسىن تۇسىنگەن اعاتايىم تاڭعى استان سوڭ ماركيزبەن بىرگە قامالدىڭ جاڭارتىلعان بولىگىن ارالاۋعا شىقتى. قابىرعالارى جىبەك ماتامەن قاپتالعان بولمەلەردىڭ ولگەنشە بالاۋىزدالعان ەدەنىمەن سىرعي باسىپ، التىن جالاتىلعان جيھازدار مەن اسىل ماتاللاردىڭ اراسىمەن ءوتىپ، سوڭىندا ءبىرى مايلى بوياۋمەن، ءبىرى بورمەن سالىنعان پورترەتتەرگە تولى ۇزىنشاق گالەرياعا كەلىپ جەتتى.

بۇل اۋلەت داڭقىنان باسقا ماقتاناتىن ەشتەڭەسى قالماعان ەسكى جۇيەنىڭ بەكزاداسى ءۇشىن كوسىلە سويلەۋگە تاپتىرمايتىن جەر تۇعىن. نورماندياداعى، ءتىپتى، تۇتاس فرانتسياداعى اتاقتى اۋلەتتەردىڭ بۇل ۇيمەن بايلانىس ورناتپاعاندارى كەم دە كەم. ماركيز قابىرعاداعى ءىلۋلى تۇرعان بابالارىنىڭ سۋرەتتەرىنە ءبىر-بىردەن توقتالىپ، ولاردىڭ اتقارعان ەڭبەكتەرىن وزىنە ءتان وتتى شابىتپەن ءتىزىپ شىقتى. ال، اعاتايىم ىشتەي تاعاتى تاۋسىلا، بىرەسە وڭ اياعىنا، بىرەسە سول اياعىنا قاراي بۇكشيىپ زورعا تىڭداپ تۇرعان ەدى. ماركيز بولات ساۋىت قۇرسانعان، ءجۇزى سۇستى جاۋىنگەرلەردىڭ سوعىستاعى ەرلىكتەرىنەن تارتىپ، شاشتارىنا وپا سەپكەن، ساماي تۇسى بۇيرالانعان، قىزعىت كوگىلدىر ءتۇستى جىبەك كۇرتەشە كيگەن،  كۇلىمكوز، كەربەز مىرزالاردىڭ ماحاببات حيكايالارى مەن سارايداعى استىرتىن ويىندارىنا دەيىن ەشتەڭە قالدىرمادى. سونداي-اق، بەلى قۇمساعاتتىڭ بەلىندەي جىڭىشكە، كەڭ ەتەك كويلەك كيگەن، ادەمى يىلىگەن تاياقتارىنا ءتۇرلى-ءتۇستى تاپسپالار بايلاپ ءبىر وتار قوي مەن عاشىقتارىنا بيلىك جۇرگىزىپ تۇرعان جۇرەكتەردى جاۋلاعىش باقتاشى قىزداردى دا ۇمىت قالدىرعان جوق.

ماركيز ولسىلاي قىزىنا سويلەپ تۇرعان ءبىر ساتتە اعاتايىمنىڭ كوزى كەشە تۇندەگى جۇمباق قوناقتان اۋمايتىن بويجەتكەن قىزدىڭ سۋرەتىنە تۇسەدى.

– سەنەسىز بە، سۋرەتتەگى بۇل ايەلدى كورگەن سياقتىمىن. – دەدى ول سۋرەتتى كورسەتىپ.

– عافۋ ەتەرسىز، - دەدى ماركيز سىپايى عانا جىميىپ، - بۇل مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى بۇل حانىمنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە جۇز جىلدان استى. بۇل – ليۋدوۆيك XIV-ءنىڭ جاس كەزىندە ءبىر ءداۋىردىڭ سۇلۋى بولعان گەرتسوگينيا لونگيل بولادى.

– ونىڭ ومىرىنە اسەر ەتكەن الدە ءبىر وقيعا بولىپ پا ەدى؟

بۇدان اسقان ءساتسىز ساۋال بولمايتىن شىعار. قارعا بويلى ماركيز سول ساتتە-اق ۇزىن سونار ءبىر اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتۋعا ىڭعايلانا باستاپ ەدى. شىنىمەن دە، اعاتايىم ساۋ باسىنا بالە تىلەپ الدى دا الگى اجارى الابوتەن گەرتسوگينيا ايتقالارلىقتاي ءرول وينعان فروندا ازامات سوعىسىنىڭ بۇكىل تاريحىن باستان-اياق تىڭداپ شىعۋىنا تۋرا كەلگەن. ال، ماركيز اڭگىمەسىنە تۇزدىق بولسىن دەپ كوردە جاتقان تيۋرەنن، كوليني جانە ءمازارينيدىڭ قۇلاعىن شۋلاتۋعا دەيىن باردى. ارينە، بارريكادالار كەزەڭى مەن «پورت-كوشەر» دە قالىس قالعان جوق. مەنىڭ اعاتايىم ماركيز بەن ونىڭ جان شىداتپاس ەستەلىكتەرىنەن قاشارعا جەر تاپپاي وتىرعاندا، كەنەت اڭگىمە اۋانى الدەقايدا قىزىقتى ءبىر وقيعاعا قاراي ويىستى. مىرزامىز گەرتسوگ دە لونگۆيلدىڭ كنياز كوندە جانە كونتيمەن بىرگە ۆەنسەن بەكىنىسىنە قالاي قامالعانىن، سونداي-اق، ولاردى قۇتقارۋعا تەمىردەي بەرىك نورماندىقتاردى جۇمىلدىرماق بولعان گەرتسوگينيانىڭ بايانسىز تالپىنىسى تۋرالى مايىن تامىزا ايتتى. اقىرى، ونىڭ ديەپپ بەكىنىسىندە كورول اسكەرىنىڭ قورشاۋىندا قالىپ، قولعا ءتۇسۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان قىسىلتايااڭ ساتىنە دە كەپ جەتتى.

– گەرتسوگينيانىڭ رۋحى، - دەپ ءسوزىن ارمەن قاراي جالعادى ماركيز، - باسىنا تۇسكەن تاۋقىمەتپەن بىرگە اسقاقتاي ءتۇستى. وسىناۋ نازىك تە سۇيكىمدى جاننىڭ مۇنشاما اۋىر ازاپقا قايىسپاي قارسى تۇرۋىنىڭ ءوزى تاڭعالارلىق جاعداي ەدى. ول باسىن قاتەرگە تىگىپ، قاشۋدىڭ ەڭ قەتەرلى جولىن تاڭدايدى. الاي-دۇلەي ۇيىتقىعان داۋىلدى ءتۇنى جانىنا بىرنەشە ءۇي قىزمەتشى مەن كۇتۋشى ايەلدەردى، سونداي-اق، ونىڭ تاعدىرىنا ءالى دە ادال بىرنەشە ەرجۇرەك كاۆالەرلەرىن ەرتىپ جاۋ جاساعى كۇزەتۋدى ۇمىت قالدىرعان قامالدىڭ كىشكەنتاي ارتقى قاقپاسىنان بايقاتپاي سىتىلىپ شىعادى. ونىڭ بار ويى – شامامەن 8 شاقىرىمداي جەردەگى شاعىن پورتقا جەتۋ ەدى. الدا-جالدا قاتەر تونە قالسا دەپ ول جەرگە كۇنى بۇرىن قۇپيا تۇردە كەمە دايىنداتىپ قويعان بولاتىن.

بوسقىنداردىڭ شاعىن توبى بۇل قاشىقتىقتى جاياۋ ءجۇرىپ وتۋگە ءماجبۇر بولدى. ولار پورتقا جەتكەندە داۋىل كۇشەيىپ، الاساپىران بولىپ جاتتى. اعىس كەرى سوعىپ، كەمە زاكىرىن تاستاپ جاعالاۋدان الىستا تۇردى. ماڭايدا اعاش جاڭقاسىنداي جيەكتە تىنىمسىز شايقالاق قاققان بالىقشىلاردىڭ شاعىن قايىعىنان باسقا كەمەگە بارۋعا بولاتىن دەنى دۇرىس ەشنارسە جوق ەدى. گەرتسوگينيا تاۋەكەل ەتۋگە بەل بۋدى. تەڭىزشىلەر رايىنان قايتارۋعا قانشا تىرىسقاندارىمەن جاعالاۋدا كۇتىپ تۇرعان ءولىم قاۋپى مەن ەشتەڭەدەن قايتپايتىن بىربەتكەيلگى ونى اسىقتىرا ءتۇستى. سوندىقتان ءوزىن قايىققا دەيىن ماتروستىڭ قۇشاعىنا ساپ كوتەرىپ اپارۋىنا كەلىسۋىنە تۋرا كەلدى. بىراق، جەل ورشەلەنە سوعىپ، كوتەرىلگەن دۇلەي تولقىننان ماتورس  بويىن بيلەي الماي، اياعى تايىپ كەتتى دە قولىنداعى اسىل قازىنانى تەڭىزگە اعىزىپ الادى.

گەرتسوگينا تەڭىزگە عارىق بولا جازداپ، ءولىم اۋزىنان قالدى. ءوزىنىڭ بەرىسپەيتىن ولەرمەندىگى مەن تەڭىزشىلەردىڭ جانقيارلىعى ارقاسىندا جاعاعا ءىلىندى. ەسىن ءجيىپ، ءسال الدەنگەن سوڭ-اق، تاعى ءبىر رەت باقايقاپ كورۋدى ايتىپ وزەلەنە ءتۇستى. الايدا، بۇل ۋاقىتتا داۋىلدىڭ كۇشەيگەنى سونشا، بۇدان بىلايعى تالپىنىستىڭ ەش ءمانى جوق ەدى. بىراق، بۇدان ءارى بوگەلۋ – قولعا ءتۇسىپ، تۇتقىن بولۋ دەگەن ءسوز. امالى ابدەن تاۋسىلعان گەرتسوگينيا اتتار الدىرتتى دا قىزمەتشى ايەلدەرمەن بىرگە وزىنە ەرگەن جاۋجۇرەك مىرزالارعا مىنگەسىپ، ۋاقىتشا پانالايتىن جەر ىزدەپ تۋعان جەردىڭ ءتوسىن كەزىپ كەتە باردى

– تاعدىر تالكەگىمەن، - دەدى ماركيز ءسوزىن ساباقتاپ، ءارى قالعىپ بارا جاتقان اعاتايىمنىڭ نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن سۇق ساساعىن ونىڭ كەۋدەسىنە تىرەي قويىپ، - سول ءبىر بەيباق گەرتسوگينيا دۇلەي داۋىلدىڭ وتىندە تەنتىرەپ ءجۇرىپ، اقىرى وسى سارايعا ات باسىن بۇرادى. ونىڭ كەلە جاتقانىن ەستىگەن سارايداعىلار اجەپتاۋىر ابىگەرگە تۇسكەن. ويتكەنى، وسىناۋ الاساپىران زاماندا، ەلسىز ايماقتاعى جالعىز سارايعا اتتى اسكەردىڭ دۇرسىلتەدە جەتىپ كەلۋى كىمدى بولسا دا شوشىندىرارى انىق ەدى.

سىرت تۇلعاسى ەڭگەزەردەي، مۇزداي قارۋلانعان جاۋىنگەر العا سۋىرىلىپ شىعىپ مارتەبەلى قوناقتىڭ ەسىمىن حابارلادى. وسىدان كەيىن عانا سارايداعىلاردىڭ جانى بويلارىنا ءتۇستى. جاپا-تارماعاي شىراقتارىن الا جۇگىرىپ، قوناقتاردى قارسى الۋعى اۋلاعا شىعادى. الاۋ وتتىڭ جارىعىندا ولار ءدال مۇنداي جول ازابىن تارتىپ، مالمانداي بولىپ، ابدەن تيتىقتاعان جانداردى بۇرىن-سوڭدى كورمەگەن شىعار-اۋ. وڭدەرى قۇپ-قۋ، كيىمدەرىنىڭ ءورىم-ءورىمى شىققان گەرتسەگينيا مەن ونىڭ نوكەر ايەلدەرى ءبىر-ءبىر جاۋىنگەردىڭ ارتىنا مىنگەسىپ العان. ال، سۋىقتان دىردەكتەپ، ۇيقى مەڭدەپ قاجىعان پاجدار مەن قىزمەتشىلەر اتتان اۋناپ تۇسە جازداپ ارەڭ تۇردى.

گەرتسوگينيانى مەنىڭ اتا-بابالارىم قۇشاق جايا كۇتىپ الدى. ونى سارايدىڭ ۇلكەن زالىنا كىرىگىزىپ، توڭعان قوناقتار جىلىنسىن دەپ وشاققا لاۋلاتىپ وت جاقتى. ال، جولاۋشىلارعا مول ەتىپ داستارحان جايۋ ءۇشىن اسۇيدەگى بارلىق قازان-شاق پەن ىدىس-اياقتار ىسكە قوسىلدى.

– ونىڭ ءبىزدىڭ سارايدان پانا تابۋعا تولىق حاقى بار ەدى، - دەدى شاكەنە بويلى ماركيز كەۋدەسىن ءسال كەرە ءتۇسىپ، - ويتكەنى ول ءبىزدىڭ اۋلەتكە تۋىس بولىپ كەلەتىن. ونىڭ جايى بىلاي تۇعىن، ونىڭ اەسى- گەنريح دە بۋربون، كوندە حانزادامەن...

– سوندا گەرتسوگينيا سارايدا تۇنەپ شىقتى ما؟ – دەپ باج ەتە قالدى ماركيزدىڭ تاعى ءبىر ءۇشى-قيىرسىز شەجىرەلىك حيكاياسىنا تاپ كەلۋدەن قورىققان اعاتايىم، ونىڭ ءسوزىن ادەيى ءبولىپ.

– و، گەرتسوگينيا ما؟ ونى ءسىز كەشە تۇندە تۇنەگەن بولمەگە ورنالاستىرادى. ول كەزدە بۇل بولمە مارتەبەلى قوناقتارعا ارنالعان سالتاناتتى قوناقجاي بولاتىن. نوكەرلەرى ىرگەلەس دالىزگە شىعاتىن بولمەلەرگە جايعاستى، ال، سۇيىكتى پاجى كورشىلەس شاعىن بولمەگە جاتتى. گەرتسوگينيانىڭ كەلگەنىن سالتاناتى تۇردە حابارلاعان، كۇزەتشى قىزمەتىن اتقارعان الگى الپامساداي جاۋىنگەر بولسا دالىزدە ارى-بەرى ءجۇرىپ قاراۋىلداۋمەن بولادى. ول قارا تورى كەلگەن، ءجۇزى سۇستى، قارۋلى جىگىت ەدى. دالىزدەگى شامنىڭ جارىندا ونىڭ ايبات شەككە ءجۇزى مەن بۇلشىق ەتى بۇلتيعان دەنەسىنە قاراپ بۇكىل قامالدى جالعىز ءوزى-اق قورعاي الاتىنىنا شەك كەلتىرمەس ەدىڭىز.

سول كۇنى دە ءتۇن ءدال قازىرگىدەي الاي-دۇلەي تۇعىن. ايتپاقشى، ەندى ەسىمە ءتۇستى، كەشە گەرتسوگينيانىڭ وسى سارايعا كەلگەن تاريحي كۇنى بولاتىن. بۇل كۇندى مەن جاقسى بىلەم، سەبەبى، ءبىزدىڭ اۋلەت ءۇشىن ول ءتۇندى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇل تۋرالى ءبىزدىڭ اۋلەتتە وعاشتاۋ ءبىر اڭگىمە ساقتالعان.

اڭگىمە وسىعان جەتىپ، ماركيز ءسوزىن كىلت ءۇزدى. ونىڭ قاباعىنىڭ اراسىنا الدەبىر مۇڭ ۇيىرىلگەندەي بولدى.

– بىزدىڭ اۋلەتتە بۇل تۋرالى مىنانداي اڭىز بار. سول ءتۇنى ءبىر توسىن وقيعا بولعان كورىنەدى... اقىلعا سىيمايتىن، قۇپيا، جۇمباق وقيعا، - وسىنى ايتتى دا ءبىر ۋاق ءۇنسىز قالدى.

– بۇل الگى حانىمعا قاتىستى ما ەدى؟ – دەپ سۇرادى اعاتايىم، تاعاتسىزدانا ەلەڭدەپ.

– تۇن جارىمى اۋىپ كەتكەن بولاتىن، - دەپ ماركيز اڭگىمەسىن قايتا جالعادى، - بۇل كەزدە بۇكىل ساراي...

وسىنى ايتتى دا ول تاعى دا كىبىرتىكتەپ توقتاپ قالدى، اعاتايىم بولسا بىلگەنشە تاعاتى تاۋسىلىپ العا قاراي ۇمسىنا ءتۇستى.

– كەشىرىم وتىنەم، - دەدى ماركيز، ونىڭ سۇرعىلت تارتقان وڭىنە سەندى عانا قان جۇگىرىپ، - اۋلەتىمىزدىڭ تاريحىنا قاتىستى كەيبىر جايتتاردى ايتۋ ماعان وتە اۋىر. ءيا، ول ءبىر الماعايىپ زامان ەدى عوي. اۋىر قىلمىستار تانىمال ادامداردىڭ قولىمەن جاسالاتىن ۋاقىت. وزىڭىزگە ءمالىم، تەكتىلەر تەرىس ىسكە بوي الدىرسا قارا توبىردىكىندەي ەمەس، ونىڭ سالدارى اۋىر بولادى عوي. بايعۇس گەرتسوگينيا! كەشىرەرسىز، بويىمداعى اۋلەت نامىسى جىبەرەر ەمەس، قارسى بولماساڭىز، اڭگىمە اۋانىن باسقاعا بۇرساق.

اعاتايىمنىڭ قىزىعۋشىلىعى تىپتەن ۇدەي ءتۇستى. الگى ءبىر اسقاق تا سالتاناتتى كىرىسپەسوز الدا تاڭعاجايىپ ءبىر حيكايا كۇتىپ تۇرعانداي ونى ءوزىنىڭ سىرلى يىرىمىنە تارتا باستاپ ەدى. ەندى كەلىپ، كەنەتتەن ۇستاعان ورىنسىز قىمسىنۋدىڭ كەسىرىنەن وسىناۋ قىزىقتان قۇرا قالۋدى ءتىپتى دە قالاعان جوق. ونىڭ ۇستىنە، جاڭالىققا جانى قۇمار ساياحاتشى رەتىندە ءار نارسەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋدى ءوزىنىڭ بورىشى دەپ سانايتىن. بىراق، ماركيز قويىلعان سۇراقتىڭ بارىنەن جالتارىپ باقتى.

– جاقسى، - دەدى اعاتايىم ءسال جاراتپاعان كەيىپپەن، - بۇل تۋرالى نە ويلاساڭىز دا ەركىڭىز، مەن ول حانىمدى كەشە تۇندە كوردىم.

تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان ماركيز كەيىن قاراي شەگىنىپ، وعان كوز الماي قاراپ قالدى.

– ول مەن جاتقان بولمەمگە باس سۇقتى.

ماركيز يىعىن قيقاڭ ەتكىزىپ، مىسقىلمەن جىميدى دا، ناسىباي سالعان شاقشاسىن سۋىرىپ الدى. مۇنىسىن اعىلشىندارعا ءتان دورەكىلەۋ ازىلگە بالاپ، ادەپتىلىك ساقتاۋ ءۇشىن عانا ءماجبۇرلى تۇردە جىلى شىراي تانىتقان سىڭايى ەدى.

الايدا اعاتايىم ءسوزىن ەش بولمەستەن، اسا سالماقتىلىقپەن بولعان جاعدايدى ەگجەي-تەگجەي بايانداپ شىقتى. ماركيز قولىنداعى اشىلماعان شاقشاسىن ۇستاعان كۇيى، ونى ۇيىپ تىڭدادى. اڭگىمە اياقتالعاندا، ول شاقشانىڭ قاقپاعىن ساۋساعىمەن اسىقپاي قاقتى دا، ناسىبايىن قۇشىرلانا ءبىر ءسىمىرىپ الدى:

– پالى! — دەدى دە ماركيز، گالەرەيانىڭ كەلەسى باسىنا قاراي ادىمداي جونەلدى.

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان: ءامىر قابشىقباي

Abai.kz