بيىل ىبىراي ءالتىنساريننىڭ تۋعانىنا 185 جىل تولادى (1841–1889).

قازاق دالاسىنداعى العاشقى مەكتەپتەردىڭ نەگىزىن قالاعان اعارتۋشى، پەداگوگ، جازۋشى، ەتنوگراف ءارى فولكلورتانۋشى. ول ءبىلىمدى حالىقتىڭ بولاشاققا اپارار باستى كۇشى دەپ تانىپ، جاڭا وقۋ جۇيەسىن ەنگىزدى، وقۋلىقتار جازىپ، بالالار ادەبيەتىنىڭ ىرگەسىن قالادى. ءالتىنساريننىڭ اعارتۋشىلىق مۇراسى – ۇلتتى وركەنيەتكە جەتەلەگەن جارىق جول.

ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اعارتۋشىلىق كوزقاراستارى مەن مۇراسى — قازاق حالقىنىڭ ءبىلىم، مادەنيەت جانە رۋحاني دامۋىنا زور ىقپال ەتكەن ماڭىزدى تاريحي قۇبىلىس.

ىبىراي التىنسارين (1841–1889) قازاقتىڭ تۇڭعىش اعارتۋشىلارىنىڭ ءبىرى، ۇستاز، جازۋشى جانە قوعام قايراتكەرى بولدى. ونىڭ باستى ماقساتى — قازاق بالالارىنا ءبىلىم بەرىپ، حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ جانە قوعامدى مادەنيەتكە ۇمتىلدىرۋ.

ىبىراي التىنساريننىڭ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى يدەيالارى مىناداي بولدى:

ءبىلىم مەن عىلىمدى جوعارى باعالادى. ول حالىقتىڭ بولاشاعى ءبىلىمدى ۇرپاققا بايلانىستى دەپ ءتۇسىندى. «كەل، بالالار، وقىلىق!» ولەڭى ارقىلى جاستاردى وقۋعا، بىلىم الۋعا شاقىردى.

زايىرلى مەكتەپتەر اشۋدى قولدادى. التىنسارين قازاق بالالارىنا ارنالعان مەكتەپتەردىڭ كوبەيۋىنە ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ول وقىتۋدا ءدىني بىلىممەن قاتار، اريفمەتيكا، گەوگرافيا، تاريح سياقتى پاندەردىڭ بەرىلۋىن جاقتادى.

ەڭبەك تاربيەسىنە ۇلكەن ءمان بەردى. ونىڭ شىعارمالارىندا ەڭبەكقورلىق، ادالدىق، كاسىپ ۇيرەنۋ سياقتى قاسيەتتەر دارىپتەلەدى.

قازاق قىز بالالاردىڭ ءبىلىم الۋىن قولدادى. ىبىراي قازاق دالاسىندا قىزدارعا ارنالعان مەكتەپتەردىڭ اشىلۋىنا دا باستاماشى بولدى.

انا تىلىندەگى وقۋلىق جاساۋدى كوزدەدى. بالالاردىڭ تۇسىنىكتى تىلدە بىلىم الۋىنا جاعداي جاساۋ ءۇشىن قازاق تىلىندە وقۋ قۇرالدارىن جازدى.

ادامگەرشىلىكتى ناسيحاتتادى. ونىڭ اڭگىمەلەرىندە مەيىرىمدىلىك، ادالدىق، قاراپايىمدىلىق، دوستىق جانە جاۋاپكەرشىلىك يدەيالارى كورىنىس تابادى.

ءالتىنساريننىڭ ەڭ ماڭىزدى ەڭبەكتەرىنىڭ بىرى — «قازاق حرەستوماتياسى» (1879). بۇل كىتاپ قازاق بالالارىنا ارنالعان العاشقى وقۋ قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولدى. ونىڭ قۇرامىنا تاربيەلىك ءمانى بار اڭگىمەلەر، ولەڭدەر مەن حالىق اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى ەنگىزىلدى.

ونىڭ «كەل، بالالار، وقىلىق!»، «ونەر-ءبىلىم بار جۇرتتار» سياقتى ولەڭدەرى ءبىلىم مەن ونەردىڭ ماڭىزىن كورسەتەدى. ال «اكە مەن بالا»، «باي بالاسى مەن جارلى بالاسى»، «مەيىرىمدى بالا»، «تازا بۇلاق» سەكىلدى اڭگىمەلەرى جاس ۇرپاقتى جاقسى قاسيەتتەرگە تاربيەلەيدى.

سونىمەن، ىبىراي التىنسارين قازاق  قوعامىندا بىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلى اعارتۋشى بولدى. ول زايىرلى مەكتەپ ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالادى، قازاق تىلىندەگى العاشقى وقۋ ماتەريالدارىن جاسادى جانە ۇلتتىق پەداگوگيكانىڭ ماڭىزدى قاعيدالارىن تۇجىرىمدادى.

ونىڭ مەكتەپ اشۋ، وقۋلىق جازۋ، قىز بالالارىن وقىتۋ، ەڭبەك پەن ادامگەرشىلىكتى ناسيحاتتاۋ جونىندەگى يدەيالارى بۇگىنگى كۇنى دە ءوز ماڭىزىن جوعالتقان جوق. ى. ءالتىنساريننىڭ مۇراسى — قازاقتىڭ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ تاريحىنىڭ ماڭىزدى بولىگى دەپ تولىق ايتۋعا بولادى.

وسىلايشا، التىنسارين ءبىلىم بەرۋدى جەكە جانە الەۋمەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى جولى دەپ سانادى. ونىڭ اعارتۋشىلىق، ەڭبەك، مورال جانە بىلىمگە ۇمتىلۋ تۋرالى يدەيالارى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

Abai.kz