مۇستاقىم ىقسانوۆتىڭ تۋىلعانىنا 100 جىل!

جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى...

ۇستىمىزدەگى جىلدى م.ىقسانوۆ جىلى دەپ ايتۋعا ابدەن بولادى. وسى ءبىر جالىندى مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ حالقى شاراپحانادا كەڭ كولەمدە تويلادى (24 ناۋرىز). كوپ ۇزاماي قىزىلوردا قالاسىندا بولدى. سول سياقتى الماتى، استانا قالالارىندا دا اتاپ ءوتىلىپ جاتتى. ەڭ سوڭعى توي تۋعان جەرى ورال وبلىسىندا 17–18 قىركۇيەكتە ءوتتى.

مۇستاقىم ىقسانوۆ — قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن مەملەكەت قايراتكەرى. ول قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن، ياعني تۇركىستان، قىزىلوردا، جامبىل وبلىستارىن باسقارىپ، شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاجىرلى ۇلەس قوستى. ونىڭ ەڭ كوپ باسشىلىق ەتكەن جەرى — باتىس قازاقستان وبلىسى. ءوزى دە سول وبلىستىڭ جانىبەك اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. اسا جەمىستى ەڭبەك جولىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بەتپاقدالانى يگەرۋدەن باستايدى. ءار جىلدارى بىلىكتىلىگى مەن بىلىمدىلىگىنىڭ، ۇيىمداستىرۋشىلىق شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ءارتۇرلى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتتەرىنەن سوڭ ماقتارال اۋداندىق پارتيا كوميتەتىن باسقاردى. 1960 جىلدارى اسا كۇردەلى كەزەڭدە قىزىلوردا وبلىسىنا باسشىلىق ەتتى. ول سىر ءوڭىرىن باسقارعان كەزدە قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋىنا ۇيىتقى بولدى. اسىرەسە، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ەڭبەك وزاتى، «دالا اكادەميگى» اتالاتىن ىبىراي جاقاەۆ وسى جىلدار ىشىندە كۇرىشتەن مول ءونىم الىپ، اتى الەمگە تانىلعانى تاريحي وقيعا بولىپ قالدى.

1975–1986 جىلدارى باتىس قازاقستان وبلىسى پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-حاتشىسى بولدى. وسى جىلدارى ول وبلىس ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن ارتتىرۋعا، اسىرەسە كۇردەلى قۇرىلىسقا، سان الۋان شارۋاشىلىق، وقۋ-اعارتۋ، دەنساۋلىق، مادەنيەت سالالارىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى.

ول قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ادامگەرشىلىگى مول، پاراساتتى باسشى ەكەنىن كورسەتتى. ەڭ باستىسى — حالىققا ادال قىزمەت ەتتى جانە سول ۇستانىمنان ەشقاشان اينىماعان ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى اسا پاتريوت باسشى بولىپ قالدى. ونى بىلەتىن جانە ونىمەن قىزمەتتەس بولعان ادامداردىڭ جۇرەگىندە ول ءوز ەسىمىن التىن ارىپپەن جازىپ قالدىردى.

ونىڭ وڭتۇستىك قازاقستانداعى جەمىستى ەڭبەگى تۋرالى بىرگە ىستەس بولعان ادامداردىڭ ەستەلىكتەرىنە كوڭىل بولسەك:

«...جاس جىگىتتىڭ مىقتى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى نازارعا الىنىپ، كوپ ۇزاماي باسشىلىق قىزمەتكە كوتەرىلدى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە م.ىقسانوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى جەتىساي قۇرىلىس باسقارماسىنا باسشى بولدى. 1958 جىلى بەتپاقدالاداعى يرريگاتسيالىق قۇرىلىس ترەسىنە باسشىلىققا جىبەرىلىپ، جاس ينجەنەر يرريگاتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعىندا جوعارى كاسىبي شەبەرلىك كورسەتتى. ونىڭ وسى جىلدارداعى تاجىريبەسى كەيىن ماقتا جانە كۇرىش ەگەتىن ايماقتاردا جۇمىس ىستەگەندە وتە پايدالى بولدى.

جاستىعىنا قاراماستان، كوپ ۇزاماي وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى يليچەۆ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە كوتەرىلىپ، كەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقاردى...» (ك.بوتاەۆ، «دوبرىي سلەد نا زەملە», 28.10.2023)

ونىڭ سىر بويىنداعى قىرۋار ەڭبەگى تۋرالى:

1962 جىلى نەبارى 36 جاسىندا قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولدى. م.ىقسانوۆ وزىنە جۇكتەلگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ ءتۇسىنىپ، زور ىنتامەن ەڭبەك ەتتى، قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەني وركەندەۋىنە اسا كوپ ۇلەس قوستى.

قىزىقتى جايت: مۇستاقىم ءبىلالۇلىنىڭ سىر وڭىرىمەن جاقىن تانىسۋى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى، ەگىس اكادەميگى، ايگىلى كۇرىششى ىبىراي جاقاەۆپەن تانىسۋ ماقساتىندا شيەلى اۋدانىنا بارۋدان باستالدى. بۇل — جاس ايماق باسشىسىنىڭ ەڭبەك ادامدارىنا دەگەن قۇرمەتىنىڭ ايقىن كورىنىسى. مۇنداي ازاماتتاردىڭ ادەتتە قولداۋشىلارى مەن ءىزباسارلارى دا كوپ بولادى. ونىڭ جالپى قاراپايىم جۇمىسشىلارعا دەگەن قۇرمەتى ەرەكشە ەدى.

وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ قىزمەت جولىن ايتۋلى ديقاننان باستاۋىنا تولىق نەگىز بار ەدى. اقساقالدىڭ اقىل-كەڭەسى دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ، سىرداريانىڭ سول جاعالاۋىنداگى تىڭ جەرلەردى يگەرۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. كوپ ۇزاماي مۇندا ءىرى سۋارۋ جانە قۇرعاتۋ جۇمىستارى باستالدى. سودان كەيىن جوسپارلانعان جەرلەرگە كۇرىش ەگىلىپ، العاشقى جىلدان باستاپ-اق مول ءونىم الىندى.

م.ىقسانوۆ كۇرىش ەگىستىگىن جوسپارلاۋ مەن سۋارۋدى كومسومولدىڭ جالپىوداقتىق باس قۇرىلىس جوبالارىنىڭ قاتارىنا ەنگىزۋگە قول جەتكىزدى. شارۋاشىلىقتار كۇرىش وسىرۋگە ارناۋلى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن كوپتەپ الا باستادى، رەسپۋبليكالىق جانە وداقتىق بيۋدجەتتەن قوماقتى قارجى ءبولىندى. قۇرىلىس ترەستەرى قۇرىلىپ، بۇرىن شىمكەنتتە ورنالاسقان رەسپۋبليكالىق كۇرىش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى قىزىلورداعا كوشىرىلدى. بۇل — شىن مانىندە تاريحي وقيعا بولدى.

جاڭا سوۆحوزدار اشىلدى، سولاردىڭ ءبىرى — كەلىنتوبە جانە ت.ب.

مۇستاقىم ىقسانوۆتىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى — جاستاردى ەڭبەكسۇيگىشتىك رۋحقا تاربيەلەۋى ەدى. بىردە ەگىس القابىندا جۇمىس ىستەيتىن ديقاندار اراسىندا جاستاردىڭ از ەكەنىن بايقاپ، وبلىستىق كومسومول ۇيىمىنا «جاس جاقاەۆتىقتار» اتتى جاستار قوزعالىسىن ۇيىمداستىرۋدى تاپسىرادى. 1964 جىلى ناۋرىزدا ىبىراي جاقاەۆتىڭ «جاستارعا حات» اتتى ۇندەۋى جاريالاندى. بۇل شارا سىر ەلىنىڭ جاستار جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەردى.

وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كۇرىش شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا بەل بۋعان كومسومولەتستەر مەن جاستارعا بارلىق جاعدايدىڭ جاسالۋىن قامتاماسىز ەتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاستاردىڭ قاتارى كوبەيىپ، جاس كۇرىششىلەر ميتينگىلەرى ءوتتى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ كومەگىمەن ولارعا ارنايى «جاقاەۆتىقتار مارشى» ءانى جازىلدى.

وبلىس باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعىن باقىلاپ قانا قويماي، باسقا دا وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. قازالى سۋ ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىسى اۋدانداعى 67 مىڭ گەكتار جەردى سۋلاندىرۋعا جوعارى پارتيا ورگاندارىنىڭ رۇقساتىن الىپ، باسىقارا سۋ ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ قۇرىلىسىن بۇكىلوداقتىق كومسومولدىق قۇرىلىس جوباسى دەپ جاريالادى.

ونىڭ باستاماسىمەن تيپتىك جوبا نەگىزىندە كولحوزدار مەن سوۆحوزدارعا ارنالعان ورتالىق فەرمالار سالىنىپ، اباتتاندىرۋ مەن كوگالداندىرۋ قولعا الىندى. اۋىلدارعا جاڭا جولدار سالىنىپ، ەڭبەكاقى ءوستى، تۇرمىس جاعدايى جاقساردى.

م.ىقسانوۆ وبلىستى باسقارعان ءتورت جىل ىشىندە سىر ەلى كۇرىش وندىرۋدەن ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىن باسىپ وزىپ، كسرو كولەمىندە اتاعى شىقتى. كوپتەگەن كۇرىششىلەر سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى دەگەن مارتەبەلى اتاققا يە بولسا، قىزىلوردا وبلىسى لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇعان دەيىن رەسپۋبليكاداعى ەڭ ارتتا قالعان وبلىستاردىڭ ءبىرى سانالعان ايماق تەز ارادا الدىڭعى قاتارلى وبلىستار قاتارىنا كوتەرىلدى.

جالپى، جاقاەۆشىلار قوزعالىسى تۋرالى ايتساق، وسى اۋقىمدى ءىس-شارا م.ىقسانوۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. 1963 جىلدىڭ باسىندا ونىڭ وبلىسقا باسشى، ياعني ءبىرىنشى حاتشى بولىپ كەلۋىنەن باستالدى دەسەك ارتىق بولماس. جوعارىدا كورسەتكەنىمىزدەي، ول ەلمەن تانىسۋ ماقساتىنداعى العاشقى ساپارىن ىبىراي اقساقالعا سالەم بەرۋدەن، ەگىسى بىرىڭعاي سۋارمالى وبلىستىڭ كۇرىش شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ باعىتتارى تۋرالى تاجىريبەلى ديقانمەن وي بولىسۋدەن باستايدى. بۇل ىبەكەڭگە ەرەكشە اسەر ەتكەن ەكەن. ديقان مەن پارتيا قايراتكەرىنىڭ ويى ءبىر جەردەن شىقتى. ويتكەنى ىقسانوۆ — اۋىل، سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى، شارۋاشىلىق باسقارۋدان وسكەن، كەڭ اۋقىمدا ويلايتىن باسشى ەدى.

قىزىلوردا وبلىسىنا كورشى رەسپۋبليكالاردان كوپتەگەن قانداستارىمىزدى كوشىرىپ اكەلىپ ورنالاستىرعانى دا تاريحي وقيعا ەدى. جالپى، م.ىقسانوۆ وڭتۇستىك قازاقستان جەرىنە كوشىرىپ اكەلگەن قانداستارىمىزدىڭ اراسىنان ەلگە ەرەكشە ەڭبەگى سىڭگەن قوعام قايراتكەرلەرىن اتاپ وتسەك: د.ءالجانوۆ، ب.باتمانوۆ، ج.اتاباەۆ، ت.جايلىباەۆ جانە ت.ب.

ول بارلىعى ءتورت جىل وبلىستا باسشى بولدى. ونى سول جەردەن قوزعاماعان دۇرىس بولار ەدى... م.ىقسانوۆ كەتكەن سوڭ ە.اۋەلبەكوۆ كەلگەنگە ۋاقىتقا دەيىن وبلىس شارۋاشىلىعى قۇلدىراپ كەتكەنى — تاريحي شىندىق.

م.ىقسانوۆتىڭ اسا قينالعان ۋاقىتى

مۇستاقىم اعانىڭ جانىنا قاتتى باتىپ، اسا قينالعان كەزىنە دە توقتالا كەتكەن ءجون. شىن مانىندە، ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى وڭاي بولعان جوق، وتە كۇردەلى جاعدايدا ءوتتى. نەگىزگى مىندەتى ۇكىمەت پەن پارتيانىڭ تالاپ ەتكەن اۋىر تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بولسا، تۋعان حالقىنا جاناشىرلىق تانىتۋ ونىڭ ەكىنشى ۇستانىمى ەدى.

حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن مىنا ءبىر تاريحي وقيعانى ەسكە تۇسىرەيىك. سوناۋ حح عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ جەتىساي وڭىرىنە تاجىكستان مەن حورەزم ولكەسىنەن، ياعني حالىقتىڭ كوپ بولىگى قاراقالپاقستاندا تۇراتىن قانداستارىمىزدى كوشىرىپ اكەلگەن مۇستاقىم اعا ەكەنى بەلگىلى. ول كەزدە ول جەتىساي اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدى. كوپ ۇزاماي، ياعني 1961 جىلى كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلارى بۇل جەرلەردى وزبەكستانعا قوسىپ جىبەردى. ون جىلدان سوڭ سول جەرلەر شىمكەنت وبلىسىنا قايتا قوسىلدى. سول قۇجاتتامانى بەكىتۋگە مۇستاقىم ىقسانوۆتىڭ قولى قويىلدى، سەبەبى ول اتالعان كوميسسيانىڭ توراعاسى ەدى. وسى تاريحي ماسەلە تۋرالى سول كەزدەگى سارىاعاش اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دەربىس ءالجانوۆ بىلاي دەپ باياندايدى:

«— بۇرىنعى ءۇش اۋداندى قازاقستانعا قايتا قوساتىن كوميسسيانىڭ باسشىسى بولىپ تاشكەنتكە كەلگەن م.ىقسانوۆ ەكەنىن ەستىدىك... ءبىز ەندى سول كىسىگە بارىپ سالەم بەرەتىن بولدىق. ولاي دەيتىنىمىز — وسى جەتىساي اينالاسىنداعى بەتپاقدالاعا ەل جيناپ، سوۆحوزدار اشىپ كوركەيتكەن جانە بىزدەردى سوناۋ تۇركىمەنستاننان كوشىرىپ اكەلگەن باسشىمىز، ۇستازىمىز مۇستاقىم ىقسانوۆقا بارىپ جولىعۋدىڭ ءساتىن تاپپاي وتىرعانىمىزدا، ءوزى اياق استىنان ويلاماعان جەردەن كەلە قالدى. مەن قۋانعاننان ەس-اقىلىمنان ايىرىلا جازدادىم... سارىاعاش اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە ەشقانداي حابار-وشارسىز كەلۋى قىزىق بولدى. ونىڭ كوڭىلسىز ەكەنىن، بەت-الپەتى تۇتىگىپ كەتكەنىن بايقادىم... سونداعى ونىڭ ايتقانى:

— مەنى وسى ولكەنى جاقسى بىلەتىن ادام ەسەبىندە د.ا.قوناەۆ جولداستىڭ ءوزى كوميسسيا باستىعى ەتىپ جىبەرگەنىنە وتە قۋانعان ەدىم. الايدا مۇنىم بەكەر بولىپ شىقتى... وزبەكستانعا ون شاقتى جىل بۇرىن بەرىلگەن جەرلەردى تۇگەل قايتارمايتىن قۇجاتتاردى دايارلاپ قويىپتى. اتالعان قۇجات بويىنشا ءمىرزاشول اۋدانىنىڭ ورتالىعى — گاگارين قالاسى تۇگەلدەي وزبەكستانعا قالاتىن بولىپتى.

ءبىز د.ا.قوناەۆپەن كەلىسكەنبىز، وسى قۇجاتقا قول قويىڭىز دەپ قاراپ وتىر وزبەكستان باسشىلارى. مەنىڭ توبەمە جاي تۇسكەندەي بولدى... ماعان قوناەۆ ەشتەڭە ايتقان جوق ەدى. حاباردى ايتىپ، سول كىسىمەن سويلەسەيىن دەسەم، الماتىعا تەلەفون شالا الماي الەك بولدىم. انانداي قۇجاتقا قول قوياتىن مەنىڭ باسىم ەكەۋ ەمەس قوي... مەن قوناەۆپەن سويلەسىپ، انىعىن بىلەيىن دەسەم، تەلەفون بايلانىستارىن وزبەكستان باسشىلارى بۇعاتتاپ قويىپتى. الماتىعا تەلەفونداپ، قوناەۆتىڭ وزىنە بولىپ جاتقان جاعدايدى ايتۋ ءۇشىن ساعان اسىعىس، توتەنشە جاعدايدا كەلىپ وتىرمىن، – دەپ اسا قينالىپ كەلگەنىن ايتتى».

«— ويباي، مۇسەكە، مەن ءسىزدى قازىر «ۆەرتۋشكامەن-اق» بايلانىستىرامىن دەپ، اسكەري بولىمشەگە الىپ باردىم. سول جەردە ول قوناەۆپەن سويلەستى، ماعان ءبارى انىق ەستىلىپ تۇردى. قوناەۆتىڭ م.ىقسانوۆقا ۇرسىپ سويلەگەنىنە تاڭعالدىم. شىنىندا، وزبەكستان باسشىلارى قوناەۆپەن كەلىسىپ، ءمىرزاشول اۋدانىن الىپ قالاتىن بولىپتى. مىنانداي حالىقتىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى قىلمىستى جانە جىمىسقى جاعدايدى قوناەۆ ىقسانوۆقا ايتپاعان. ول بارا سالىپ قولىن قويا سالۋ كەرەك بولعان. الايدا ونىڭ تەلەفونداپ وسىنداي ىڭعايسىز جاعدايدى سۇراعانىنا د.ا.قوناەۆ اقساقال ىقسانوۆقا قاتتى رەنجىپ قالعانىنىڭ كۋاسى بولدىم...»

ارينە، قوناەۆتىڭ كەلىسىمىنسىز ءمىرزاشول اۋدانى وزبەكستاندا قالماس ەدى. ماسكەۋدەن شىققان نۇسقاۋ بويىنشا 1961 جىلى حرۋششەۆ وتكىزگەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرلەرى تۇگەلدەي قايتارىلۋى ءتيىس ەدى. قالاي بولعاندا دا، وزبەكستان باسشىلارى قوناەۆتىڭ ءتىلىن تاپقان ەدى. وسى جاعداي م.ىقسانوۆقا وتە اۋىر ءتيدى. سەبەبى تاريحي قۇجاتقا كوميسسيانىڭ باسشىسى رەتىندە وعان قول قويعىزعان بولاتىن. كەلەشەكتە ۇرپاعىمىز حالقىمىزعا جاسالعان وسىناۋ قياناتتاردى م.ىقسانوۆتان كورىپ، قارعاپ-سىلەۋى مۇمكىن ەدى. ارينە، بۇل ماسەلەلەر م.ىقسانوۆتى قاتتى قامىقتىردى. بەتپاقدالانى كوركەيتۋگە، ەل قوندىرىپ، سوۆحوزدار اشىپ، قانشاما يگى ىستەر جاساۋعا قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەن م.ىقسانوۆ سىندى ارداگەر اعامىزدىڭ كوڭىل كۇيىنىڭ قانداي بولعانىن ەلەستەتۋ اسا قيىن. وسىنداي اتا-بابامىزدان قالعان قالىڭ قازاق مەكەندەگەن اۋدانداردى وزبەكستانعا بەرە سالعاندا، ول قانشاما قارسىلىق كورسەتىپ، ىشتەي كۇيزەلگەن بولاتىن. بىراق قولدان كەلەر امال بار ما؟ ال ەندى سول اۋداندار قازاقستانعا قايتا كىرەتىن بولعاندا، ونىڭ قۋانىشىندا شەك بولماعانى انىق. الايدا ءمىرزاشول اۋدانىن الىپ قالۋعا زورلىقپەن قول قويدىرعاندا، ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسى قانشالىقتى اۋىر جاعدايدى باستان كەشكەنىن بىلەمىز.

بۇل جەردە كوڭىل بولەتىن تاعى ءبىر جاعداي — قوناەۆ اقساقالدىڭ وزبەكستان باسشىلارىمەن جاقسى قاتىناستا بولعانى. قوناەۆ اقساقالدىڭ وزبەك اعايىندارعا بۇيرەگى بۇرعانى سونشا، 1975 جىلى سارىاعاش اۋدانىنىڭ ءۇش سوۆحوزىنىڭ جەرىن وزبەكستانعا ءجۇزىم ەگۋ ءۇشىن ارەنداعا بەردى. ال سول جەرلەردى 1984 جىلى، قوناەۆ ءوزى قىزمەتتەن كەتەر الدىندا، ياعني ەكى جىل بۇرىن زاڭداستىرىپ، وزبەكستان قۇرامىنا كىرگىزدى.

وزبەك اعايىندار زاڭدى تۇردە سول ءۇش سوۆحوزدىڭ جەرلەرىن يەلەپ العان سوڭ، سول تەرريتورياداعى كەلەس ماقتا زاۋىتىن كوشىرىپ الىپ كەتۋدى تالاپ ەتتى. قوناەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن سول زاۋىتتى سارىاعاش قالاسىنا كوشىرىپ الۋعا ءماجبۇر بولدى.

قورىتا ايتقاندا، ەگەمەندىك العاننان كەيىن، 2000 جىلداردىڭ باسىندا وزبەكستان شەكاراسى 15 شاقىرىمداي ىشكە كىرىپ كەتىپ، سارىاعاش كۋرورتىنىڭ جانىنان ءبىر-اق شىقتى. ءومىر بويى قازاقستان اۋماعىندا تۇرعان قالىڭ قازاقتىڭ اياق استىنان وزبەكستان بولىپ كەتكەندەگى جاعدايىن، ياعني كوز جاسىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. ونىڭ ۇستىنە، سول جەردەگى جاڭا شەكارانى وزبەك اعايىندار جاۋىپ تاستادى (ياعني كەدەن دە جابىلدى), ارى-بەرى ءوتۋ ءۇشىن بەيشارا حالىق قاپلانبەك ارقىلى وتەتىن بولىپ قالدى. ءبىزدىڭ حالىق ءۇشىن بۇل جاعداي كەزەكتى تراگەديا مەن قياناتتاردىڭ ءبىرى عانا ەدى. بۇل ماسەلە تۋرالى ەشقانداي باسپاسوزدە جازىلمادى. حالىق قانشاما مۇڭى مەن كورگەن قياناتىن ايتىپ شاعىمدانسا دا، ونى باسپاسوزگە جاريالاۋعا قاتاڭ تىيىم سالىندى. حالىقتىڭ مۇڭى مەن زارىن كوپشىلىككە جاريالاۋ قازاقستان باسشىلارىن ايىپتاۋ بولاتىنى بەلگىلى ەدى.

وسىعان ۇقساس بۇدان بۇرىن بولعان تاعى ءبىر جاعدايدى ايتىپ وتەيىك. سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ماڭعىستاۋدى تۇرىكمەنستانعا بەرۋ ماسەلەسى قوزعالدى. بىراق ماسكەۋدىڭ بۇل جوسپارى ىسكە اسپاي قالدى. بۇل ماسەلەنى اركىم ءارتۇرلى تۇسىنەدى. بىرەۋلەر ونى ن.س.حرۋششەۆتىڭ قىزمەتتەن كەتكەنىنەن كورەدى. ول كەتۋگە اسىقپاي، تاعى ءبىر-ەكى جىل وتىرعاندا، ماڭعىستاۋدى تۇرىكمەنستانعا وتكىزىپ جىبەرەتىن ەدى جانە اتىراۋدى رەسەيگە قوساتىن ەدى دەپ توپشىلايدى. ەكىنشى بىرەۋلەر وسى ەرلىكتى تۇگەلدەي قوناەۆقا جابادى. ال كەيبىرەۋلەر بۇل ەرلىكتى جاساعان قانىش ساتپاەۆ ەكەنىن ايتادى. بۇل شىندىققا كوبىرەك جاقىندايدى. ماڭعىستاۋ سياقتى قازاقتىڭ قاسيەتتى جانە كيەلى مەكەنىنەن ايىرىلىپ قالاتىن بولعان سوڭ، ارداگەر قانىش يمانتايۇلى جانتالاسا ءجۇرىپ، اقىرىندا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى م.ۆ.كەلدىشكە مۇڭىن شاعادى. كەڭەس وداعىنداعى اسا بەدەلدى عالىم ق.ساتپاەۆتى مستيسلاۆ ۆسەۆولودوۆيچ ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن ەدى. كسرو عىلىمىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعاندىقتان جانە ورتالىق كوميتەتكە مۇشە بولعاندىقتان، ونىڭ ءسوزىنىڭ سالماعى باسىم ەدى. ارينە، ماڭعىستاۋدىڭ تاعدىرىن شەشكەن سول كىسى بولاتىن. بۇل ماسەلەنى قوناەۆقا جاماۋدىڭ قيسىنى كەلمەيدى، ويتكەنى ول كەزدە قوناەۆ ونداي باتىل قيمىلعا بارا قويۋى ەكىتالاي ەدى.

ونىڭ سوڭعى قىزمەتى — ورال وڭىرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن وبلىستىڭ شارۋاشىلىعى جانە ءوندىرىسى وسى كەزدە قارقىندى دامىعانى بەلگىلى. كەشەگى توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى ۇلتشىلداردىڭ «ۋرالسكوە كازاچە ۆويسكو» اۆتونومياسىن قۇرماقشى بولعان ىلاڭى كەزىندەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇيىمشىلدىعى مەن ءپاتريوتيزمىن بۇگىن ماقتانىشپەن ەسكە الامىز. وسى وقيعاعا قازاقستاننىڭ ون ءبىر وبلىسىنىڭ جىگىتتەرى قاتىستى. ءبىر ماڭعىستاۋدىڭ وزىنەن 350 جىگىتتىڭ قاتىسقانى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ وسىنداي ىنتىماعى مەن رۋحى سول م.ىقسانوۆتىڭ كەزىندە ءوسىپ جەتىلدى دەپ تەبىرەنە ايتامىز. بۇل — تاريحىمىزداعى اسا كۇردەلى وقيعا، ارينە، بۇل باسقا ماقالانىڭ ەنشىسىندەگى دۇنيە.

قورىتا ايتقاندا، م.ىقسانوۆتىڭ ارقاسىندا بۇل ولكە گۇلدەندى جانە قازاقستان قۇرامىندا قالدى.

ومىرباياندىق دەرەكتەر:

مۇستاقىم ءبىلالۇلى ىقسانوۆ (30 ناۋرىز 1926 جىل، بايدۋكوۆ اۋىلى، ورال گۋبەرنياسى، قازاق اسسر — 18 قاراشا 1991 جىل) — كەڭەستىك قازاق مەملەكەتتىك جانە پارتيا قايراتكەرى.

• 1926 جىلى 30 ناۋرىزدا بايدۋكوۆ اۋىلىندا (قازىرگى باتىس قازاقستان وبلىسى جانىبەك اۋدانى بورسى اۋىلى) دۇنيەگە كەلگەن.

• 1961–1962 جىلدارى — تۇركىستان وبلىسى يليچەۆ اۋدانى پارتيا كوميتەتىنىڭ 1-سەكرەتارى.

• 1962–1963 جىلدارى — وڭتۇستىك قازاقستان ولكەلىك سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى.

• قازاقستان كومپارتياسى قىزىلوردا وبكومىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى (1963–1966).

• قازاقستان كومپارتياسى جامبىل وبكومىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى (1970–1971).

• 1971–1975 جىلدارى — قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى.

• كپسس وك مۇشەلىگىنە كانديدات (1976–1986).

• قازاقستان كومپارتياسى ورال وبكومىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى (1976–1985).

ءومىر بويى حالىق پەن ۇكىمەتكە ايانباي قىزمەت اتقارعان مۇستاقىم ءبىلالۇلى وسىنداي جوعارى جانە اسا جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارىپ، حالقىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى. ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە كوز سالساق، وتە قايراتتى ءارى ىسكەر باسشى بولعانىن كورەمىز. قازاقستان تاريحىندا ول ءوز ەسىمىن التىن ارىپپەن جازىپ قالدىرعان تاريحي تۇلعا.

• كپسس-ءتىڭ 23, 24-سەزدەرىنىڭ دەلەگاتى.

• 1971 جىلدان باستاپ كپسس ورتالىق تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.

• 7–8-سايلانعان قازاق سسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى.

• قازاق سسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قۇرىلىسشىسى (1961 جىل).

• كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ 7–8 (1962–1970) جانە 9–11 (1974–1989) شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى.

م.ىقسانوۆ بيلىكتىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا جەمىستى ەڭبەك ەتىپ، لەنين، «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالمەن ماراپاتتالدى. ورال قالاسىندا م.ىقسانوۆ اتىنداعى كوشە بار. قالا كوشەلەرىندەگى ول تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان. №36 مەكتەپكە م.ىقسانوۆتىڭ ەسىمى بەرىلىپ، مەكتەپ اۋماعىندا وعان ەسكەرتكىش ءمۇسىن قويىلدى.

ونىڭ جارقىن بەينەسى مەن رەسپۋبليكا شارۋاشىلىعى مەن وندىرىسىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى حالقىمىزدىڭ تاريحىندا ەشقاشان ۇمىتىلمايدى.

ادەبيەتتەر ءتىزىمى:

1. اقباەۆ ج. ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى كوپ // ۇلى تۇلعا. — ورال: اعارتۋشى، 2011. — 47–50 ب.

2. اتاەۆ ا. ەل ەسىندە قالعان ەر // ۇلى تۇلعا. — ورال: اعارتۋشى، 2011. — 81–87 ب.

3. باقتىگەرەەۆا ا. ىقسانوۆ // ۇلى تۇلعا. — ورال: اعارتۋشى، 2011. — 75–80 ب.

4. يحسانعالي س. جارقىن تۇلعا // ورال ءوڭىرى. — 2014. — 29 ناۋرىز (№34). — 5 ب.

5. قىدىرنيازوۆا ش. اعانى اڭساۋ (ولەڭ) // ۇلى تۇلعا. — ورال: اعارتۋشى، 2011. — 101–102 ب.

6. ۇلى تۇلعا مۇستاحيم ءبىلالۇلى ىقسانوۆ: تۋرالى ەستەلىكتەر / اۆتور-قۇراست. ا.ق.اتاەۆ. — ورال: اعارتۋشى، 2011. — 140 بەت + 16 ب.

7. تاعدىر شىڭداعان تۇلعا // ۇلى تۇلعا. — ورال: اعارتۋشى، 2011. — 12–22 ب.

8. بوتاەۆ ك. دوبرىي سلەد نا زەملە. 28.10.2023.

9. ارىستاناليەۆا د.، جاپاكوۆ ن. www.westkaz.kz, 12 قازان.

10. وتەنيازوۆ س. ەل ەسىندە قالعان ەر // قازاقستان ءداۋىرى. — 12 ناۋرىز، 2026 ج.

سامات وتەنيازوۆ،

مادريد جانە ءال فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى، ت.ع.ك.

Abai.kz