ءسوز باسى...

«قۇلاقتان كىرىپ، بويدى الار
جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي.
كوڭىلگە ءتۇرلى وي سالار،
ءاندى سۇيسەڭ، مەنشە ءسۇي»، - دەپ قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆ جىرلاعانداي ءان ونەرى دەگەن ادامدى ءبىر باۋراپ الاتىن دۇنيە ەمەسپە.

قازىرگى ۋاقىتتا ەستى مەن ەسكى اندەر سيرەپ، كوپ ايتىلماي كەتتى. «ءماتىنىن دە ءمان جوق، اۋەنىندە ءان جوق» - زامان بولدى. ەشقانداي ءمانى دە، ماعىناسى دا جوق دۇنيەلەر كوبەيدى.

بىراق قازىرگى ۋاقىتتا تاسا دا قالىپ، كوپ جەرلەردە ايتىلماي جۇرگەن «اننەن انۇرانعا اينالعان تۋىندى» ءجايلى ايتقىمىز كەلىپ وتىر. بۇل ءان شومەكەيدىڭ توقالارىنىڭ ىرعىزدا وتكەن ءدۇبىرلى تويىندا جارىققا شىعىپتى.

«سىرلى سازدى شىعارعان سازگەر حاقىندا...»

«ەسىڭدە مە قارابۇتاق، تاحاۋي» - دەپ، قۋاڭ شايىر جىرلاعانداي سىرلى اۋەندى شىعارعان سازگەر دە وسى قاسيەتتى قارابۇتاق جەرىڭدە تۋىپ وسكەن ەكەن.

سارمانوۆا مارينا بولاتقىزى – 1982 جىلى، 12 قىركۇيەك كۇنى قازىرگى اقتوبە وبلىسى، ايتەكە بي اۋدانى، قارابۇتاق اۋىلى(بۇرىنعى اۋدان) دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى – سارمانوۆ بولات قۇرىلىسشى بولعان بولسا، اناسى – سارسەنگاليەۆا رايا ابدوللاقىزى ەسەپشى بولعان ەكەن. جالپى وتباسىندا ءۇش اعايىندى ەكەن.

ت.شەۆچەنكو اتىنداعى مەكتەبىنىن تابالدىرىعىن 1989 جىلى اتتاعان. كەيىن 1998 جىلى وسى ءبىلىم ورداسىنىن 9-سىنىبىن اياقتاپ، اقتوبە قالاسىنداعى بولاشاق كوپ سالالى كوللەدجىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىن بىتىرگەن. بەرگى ۋاقىتتا اقتوبە قالاسىنداعى بالاباقشالاردا مۋزىكالىق جەتەكشى بولىپ قىزمەت ەتكەن.

2013 جىلدان باستاپ اسابا، ءانشى بولىپ ەلگە قىزمەت جاساپ ءجۇر. بىراق انگە اۋەس بولعان بويجەتكەننىڭ باستى ماقساتى مۋزىكا سالاسىن تەرەڭ مەڭگەرۋ بولعان ەكەن.

وسى سەبەپتى انگە قۇشتار بولعان سازگەر 2020 جىلى شىمكەنت قالاسىنداعى ءا.قۋاتبەكوۆ اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۋزىكا ءپانى مۇعالىمى ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇسىپ، 2023 جىلى تامامداعان.

«تالانتىمەن توپتى جارعان»

بالا كۇنىندە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە، ەڭ ءبىرىنشى قاتىسقان بايقاۋى مەكتەپشىلىك «ءانشى بالاپان» بايقاۋى بولعان. سول جەردە 1-ءشى ورىن العان. ول كەزدە 4-سىنىپتا وقىعان ەكەن. 1993 جىل قارابۇتاق اۋدانى بولىپ تۇرعاندا، مەكتەپتەر اراسىندا ىرىكتەۋ بايقاۋىندا جەڭگەندەر اۋداندىق «ءانشى بالاپان» قاتىسىپ، باعىن سىنايدى ەكەن. سول جىلى باس جۇلدەنى جەڭىپ العان!

ونىڭ انشىلىك جولى بالا كەزىنەن باستالعان. العاشقى اۋداندىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ، ونەرىمەن كوزگە تۇسكەن جاس ءانشى اۋداندىق بايقاۋدا باس جۇلدەنى جەڭىپ الادى. وسى جەڭىستەن كەيىن پرەزيدەنتتىك شىرشاعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك تۋعانىمەن، بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن قاجەتتى جازباعا ۇلگەرمەي قالادى. كەيىن وبلىستىق «بالداۋرەن» بايقاۋىنا جولداما الادى.

بۇل بايقاۋدا م. ەراليەۆانىڭ «ناز» ءانىن ورىنداپ، 60 بالانىڭ اراسىنان ديپلومانت اتانادى. سول جىلدارى ونى بايقاۋلارعا دايىنداپ، ونەرىن شىڭداعان ۇستازدارى وسپانوۆا باتيما اپاي مەن وكسىكباەۆ قابدەن اعاي ەدى.

شامامەن 1995 جىلى ايتەكە بي اۋدانىندا وتكەن «بالداۋرەن» بايقاۋىنا قاتىسىپ، تاعى دا باس جۇلدەنى يەلەنەدى. اتالعان بايقاۋدا اۋداننىڭ بىرقاتار جاس تالانتتارى باق سىناعان. ولاردىڭ قاتارىندا پرماعانبەتوۆا گۇلايىم مەن بوحانوۆا ايدانا دا بولدى.

بايقاۋدا ونىڭ ورىنداۋشىلىق ەرەكشەلىگى دە بايقالدى. ول سول كەزەڭدە كوپشىلىك ءۇشىن توسىنداۋ سانالاتىن اعىلشىن تىلىندەگى ءاندى تاڭدادى. Mr. Zivago توبىنىڭ «Little Russian» ءانىن جاندى داۋىستا ورىنداپ شىقتى. ءاندى قابدەن اعاي Yamaha اسپابىمەن سۇيەمەلدەدى. وسىلايشا، جاس ونەرپاز اۋداندىق بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى.

ودان كەيىن دە ءتۇرلى شىعارماشىلىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ، تاجىريبە جيناقتاي بەردى.

توعىزىنشى سىنىپتى اياقتاعان سوڭ قاراعاندى قالاسىنا اتتانىپ، ناعاشى اپاسى مەن جەزدەسىنىڭ ۇيىندە ەكى جىلداي تۇردى. وسى قالاداعى تاتتىمبەت اتىنداعى كوللەدجگە مەملەكەتتىك گرانتپەن وقۋعا ءتۇسىپ، «دومبىرامەن ءان ايتۋ» ماماندىعىن تاڭدادى. الايدا وقۋىن جالعاستىرماي، كەيىن تۋعان اۋدانىنا قايتا ورالدى.

اۋدانعا كەلگەن سوڭ «تسەليننيك» مادەنيەت ۇيىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ، 2000–2004 جىلدار ارالىعىندا ەڭبەك ەتتى. بۇل جىلدارى دا ءتۇرلى بايقاۋلارعا قاتىسىپ، تەرمە جانرىندا ءوز ونەرىن كورسەتتى.

2000 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق «شابىت» فەستيۆالىنە ايتەكە بي اۋدانىنان ءۇش قىز قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا پرماعانبەتوۆا گۇلايىم، عابيدۋللينا ينديرا جانە ءوزى دە بولدى. ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن فەستيۆالدە ول تەرمە جانرى بويىنشا ونەر كورسەتكەن جالعىز قاتىسۋشى ەدى. ەكىنشى كەزەڭگە ءوتىپ، ناتيجەسىندە ديپلومانت اتاندى.

2001 جىلى اقتوبە قالاسىندا وتكەن «جاس داۋرەن» بايقاۋىندا تەرمە جانرى بويىنشا ءىى ورىن يەلەندى. سونداي-اق «ولكەمدى ورنەكتەسىن اسەم اۋەن» بايقاۋىندا ءى ورىنعا قول جەتكىزدى. ال «ايماقتى انمەن تەربەتىپ» اتتى بايقاۋعا ەكى جىل قاتارىنان قاتىسىپ، ىرعىز اۋدانىندا وتكەن ونەر دوداسىندا ءبىر جىلى لاۋرەات، كەلەسى جىلى ديپلومانت اتاندى.

2002 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ امانگەلدى اۋىلىندا وتكەن بايقاۋعا تەرمە جانرى بويىنشا قاتىسىپ، تاعى دا ديپلومانت اتاندى.

وسىلايشا، 2000–2004 جىلدار ارالىعى ونىڭ ونەر جولىنداعى بەلسەندى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. اۋداندىق، وبلىستىق جانە حالىقارالىق بايقاۋلارعا قاتىسىپ، ءتۇرلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ءار بايقاۋ ونىڭ ونەردەگى تاجىريبەسىن ارتتىرىپ، شىعارماشىلىق جولىنا وزىندىك ۇلەس قوستى.

2004 جىلى تۇرمىس قۇرۋىنا بايلانىستى مادەنيەت ۇيىندەگى جۇمىسىن توقتاتتى. وسىلايشا، ونەر سالاسىنداعى ەڭبەك جولىنىڭ ءبىر كەزەڭى اياقتالىپ، ومىرىندە جاڭا كەزەڭ باستالدى.

«ءبىز شومەكەي توقامىز»

كوپتەگەن جەرلەردە اۋەزدى ءان سالىپ جۇرگەن سازگەرگە توسىننان ءبىر وي مازالاعان ەكەن. الەۋمەتتىك جەلىدە ناركەنجە سەرىكباەۆا ءان ايتىپ وتىرعاندا، ءوزىڭىن اقتوبەدەن ەكەنىڭ، ونىڭ ۇستىڭە شومەكەي رۋىنان ەكەنىن ايتىپ قالىپتى. سوسىن سول پاراقشادا مارينا سارمانوۆا دا وسى رۋدان ەكەنىن جازىپ جىبەرىپتى. ءبىر اقتوبەلىك جىگىت شومەكەي ەكەنىڭ ايتىپ، مارينانى توقالاردىڭ 90 جىلدىق اسىنا وراي اشىلعان توپقا قوسقان ەكەن. كەيىن مارينا توپتا وتىرعاندا ىرعىزدىڭ جايساڭبايىندا اتالىپ وتكەلى جاتقان ءدۇبىرلى تويدى كوتەرۋ ماقساتىندا مىناداي وي كەلىپتى:

• «نەگىزى ناعاشىلارىم تورتقارالار. سول تورتقارالاردىڭ ءانىن ەستىپ قىزىعاتىن ەدىم.
• نەگە وسى شومەكەيلەر تۋرالى تۋرالى ءان شىعارماسقا» - دەگەن ۇلكەن ماقسات قويىپتى.

جاڭاعى توپتا شومەكەي رۋىنا ارناپ جازعان، ءتورت بالاسى تۇگەل قامتىلعان قارا ولەڭ جىبەرىپتى. ونى كورىپ مارينا قاتتى قۋانىپتى. «كوكتەن ىزدەگەنىڭ جەردەن تاپتى» - دەگەن وسى شىعار. اللا الدىنا اكەلىپ بەرگەندەي كورىنەدى. سودان سازگەر ۇيقىدان قالىپتى. كۇندە جاڭاعى قارا ولەڭگە قارايلاپ قالا بەرگەن ەكەن. سوزىڭە قاراپ ءان شىعارسا دا، وزىڭە ۇناماپتى.

سودان ءبىر سىپىرا ۋاقىتقا ۇمىتىپ كەتكەن ەكەن. ءبىر كەزدە ءتورت ايلىق قىزىن اياعىنا سالىپ تەربەتىپ وتىرعاندا ۇمىت بولعان قارا ولەڭنىڭ ءسوزى ءاپ ساتتە كوكەيگە ورالىپتى. ءسوزدى وقىپ وتىرىپ، سوڭىندا ولەڭدى شىعارعان اقىن قاراقالپاقستاندىق شومەكەي، سىرىم باۋىرىمىز نۇرلىبەك قايىپوۆتىڭ سوزىڭە سول كۇنى ءان شىعارعان ەكەن.

ءاندى دەرەۋ ديكتوفونعا جازىپ الىپ، ارلەۋشى شومەكەيدىڭ كونەك رۋىنان شىققان ەرلان ساۋداباەۆقا اپارعان ەكەن. ارلەۋشىگە ءان بىردەن ۇناپ، اۋەنىنىڭ وتە كەرەمەت جاساپ بەرگەن ەكەن. ءان دايىن بولعاسىن اگۋگاي سايتىنا جۇكتەگەندە، تىڭدارمانداردى بىردەن باۋراپ الىپتى. ءان تەز ارادا تانىمالدىلىعى ارتىپ، تىڭدارمانداردىڭ كوڭىلىنەن شىققانىنا بايلانىستى مارينا وسى ءاننىڭ ءسوزىڭ جازعان نۇرلىبەك ىنىسىنە قالام اقىسىن بەرمەك بولعان. دەگەنمەن نۇرلىبەك قايىپوۆ ماريناعا: «سىزدەن اقى الا المايمىن. ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا مەنى حالىق تانىدى» - دەپ ءوز العىسىن، ىقلاسىن ءبىلدىرىپتى.

«شومەكەيلەرىم»

ءسوزى: مارينا سارمانوۆا

ءانى: نۇرلىبەك قايىپوۆ

ءبىز شومەكەي توقامىز،
قولعا قارۋ العانبىز.
ازاتتىعى ءۇشىن قازاقتىڭ،
جاندى قۇربان قىلعانبىز.
بەسكەم، قارمىس، ەسقارا،
باتىل مىنەز ءۇش –توقا.
تاريح بولىپ جىرلانعان،
جاساسىڭ ءبىزدىڭ ءدويت – توقا.

قايىرماسى

مەن قازاقپىن، التى الاش، ءۇش – ءجۇزىم،
كىشى ءجۇزبىن – الاۋ باتىر، الشىنمىن.
مەن شومەكەي ءتورت قۇبىلام تەڭ بولعان،
توقا، كونەك، اسپان مەنەن بوزعۇلىم.

ءبىز شومەكەي كونەكتەر،
دوسقا اشىق ەسىك دەر.
كەۋدەدەگى جالىن وت،
ماڭگى سوعار جۇرەكتەر.
ءبىزدى كىمدەر دەسەڭدەر،
قىدىرىمبەت، كوپسەكتەر.
ەكى كونەك ەل بولىپ،
بابام جولىن ورنەكتەر.

قايىرماسى

ءبىز شومەكەي اسپانبىز،
تاريحىمىزبەن تاسقانبىز.
الاشىم دەپ الەمگە،
ءان مەن جىردى شاشقانبىز.
ەسىمبەت، باحتى، مامبەتپىز،
انداسەيىت، قۇلشان، قويىتپىز.
التى – اسپان اتالىپ،
دۇشپانداردى جويىپپىز.

قايىرماسى

ءبىز شومەكەي – بوزعۇلدار،
جۇرەك تولى مىڭ جىر بار.
باتىرلاردىڭ ۇرپاعىن،
كىمدەر كەلىپ ءسوز قىلار.
قاراتامىر، تورىباي،
كەلدىباي، قايقى، سارىباي.
بەس بوزعۇلىم تۇرعاندا،
قالاي كەتەم جىرلاماي.

ءسوز سوڭى...

1920-1930 جىلدارى قازاق دالاسىنداعى الماعايىپ وقيعالاردىڭ لەبى اقتوبەنىڭ ىرعىز توپىراعىندا اينالىپ وتپەدى. 1930 جىلى جەرگىلىكتى ءتورت اتالى شومەكەي رۋىنىڭ ازاماتتارى ازاتتىق ءۇشىن كەڭەس اسكەرلەرىنە قاسقيا قارسى تۇردى. سول جىلدارى قۇربان بولعان بابالارىمىزعا 2020 جىلى ىرعىزدىڭ جايساڭبايىندا اس بەرىلىپ، بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتادى. كەيىن مەرەكەلىك داستارحان مەن ۇلتتىق ويىندار، عىلىمي كونفەرەنتسيامەن جالعاستى. تاريحي وقيعالار باياندالعان كونفەرەنتسيادا تالعات ءابدىراحمانوۆتىڭ سياسى كەپپەگەن «تاعزىم» اتتى كىتابىنىن تۇساۋكەسەرى ءوتتى. سول القالى استا مارينا سارمانوۆانىڭ «شومەكەيلەر» انىمەن كونتسەرت ءوتتى. بابالاردىڭ جولىن سىرلى سازبەن ورنەكتەگەن تۋىندى بارشا اعايىنداردىڭ ءانۇرانىنا اينالىپ كەتتى. ەندى قازىرگى ۋاقىتتا ەل ەسىڭنەن شىعىپ، ۇمىتىلىپ بارا جاتقان اۋەندى قايتا جاڭعىرتىپ وتىرمىز.

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى، ولكەتانۋشى

Abai.kz