قر پرەزيدەنتى بۇل جولداۋدى حالىقتىق قۇرىلىسقا ارناپ، بارلىق ماسەلەلەردى جالپىحالىقتىق قۇرىلىس اينالاسىنا ءتىزىپ شەشۋگە شاقىردى. بۇل حالىققا دا تۇسىنىكتى.

بۇل جولداۋدىڭ ەرەكشەلىگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 35 جىلدىعىنا جانە جاڭا كونستيتۋتسيامىزدىڭ قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعانداي.

پرەزيدەنت جولداۋدا اۋىل-ايماقتى دامىتۋدان باستادى. ءبىزدىڭ ايماقتارىمىز، قالالارىمەن ەكونوميكالىق قۋاتتى بولسا، مەملەكەت تە مىقتى بولادى. سول ءۇشىن ءار ايماق ءوز باسىمدىلىقتارىن بەلگىلەپ الۋ كەرەك دەدى پرەزيدەنت. وسى جەردە ءبىر مىسال كەلتىرەيىك.

قازىر قازاقستان حالقىن 3-اق وبلىس اسىراپ وتىر دەۋگە بولادى. ولار الماتى ق.، اتىراۋ وبلىسى، استانا ق.، قالعانىنىڭ ءبارى دوتاتسيادا وتىر، ورتالىقتان سۋبۆەنتسيا الادى. اكىمدەر بولسا بيۋدجەتتى جەتكىزۋمەن الەك، تەندەر دەگەن بىتپەيتىن پايدالى ناۋقاندار. ينۆەستيتسيا تارتۋ، ونى وندىرىسكە سالۋ ماسەلەسى ىلۋدە بىرەۋ بولماسا، سىن كوتەرمەيدى. ينۆەستيتسيا تۋرالى پرەزيدەنت جولداۋدا ارنايى توقتالدى، ءبىر ىزگىلىكتىڭ جوقتىعىن ايتىپ، ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ كەرەك ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى.

مۇنداي جاعدايدا وبلىس اكىمدىكتەرى «يجديۆەنچەسكي رولدە» جۇرگەندەي.  تاۋەلسىزدىك العالى 35 جىل بويى، بىردە-ءبىر رەت 3 – 5 – 10 جىلدىق باعدارلاما جاسايىق، بىرتىندەپ «دوتاتسيا وبلىسى» دەگەن اتاقتان قۇتىلايىق دەپ، نە وبلىس باسشىلارى ەڭسە كوتەرمەيدى، نە استاناداعى بيلىك باستامايدى. ۇكىمەت، پارلامەنت ءبارى ءبىر ورنىنان جىلدار بويى جىلجىمايتىن كەيىپ تانىتىپ وتىر، يننوۆاتسيالىق تالپىنىس جوق. ەندى مۇندايدا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن سۇراق تۇرادى؟

پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا يننوۆاتسيالىق وي-ۇسىنىستار، تاپسىرمالار جەتەرلىك. ولار اسىرەسە جاساندى ينتەللەكتى، تسيفرلاندىرۋدى، جاڭا تەحنولوگيالىق ۋكلادتى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان. پرەزيدەنت ءبىزدى سونى وزگەرىستەرگە شاقىرادى، الەم وزگەرۋدە، سانا، پسيحولوگيا وزگەرۋدە، ءبىز دە وزگەرۋمىز كەرەك. ول حالىقتىق قۇرىلىس اياسىندا، كوپتەگەن تۇبەگەيلى وزگەرىسكە، مىسالى مەملەكەتتىڭ باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ كەرەك ەكەندىگىن اشىپ ايتادى. 2027 جىلدا جالپىحالىقتىڭ اۋقىمدى قۇرىلىس جىلى دەپ اتاۋدى ۇسىندى.

وسى ورايدا مەن ءبىر  تۇبەگەيلى ۇسىنىس جاساماقشىمىن. بۇل جاڭا جوبا قانشالىقتى ىسكە اسادى، ومىرشەڭ، ءدال بۇگىن كەرەك پە، ونى بيلىك باسىنداعىلاردىڭ قۇزىرىندا،  ال عالىم-ەكونوميست رەتىندە ۇسىنىس جاساۋ مەنىڭ پارىزىم دەپ سانايمىن، پرەزيدەنت سوعان شاقىرۋدا دەپ ويلايمىن. سەبەبى پرەزيدەنتتىڭ جالپىحالىقتىڭ اۋقىمدى قۇرىلىمعا  شاقىرۋى، ول ەكونوميكامىزدىڭ بارلىق سالالارىندا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ كەرەك دەپ تۇسىنەمىن.

وسى جولداۋدىڭ نەگىزگى يدەيالارىن ناقتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «جالپىحالىقتىڭ دامۋ جوسپارىن» ازىرلەۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ونىڭ نەگىزىنە حالىقتىڭ، كاسىپكەرلەردىڭ، عالىمداردىڭ، ساراپشىلار مەن سالالىق مامانداردىڭ ۇسىنىستارى الىنۋ كەرەك. مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسىنە كەلسەك، قازىرگى وبلىستاردى باسقارۋ ادىستەرىنە تۇبەگەيلى وزگەرىس ەنگىزىپ، ەندى ۇلكەن ايماقتىق جانە ايماقارالىق جۇيەسىن ەنگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىن وزگەرتىپ باسقارۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزگەن ءجون. بۇرىننان قاتىپ قالعان استانا، وبلىس ورتالىعى، اۋدان دەگەن ورتالىقتاندىرىلعان اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىنەن كەتىپ، نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ينتەگرالدى، گوريزونتالدى، ينۆەستيتسيالىق، لوگيستيكالىق جوبالار جۇيەسىنە اۋىسۋ كەرەك سياقتى.

قازىر ءار وبلىس ءوز پروبلەماسىن ءوزى شەشىپ، ال 2-3 وبلىس بىرىگىپ شەشەتىن ماسەلەلەرگە ءمان دە بەرمەيدى. مىسالى، كورشى جاتقان وبلىستاردا لوگيستيكا، تەحنيكا، تەحنولوگيالاردى بىرلەسىپ يگەرۋدى بىلاي قويعاندا، سۋ، ەكولوگيا، تازا اۋا كەڭىستىگىنە قاتىستى قازبا بايلىقتاردى بىرىگىپ يگەرۋ، ورمان شارۋاشىلىعى، ءتىپتى جەتپەي جاتقان ادام كاپيتالىن بىرگە پايدالانۋ ماسەلەلەرىن قاراعىمىز دا كەلمەيدى، تاعى باسقا كوپتەگەن ايماقارالىق ماسەلەلەردى بىرگە شەشۋ كەرەك.

رەسپۋبليكا بويىنشا ۇلكەن ايماقتىق قۇرىلىمدار جانە ايماقارالىق قۇرىلىمدار قۇرىلسا. مىسالى، رەسپۋبليكا بويىنشا 5 ۇلكەن ايماق (ەسكىشە ايتساق 5 ءۋالايات) قۇرىلسا دەپ ويلايمىن. ولار: 1. باتىس قازاقستان; 2. سولتۇستىك قازاقستان; 3. ورتالىق قازاقستان; 4. شىعىس قازاقستان; جانە 5. وڭتۇستىك قازاقستان. بۇل قۇرىلىمنىڭ ماقساتى اكىمشىلىك قىزمەتپەن قاتار، ۇلكەن ايماقتىق جانە ايماقارالىق دامۋدى، ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى، مەملەكەتتىك جانە ايماقتىق باعدارلامالاردى، ايماقارالىق بيزنەس-ەكونوميكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن اينالىسۋ.

ايماق ء(ۋالايات) باسشىسىنا زاڭمەن ۆيتسە-پرەمەر دەگەن ستاتۋس بەرىلىپ، ونى بۇكىل ۇلكەن ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە مىندەتتەۋ كەرەك. ال وبلىستاعى بۇرىنعى كىشى اكىمدەر بولسا ولار تىكەلەي الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن، ادام كاپيتالىمەن، ءار وبلىس، اۋدان، ءار كىشكەنتاي اۋىلعا دەيىن اياق باسىپ، حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىمەن اينالىسۋ كەرەك.

اسىرەسە رۋحاني، مادەني-تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى، رۋحىمىزدى كوتەرۋ كەرەك. ءتالىم-تاربيە ماسەلەسىنە اسا ءمان بەرىپ اۋىلدى جانداندىرۋ كەرەك. قازاقستان بيلىگى وسىنداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە بارسا، ۇدەمەلى دامۋ باستالادى.

ءار ۇلكەن ايماقتارعا كەلەتىن بولساق، ولاردى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ مامانداندىرىپ، ءوسۋ نۇكتەلەرىن بەلگىلەپ، قازاقستاندى جاڭاشا ۇدەمەلى دامىتۋدىڭ 6 مەگاپوليسىن جاساساق. ولار:

1-مەگاپوليس:

تۇركىستاندى  رۋحاني جاڭعىرتۋ، ۇلى جىبەك جولىن جانداندىرۋ ارقىلى  «رۋحاني استاناعا» اينالدىرۋ. مۇنىڭ تۇركى وركەنيەتىندە حالىقارالىق ماڭىزى جوعارى. اۆتوردىڭ 8,5 ملرد. دوللارعا ەسەپتەلگەن بۇل جوباسى بيلىككە ۇسىنىلعان.

2-مەگاپوليس:

استانا قالاسىنا «سارى-ارقا» اتاۋىن بەرىپ، ونى مەملەكەتىمىزدىڭ باسقارۋ، ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار ورتالىعى، اكىمشىلىك-ۇيىمداستىرۋشى، مەگاديپلوماتيالىق باس قالا رەتىندە دامىتۋ.

3-مەگاپوليس:

الماتى ەلىمىزدىڭ زياتكەرلىك (ينتەللەكتۋالدى), حالىقارالىق دەڭگەيدەگى مادەني، عىلىمي، بيزنەس، تۋريزم، قارجى ورتالىعى بولۋى كەرەك. الماتىنىڭ  ءححى عاسىردا تسيفرلى ەكونوميكا نەگىزىندە «يننوۆاتسيالىق قالا» اتاعىنا يە بولۋىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.

4-مەگاپوليس:

الاش زيالىلارى شىققان سەمەي ءوڭىرىن، ميسسياسى ۇلى ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىن (كونفۋتسي سياقتى) بۇكىل ەلىمىزگە تاراتىپ ىسكە اسىراتىن كيەلى ورتالىق ەتۋ.

5-مەگاپوليس:

باتىس قازاقستان ءوڭىرى مۇناي مەن گازدى، شيكىزات، تاعى باسقا تابيعي رەسۋرستاردى جاڭا تەحنولوگيامەن قايتا وڭدەۋ ءوندىرىسىن دامىتۋ  ارقىلى باي ورتالىق بولۋى كەرەك.

6-مەگاپوليس:

ورتالىق، سولتۇستىك، شىعىس قازاقستاندى باسقا وڭىرلەرمەن قوسا يندۋستريا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن كەشەندى دامىتۋ ماقساتىندا  «قازاقستاندى ازىق-تۇلىك دەرجاۆاسىنا» اينالدىرۋ. وسىلاي قازاقستان الەمنىڭ ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ،جاڭا وركەنيەتكە قىزمەت ەتەدى.

جاhاندانۋ زامانىندا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن، جاڭا يدەيالاردى، يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرعاندا عانا ءبىز الەمدىك وركەنيەتتىڭ كوشىنە ىلەسە الامىز. تۇركىستان مەن سەمەي سىندى «تەكتى» قالالارعا قازاقتىڭ رۋحاني دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە قاراپ، وتە ۇلكەن ءمان بەرىپ، دامۋىمىزدىڭ باسىمدىعىن بەرۋ قاجەت. وسى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جوبالارعا (مەملەكەت جانە جەكە بيزنەس يەلەرى) ينۆەستيتسيا قۇيىپ جانە ز0 جىل بويى زاڭدى بەلشەسىنەن باسىپ، ەسەپسىز بايىعانداردىڭ قاراجاتىن، مەنشىكتەرىن تاركىلەپ حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ كەرەك.

پرەزيدەنت جولداۋىندا، كىشى كاسىپ ەلگە ءناسىپ دەمەكشى، ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى كىشى كاسىپكە اسا ءمان بەردى. تەكسەرۋ كوبەيىپ كەتتى، 3 جىلعا كىشى كاسىپكە تەكسەرۋدى توقتاتىپ، موروتوريا جاساۋ كەرەك دەدى. ءبىزدىڭ ۇلكەن مۇمكىندىگىمىز، رەزەرۆىمىز كىشى جانە ورتا كاسىپتى ايماقتاردا دامىتۋدا. ءبىر-اق مىسال. مەن كەشە عانا فرانكفۋرتتان الەمدىك كىتاپ فورۋمىنان كەلدىم. قازىر گەرمانيادا جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 80% كىشى، ورتا كاسىپ بەرەدى، ال جالپى ىشكى ءونىمنىڭ تابىسىنىڭ 60% كىشى، ورتا كاسىپتەن تۇسەدى. بىزبەن سالىستىرساق اراسى جەر مەن كوكتەي. مىنە ۇلكەن تابىستىڭ كوزى كىشى كاسىپتە جاتىر ەكەنىن اسا ءمان بەرگەنىمىز ءجون. ۇلكەن پروگرەستى ۇدەمەلى دامۋدى تەك ورتا توپ الىپ شىعاتىنىن ۇمىتپايىق.

ەڭ باستىسى، جولداۋدا ايتىلعان باستامالار، تاپسىرمالار تىزبەسى كۇيىندە قالماي، حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىراتىن ناقتى ناتيجەلەرەگە ۇلاسۋى كەرەك. ول ءۇشىن جوعارىدا ايتقان «جالپىحالىقتىق دامۋ جوسپارىنىڭ» ورىندالۋى جۇيەلى باقىلانىپ، ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جۇمىسى ەسەپتەرمەن ەمەس، قول جەتكىزگەنناتيجەلەرمەن باعالانۋى ءتيىس.

اكادەميك ورازالى سابدەن،

قازاقستان عالىمدار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى، قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى، قر عجبم عك ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى

Abai.kz