فرانتسيا، يتاليا، يسپانيا، گەرمانيا...تولقۋلار...نارازىلىق...كۇللى الەم قازىر تەك وسىنى جازىپ جاتىر. ءار تۇستا تالاپتار ءار ءتۇرلى. ءبىر جەردە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا رەفورما جاسالۋدى تالاپ ەتسە، ەندى ءبىر جەردە ەكونوميكالىق وزگەرىستەردى تالاپ ەتۋدە. تاعى ءبىر ەلدە ءۇي الۋ باعدارلامالارىن جەتىلدىرۋ كەرەكتىگىن ايتۋدا. و باستا بەيبىت سيپاتتا باستالعان شەرۋلەر، كوپ ۇزاماي كوشەدەگى بۇزاقىلىققا ۇلاسىپ كەتتى.

وسى ساتتە بىرقاتار ساراپشىلار بۇل ىسكە سىرتقى كۇشتەردىڭ قاتىسى بارىن ايتۋدا. ەۋروپاعا بوسقىندار بىرنەشە باعىت ارقىلى كىرەدى. ءبىرى جەرورتا تەڭىزى ارقىلى. بۇل باعىتتا كوبىنە افريكادان بوسقىندار وتەدى. ولار ۇرلەمەلى قايىقتار ارقىلى ەۋروپاعا اتتانادى. كەيبىرى جولدا سۋعا باتادى.

تاعى ءبىر باعىت تۇركيا ارقىلى ىسكە استى. قازىر بۇل باعىت اسا وزەكتى ەمەس. الايدا سيرياداعى سوعىس قىزعان شاقتا، وسى باعىت ارقىلى ەۋروپاعا ءبىراز بوسقىن كىردى. تەك سيريا ەمەس، اۋعانستاننان دا ەو اۋماعىنا وسى باعىتپەن بارعان بوسقىندار از ەمەس.

ءۇشىنشى باعىت - بەلارۋس ارقىلى. بۇل تازا ساياسي قىسىم، بوپسا جوباسى دەۋگە بولادى. بەلارۋس بيلىگى (رەسەيدىڭ قولداۋىمەن بولسا كەرەك) تاياۋ شىعىستان بوسقىنداردى ءوز اۋماعىنا كىرگىزىپ، كەيىن ونى پولشا مەن بالتىق ەلدەرىنە قاراي باعىتتاپ كەلەدى. وسىلايشا ەو-عا قىسىم جاساپ، سانكتسيالاردى الىپ تاستاۋعا يتەرمەلەۋدە. الايدا ول بوپساسى ازىرگە ناتيجە بەرە قويمادى.

بوسقىنداردى سىرتقى كۇشتەر ءجيى ءوز ماقساتىنا پايدالانادى. ول جاعى تۇسىنىكتى دە. سوعىس اۋماعىنان، اشتىق ايماعىنان قاشقان حالىق الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا، قۇقىقتىق تۇرعىدان دا وسال بولىپ كەلەدى. كەيبىرى ارنايى كۇشتەردىڭ ارباۋىنا تۇسەدى. ەندى ءبىرى ەۋروپاعا ات باسىن تىرەگەن ساتتە، ازىن-اۋلاق قارجى ءۇشىن ءتۇرلى ۇيىمدارعا قوسىلادى. مىسالى ەۋروپادا كوممۋنيستىك قوزعالىستار، رەسەيدى جاقتايتىن ۇيىمدار، راديكالدى جابىق قاۋىمداستىقتار بار. وتكەن جىلى ريمگە بارعان ساتتە كوممۋنيستەردىڭ شەرۋىن كورگەنمىن. كەيبىرى كسرو-نىڭ، رەسەيدىڭ تۋىن كوتەرىپ الىپ، ۇرانداتىپ كەتىپ بارا جاتقان.

«بوسقىنداردى ەۋروپاعا جەتپەي تۇرىپ اربايتىن كۇشتەر دە بار» دەيدى ساراپشىلار. ولار تاياۋ شىعىستا، افريكادا ارەكەت ەتەدى. قارجى تولەپ، كەيبىرىن «ءوز قاتارىنا» قوسقان بولادى. ەۋروپاعا جەتكەن ساتتە، الگىلەرمەن بايلانىسىن ۇزبەيدى. ايلىق تا الىپ تۇرۋى مۇمكىن. كەيىن بەيبىت شەرۋ، نارازىلىق بولعان ساتتە، سونىڭ اراسىنا كىرىپ، شەرۋدىڭ سيپاتىن وزگەرتىپ، ونى بۇزاقىلىققا اينالدىرادى. دۇكەن تونايدى، عيمارات ورتەيدى، قيراتادى، شاعادى. بۇل ەۋروپا بيلىگىنە قىسىمدى ارتتىرىپ، ىشكى ماسەلەگە كوبىرەك كوڭىل بولۋگە يتەرمەلەيدى. سالدارىنان سىرتقى ساياساتتا كەي ۇكىمەتتىڭ بەلسەندىلىگى ازايۋى ىقتيمال. كەي ۇكىمەتتى ءتىپتى وسىنداي شەرۋلەر ارقىلى قىزمەتىنەن كەتىرۋى دە مۇمكىن.

مىسالى قازىرگىدەي جاعداي جالعاسا بەرسە، ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ كەيبىرى ۋكراينانى قارجىلاي قولداۋ مىندەتتەمەلەرىن ۋاقىتىندا ورىنداي الماۋى دا عاجاپ ەمەس. ال بۇنىڭ كىمگە ءتيىمدى ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى.

جالپى بوسقىندارمەن بىرگە لاڭكەستىك ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرى، قىلمىس الەمىنىڭ وكىلدەرى دە كىرۋى ىقتيمال. ءبىر مەزەتتە مىڭداعان ادام شەكاراعا توپتاسقان ساتتە، ادامداردى ءجىتى تەكسەرۋ قيىنعا سوعادى. سونداي حاوستى پايدالانادى.

جالپى سىرتتان كەلەتىن بوسقىن، قاشقىندارعا اسا ساق بولۋ كەرەك. ەڭبەك ميگرانتتارىن دا ۇدايى باقىلاۋ ماڭىزدى. بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى.

اسحات قاسەنعالي

Abai.kz