پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا تاريحي كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ وزەكتى مىندەتتەرى» اتتى بيىلعى جولداۋى ءوزىنىڭ اۋقىمدىلىعى جاعىنان ءداستۇرلى شەڭبەردەن شىعىپ، شىن مانىندە، قازاق ۇلتىنىڭ ستراتەگيالىق دامۋى باعىتتارىن ءبىر ەمەس، الداعى ون جىلدىقتارعا (ادەتتەگىدەي) ايقىنداپ بەردى. 

جولداۋدان الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق جانە نەگىزگى قۇرالى رەتىندە تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىگە سۇيەنگەن مەملەكەتتىك باسقارۋ سياقتى ءۇش بازالىق باعىتتى پرەزيدەنتتىڭ «مۇقيات قايتا قاراۋ»، «تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ» سوزدەرى ارقىلى ءار سالاعا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى.

مەملەكەت باسشىسى جالپىحالىقتىق اۋقىمدى قۇرىلىستىڭ باستالاتىنىن جاريالاپ، ۇكىمەتكە، ءوزى اتاپ وتكەندەي بۇرىن-سوڭدى بولماعان ينفراقۇرىلىمدىق جاڭعىرتۋ جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.

«جاس ۇرپاقتارعا جوسپارلار مەن تۇجىرىمدار ەمەس، ەكونوميكاسى قۋاتتى جانە قارقىندى، جوعارى تەحنولوگيالارى دامىعان، ءبىلىم مەن عىلىمعا نەگىزدەلگەن، زاڭدى مويىندايتىن، جاسامپاز ءارى وزىق، گەوساياسي تۇرعىدان كۇشى مەن ىقپالى بار قازاقستاندى قالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل — ۇلتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ناعىز ستراتەگيالىق مىندەت»، – دەپ اتاپ ءوتتى ول "حالىقتىق قۇرىلىس" باعدارلاماسىن تانىستىرا كەلە.

باعدارلاماعا سايكەس بۇكىل ەل بويىنشا الەۋمەتتىك، كولىك جانە ينجەنەرلىك نىساندار بوي كوتەرمەك، وعان ۇلتتىق قوردان 6,5 ترلن تگ ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر.

جولداۋدىڭ الەۋمەتتىك بولىگىنە كەلەتىن بولساق، پرەزيدەنت العاشقى كەزەڭنىڭ وزىندە-اق ايماقتاردا 70 دەنساۋلىق ساقتاۋ، 50 ءبىلىم، سپورت، مادەنيەت نىساندارىن سالىپ، ىسكە قوسۋدى تاپسىردى.

سونىمەن قاتار، تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى، تكش سالاسىنا قوماقتى قارجى ءبولۋ، گازداندىرۋ جانە ەلدى-مەكەندەردى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابادى.

ق. توقاەۆ جولداۋىنىڭ بەلسەندى الەۋمەتتىك باسىمدىعى ونىڭ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەلىلىگىن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ەمەس، ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسى مەن ەكونوميكالىق قاۋقارى ارقىلى باعالاۋ كەرەك دەگەن سوزىنەن بىردەن اڭعارىلدى.

مەملەكەت باسشىسى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان الەۋمەتتىك كومەك تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ ماسەلەسىن دە اينالىپ وتپەي، دايەكتى تۇردە بارلىعىن ءوز اتىمەن اتادى: الەۋمەتتىك تولەمدەردى ۇدايى ارتتىرۋ بۇعان دەيىنگى جىلداردا حالىققا "قامقورسىنۋدىڭ" ءبىر ءتۇرى بولىپ كەلدى.

ەسكە سالا كەتەيىك، بارلىق جىلداردا پارلامەنتتە بيۋدجەتتى تالقىلاۋ بارىسىندا بيزنەس وكىلدەرى مەملەكەتتىك كىرىستەگى تەڭگەرىمسىزدىكتى، ياعني، جاڭا بيۋدجەت كىرىستەرىن قامتاماسىز ەتەتىن شىنايى سەكتورعا ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ورنىنا، قايتارىمسىز شىعىندارعا قارجىنىڭ كوپتەپ جۇمسالۋىن اتاپ كەلگەن بولاتىن. سونىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك قارىز ەسەبىنەن جىرتىعى جامىلاتىن تاپشىلىق قالىپتاساتىن. بۇل جاعدايدىڭ ماڭگى جالعاسۋى مۇمكىن ەمەس ەدى، سەبەبى، تاپقانىڭنان جۇمساعانىڭ كوپ بولا المايدى.

بۇرىنعى ءتاسىلدىڭ تاعى دا ءبىر كەمشىلىگى ونىڭ كەشەندى سيپاتتا ەمەس، فراگمەنتارلىق تۇردە بولعاندىعى; سول كومەكتىڭ ءوزىن كەيدە شىنايى مۇقتاجدار ەمەس، تاباندى تۇردە تالاپ ەتكەندەر الىپ جاتاتىن. از قامتىلعانداردىڭ ماسەلەسىن جان-جاقتى شەشۋ ساياساتىنىڭ ورنىنا، مەملەكەت اقشامەن "باسىپ" تاستاپ وتىردى، بۇل، ارينە، ماسەلەنى ودان سايىن ۋشىقتىردى. مۇنداي جۇيە جەمقورلىققا جول اشىپ، بيۋدجەت ءۇشىن دە، ازاماتتار ءۇشىن دە جاعدايدى وزگەرتۋدىڭ ورنىنا جىل سايىن شىعىنداردى عانا ارتتىراتىن.

ماسەلەنى وسىنشالىقتى اشىق ءارى باتىل كوتەرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ساياسي ەرىك-جىگەر عانا ەمەس، ازاماتتاردىڭ قولداۋىنا دەگەن سەنىم مەن ولاردىڭ ومىرىندەگى ناقتى جاعدايلاردى تەرەڭ ءتۇسىنۋ دە قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتتى جويۋ ەمەس، قايتا باعدارلاۋ تۋرالى ايتىپ وتىرعانى دا كەزدەيسوق ەمەس. ياعني، مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناقتى مۇقتاج جاندارعا باعىتتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلىپ وتىر. «بۇل سەزىمتال ماسەلەدە شەكتەن شىعۋعا بولمايدى. رەفورما جان-جاقتى ويلاستىرىلعان، مۇقيات ەسەپتەلگەن جانە ادامداردىڭ ناقتى جاعدايىن ەسكەرەتىن بولۋى كەرەك»، – دەپ اتاپ ءوتتى ول.

الايدا، مەنىڭ ويىمشا، قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ باستى ءۋاجى بۇدان كەيىنگى سوزدەرىندە ايقىن كورىنىس تاپتى: «پاتەرناليزمگە بوي الدىرىپ، ادامداردى الەۋمەتتىك جاردەماقىلارعا تاۋەلدى ەتۋدىڭ ورنىنا مەملەكەت الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋعا جانە ازاماتتاردىڭ ومىرلىك مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەرۋى ءتيىس». بۇرىنعى جۇيە ادامداردى تاۋەلدىلىككە، سەنىمسىزدىك پەن ءتۇرلى ايلا-شارعىلارعا يتەرمەلەسە، پرەزيدەنت ق. توقاەۆ ءاربىر ازاماتقا مۇقتاجدىقتان ارىلىپ، قوعامنان ءوز ورنىن تابۋعا ىنتا مەن مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەت قۇرۋدا. ادىلەتتى قازاقستان دەگەنىمىز – وسى.

بۇل ۇدەرىستە تسيفرلاندىرۋدىڭ دا وزىندىك ورنى بار. ونىڭ مىندەتى مۇقتاج جانداردى انىقتاپ، الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە ميلليونداعان وتانداسىمىز ماركەتپلەيستەردى، تاماق جەتكىزۋ جانە تاكسي شاقىرۋ سەرۆيستەرىن، سونداي-اق باسقا دا كوپتەگەن قىزمەت تۇرلەرىن كۇندەلىكتى پايدالانادى. الايدا ينتەرنەت – تەك تۇتىنۋ مەن كوڭىل كوتەرۋ كەڭىستىگى عانا ەمەس. تسيفرلىق ورتا شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا، تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الاڭعا، ال سمارتفون ەڭبەك قۇرالىنا اينالا الادى.

كرەاتيۆتى جانە تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك، مۇنىمەن كەلىسپەۋ قيىن. وعان قوسا، اقپاراتتىق تەحنولوگيالار قولجەتىمدىلىك اۋقىمىن كەڭەيتىپ، ىنتالى ادامدارعا جابدىقتاردى جوندەۋدەن باستاپ قارجىلىق تەحنولوگيالارعا دەيىنگى سان الۋان بازالىق ءبىلىمدى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ، ءبىلىم الۋعا نەمەسە جاڭا ماماندىقتى يگەرۋگە جول اشادى. تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت جاقىن بولاشاقتا تاعى قانداي مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىنىن تەك بولجاۋعا عانا بولادى. ادامدارعا وسى مۇمكىندىكتەردى مۇقتاجدىقتان شىعۋدىڭ جولى رەتىندە پايدالانۋعا كومەكتەسۋ كەرەك.

جولداۋدىڭ ەكونوميكالىق بولىگىندە قولدا بار رەسۋرستاردى «سارقۋعا» باعىتتالعان تاكتيكادان جاڭا دامۋ باعىتتارىن قالىپتاستىرۋعا كوشۋ قاجەتتىگى ايقىن كورسەتىلگەن. جاڭا ەنەرگەتيكانى، كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى اۋقىمدى تۇردە دامىتۋعا، ينۆەستيتسيا تارتۋ ساياساتىن بىرىزدەندىرۋگە، اگروونەركاسىپتىك كەشەندى جاڭعىرتۋعا جانە باسقا دا باعىتتارعا باسىمدىق بەرىلۋىن وسىلاي تۇسىنۋگە بولادى.

پرەزيدەنت ق. توقاەۆتىڭ وسى باسىمدىقتار قاتارىندا مۇناي-گاز سەكتورىن (بيۋدجەتتىڭ ءداستۇرلى تىرەگى) اتاماي، ونىڭ ورنىنا ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كۇردەلەندىرۋ ءۇشىن بارىنشا الەۋەتى جوعارى سالالارعا باسىمدىق بەرۋى دە نازار اۋدارتادى.

مىسالى، پرەزيدەنت مۇنداي باعىتتارعا لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى جاتقىزىپ، تەڭىز جولدارىنىڭ كەمشىلىگى كورىنگەن تۇستا ونىڭ بولاشاعىن الەمدىك كولىك دالىزدەرىنىڭ ترانسفورماتسياسىمەن بايلانىستارىپ وتىر. «قازاقستان وسى تاريحي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، ءىس جۇزىندە ەۋرازيانىڭ جەتەكشى لوگيستيكالىق ورتالىعىنا اينالىپ»، «حالىقارالىق جۇك اعىندارىن تولىققاندى ۇيىمداستىرۋشى مارتەبەسىنە كوشۋى قاجەت»، – دەپ تالاپ قويدى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى. ول ءۇشىن «ەلىمىزدىڭ اۋماعىن ءوزارا بايلانىستىراتىن جانە ترانزيتتىك الەۋەتىن كۇشەيتەتىن زاماناۋي تەمىرجولدار مەن اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋ» قاجەت.

بىراق، بۇل از. ءترانزيتتى قازاقستاندىق لوگيستيكالىق وپەراتورلاردى دامىتۋ ارقىلى جاڭا كىرىستەردى گەنەراتسيالاۋ، جۇكتەردى شوعىرلاندىرۋ جانە تاراتۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ، كولىك توراپتارىنىڭ اينالاسىندا وتاندىق ءوندىرىس پەن ساۋدا الاڭدارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت.

پرەزيدەنت بۇل تۇرعىدا تاعى دا وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى: «قازاقستان ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمالداردىڭ جارتىسىنان استامىن شەتەلدىك كومپانيالار جۇزەگە اسىرىپ وتىرعاندىقتان، اۆتوموبيل كولىگىمەن جۇك تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن وتاندىق كاسىپكەرلەردى قولداۋعا باسىمدىق بەرىلۋى كەرەك»، سونداي-اق «بارلىق اۆتوموبيل وتكىزۋ پۋنكتتەرىنىڭ رەكونسترۋكتسياسىن اياقتاۋ» قاجەت.

بيزنەس پارلامەنتتە قۇرىلىس ماسەلەسىن جانە قىتاي مەن كاسپي باعىتىنداعى تەمىر جولداردىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى تالاي رەت كوتەرگەن، "اق جول" دەمپارتياسىنىڭ دەپۋتاتتارى قورعاس، باقتى، جىبەك جولى، سىرىم كەدەن بەكەتتەرىنە بىرنەشە مارتە ارناۋلى بارىپ، بۇل ماسەلەلەردى مەملەكەتتىك ورگاندارعا دەيىن جەتكىزگەن بولاتىن. قازاقستاندىق اۆتوتاسىمالداۋشىلاردىڭ ترانزيتتىك باعىتتاردان ىعىستىرىلۋى مۇلدەم قوردالانعان ماسەلە ءارى ۇلتتىق مۇددەلەردى قورعاۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان، نارىقتىڭ كوپتەگەن قاتىسۋشىلارى پرەزيدەنتتىڭ بۇل سوزدەرىن الداعى وڭ وزگەرىستەردىڭ ماڭىزدى بەلگىسى رەتىندە قابىلدادى.

قاسىم-جومارت كەمەلۇلى شەنەۋنىكتەردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىن ۇزاق جىلدار بويى «بيزنەسكە» اينالدىرعانىنا، بالقاشتاعى جەو قۇرىلىسىنىڭ تۇرالاپ قالعانىنا، تۇركىستان، قىزىلوردا، الماتى جانە ەكىباستۇز قالالارىنداعى ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى ىسكە قوسۋ جۇمىستارىنىڭ ورىندالماعانىنا قاتىستى ەسكەرتۋ ايتىپ، ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى جاعدايدى اسا قاتاڭ سىنعا الدى.

ال ونەركاسىپتىڭ، قۇرىلىستىڭ، اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ قارقىندى دامۋى جانە دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىرعان جاعدايدا ەنەرگيا تاپشىلىعىنا جول بەرۋگە مۇلدە بولمايدى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت «جاڭا ەلەكتر ستانتسيالارىن سالۋ جانە قولدانىستاعىلارىن جاڭعىرتۋ، ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىن دامىتۋ، «تازا» كومىر گەنەراتسياسىن تولىققاندى ورىستەتىپ، جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكاعا، ەڭ الدىمەن، كۇن ەلەكتر ستانتسيالارىنا نازار اۋدارۋ» مىندەتىن قويدى.

ودان كەيىن وڭىرلەردىڭ سالالىق ماماندانۋى تۋرالى ايتا كەلە، مەملەكەت باسشىسى اسا ماڭىزدى ەسكەرتۋ جاسادى - نەگىزگى نىسانداردىڭ اينالاسىندا ءبىلىم بەرۋ، لوگيستيكا، قىزمەت كورسەتۋ سالاسى، ارالاس وندىرىستەر مەن تەحنولوگيالىق كاسىپكەرلىكتى قامتيتىن تولىققاندى ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋ قاجەت. بۇل تالاپ ەنەرگەتيكا سالاسىنا دا تىكەلەي قاتىستى.

قۇرىلتايداعى «اق جول» فراكتسياسى ەنەرگەتيكا سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان باعىتتالىپ جاتقان وراسان زور قاراجاتتى ەسكەرە وتىرىپ، ەنەرگەتيكالىق ماشينا جاساۋدى دامىتۋ قاجەتتىگى تۋرالى تۇراقتى تۇردە دەپۋتاتتىق ساۋالدار جاساپ كەلەدى. ەسكى جەو مەن گرەس-تەردى رەكونسترۋكتسيالاۋ جانە جاڭا نىساندار سالۋ ءۇشىن گەنەراتورلار، تۋربينالار، كومپرەسسورلار جانە باسقا دا جابدىقتار قاجەت. قازاقستاندا مۇنداي ماشينالاردى وندىرۋگە جانە جوبالاۋعا قاجەتتى وندىرىستىك قۋاتتار مەن كادرلار بار. الايدا، ەنەرگەتيكالىق كاسىپورىندار ولاردى شەتەلدەن ساتىپ الۋدى تاباندى تۇردە جالعاستىرىپ كەلەدى. بۇل وتاندىق وندىرۋشىلەرگە تىكەلەي زيان كەلتىرەدى.

مىسالى، قاراعاندىداعى تۋربومەحانيكالىق زاۋىتى جۋىردا ءىرى تاۋ مەتاللۋرگيالىق كومپانياسى ءۇشىن ەلىمىزدەگى العاشقى تۋربينانى ازىرلەپ شىعاردى، الايدا، سايىپ كەلگەندە تاپسىرۋشى شەتەلدىك ارزانداۋ نۇسقانى العاندى ءجون كورگەن.

ارينە، ءبىرلى-جارىم ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى جاپپاي وندىرىلەتىن تاۋارمەن باسەكەگە تۇسە المايتىنى بەلگىلى. الايدا مۇنداي شەشىمدەر ەنەرگەتيكانىڭ يمپورتقا تاۋەلدىلىگىن كۇشەيتىپ، قازاقستاندىق ءوندىرىستىڭ جوعالۋىنا اكەلىپ، مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ميللياردتاعان قاراجاتى ۇلتتىق ەكونوميكادا قايتا اينالىمعا ءتۇسىپ، جۇمىس ىستەۋدىڭ ورنىنا شەتەلگە كەتەدى.

مەنىڭشە، قاسىم-جومارت كەمەلۇلى «ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىن، مەتالل كونسترۋكتسيالارى مەن ينجەنەرلىك جابدىقتاردى ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. مۇنداي باستامالار «حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىنە اينالۋى ءتيىس دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن يمپورتتى قارجىلاندىرۋعا پايدالانۋعا بولمايدى. بۇل – قاعيداتتى تالاپ»، – دەگەندە ءدال وسىنداي تەڭگەرىمسىزدىكتەردى مەڭزەگەن بولۋى كەرەك.

سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق شىندىقتى ەسكەرە وتىرىپ، پرەزيدەنت وتاندىق وندىرىسكە «وزىق تەحنولوگيالارى، قاجەتتى ساراپتامالىق تاجىريبەسى جانە جاھاندىق نارىقتارعا شىعۋعا مول مۇمكىندىكتەرى بار» جەتەكشى الەمدىك كومپانيالاردى تارتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. بۇل باعىتتا بەس جىل بۇرىن ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىمەن ءىرى شيكىزاتتىق ينۆەستورلار قۇرعان حالىقارالىق مۇناي-گاز ماشينا جاساۋ ورتالىعى (IMBC) كوپ-كورىم تاجىريبە كورسەتتى. بۇگىندە وسى ورتالىق ارقىلى قازاقستاندىق زاۋىتتار اتالعان سالادا حالىقارالىق جوعارى تالاپتارعا ساي زاماناۋي جابدىقتاردى يگەرىپ، وندىرۋگە مۇمكىندىك الدى. 2024 جىلى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان وسىنداي ورتالىق قۇرۋ تۋرالى تمك الپاۋىتتارى – «قازتسينك»، ERG جانە «قازاقمىس» تا مالىمدەگەن بولاتىن. الايدا ونىڭ قىزمەتى تۋرالى اقپارات جوق. جۋىردا بىرقاتار ءىرى شيكىزاتتىق كومپانيالاردىڭ اكتسيونەرلەرى اۋىسقاننان كەيىن جاڭا ۇلتتىق ينۆەستورلار بۇل باستاماعا قاجەتتى سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

مۇمكىن، ماشينا جاساۋ سالاسىنداعى الەمدىك كوشباسشىلارمەن جانە ولاردىڭ جابدىقتارىن تۇتىناتىن ءىرى قازاقستاندىق كاسىپورىندارمەن سەرىكتەستىك نەگىزىندە وسىنداي ورتالىقتاردى ناقتى قۇرۋ، ءتىپتى بىرلەسكەن كاسىپورىندار اشۋ مەملەكەت باسشىسى ايتقان «ەلىمىزدى يندۋستريالىق-تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جەدەل دامىتۋ تەتىكتەرىنىڭ» بىرىنە اينالۋى دا ىقتيمال. «حالىقتىق قۇرىلىس» اياسىندا ەكونوميكادا بولاتىن اۋقىمدى وزگەرىستەردى، پايدالانىلاتىن جابدىقتاردى وتاندىق ءوندىرۋدى دامىتۋ مىندەتتەرىن جانە IMBC تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان وسىنداي ورتالىقتار تاۋ-كەن مەتاللۋرگياسى ءۇشىن عانا ەمەس، ەنەرگەتيكا، اگروونەركاسىپتىك كەشەن جانە قۇرىلىس سالالارى ءۇشىن دە پايدالى بولار ەدى. قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى وسى باعىتتا زاڭناماعا ءتيىستى ۇسىنىستار ازىرلەيدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ارينە، پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ كاسىپكەرلىك ماسەلەلەرىنە ارنالعان ءبولىمى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن اسا وزەكتى بولدى. اتاپ ايتقاندا، قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ۇكىمەتكە ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ مەن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ شارالارىن قامتيتىن ورتا بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار قابىلداۋ تۋرالى تاپسىرماسىن سالىق رەفورماسى اياسىندا قاراستىرۋعا بولادى. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، بۇل رەفورما شاعىن بيزنەس پەن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ اينالىمدارىن اجەپتاۋىر اجىراتىپ، بۇل بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ نەگىزگى سىن نىساندارىنىڭ بىرىنە اينالدى. سونىمەن بىرگە مۇنداي جىكتەۋ كاسىپورىنداردى شاعىن بيزنەستەن ورتاعا، ودان ءارى ءىرى بيزنەسكە «ءوسىرۋ» ماسەلەسىن وزەكتى ەتتى.

بۇرىنعى جۇيەدە مۇنداي ءوسۋدى ىنتالاندىراتىن تەتىكتەر ءىس جۇزىندە بولماعانىن، سونىڭ سالدارىنان كاسىپكەرلەر اراسىندا ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى ماردىمسىز بولىپ، شاعىن كاسىپورىندار نەگىزىنەن ساۋدا مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا شوعىرلانعانىن مويىنداۋ كەرەك. الايدا ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ تەك تومەندەتىلگەن سالىق مولشەرلەمەلەرىمەن شەكتەلمەيدى. پرەزيدەنت اتاپ وتكەن باعىتتاردىڭ ماڭىزى دا بۇلاردان كەم ەمەس: قولجەتىمدى ءارى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋ; نەگىزگى كاپيتالعا (تەحنولوگيالار مەن جابدىقتارعا) ينۆەستيتسيا سالۋعا ارنالعان جەڭىلدىكتەر; كورپوراتيۆتىك نارىققا (ۇلتتىق كومپانيالار مەن ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار) قول جەتكىزۋ جانە قولداۋ شارالارى. كورپوراتيۆتىك ساتىپ الۋلار ماسەلەسىن مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە تاپسىرما رەتىندە بەلگىلەۋى دە كەزدەيسوق ەمەس: «ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءىرى كاسىپورىندارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىعىنا، سونىڭ ىشىندە ولاردىڭ ونىمدەرىن وتكىزۋگە جاعداي جاساۋ قاجەت. ساتىپ الىناتىن ءونىم كولەمىنىڭ ءبىر بولىگىن شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندارعا رەزەرۆتەۋگە بولادى. بۇل رەتتە جەتكىزۋشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ قاجەت».

بۇل جەردە قانداي تالاپتار تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر؟ مەنىڭشە، ەڭ الدىمەن يمپورتتىق جەتكىزىلىمدەردىڭ دەمپينگىنەن قورعاۋ ماسەلەسى جونىندە ايتىلىپ وتىر، سەبەبى، ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن يمپورتتى قارجىلاندىرۋعا پايدالانۋعا تىيىم سالىنعانىن ەسكەرسەك، بۇل ماسەلە ايرىقشا ماڭىزدى («حالىقتىق قۇرىلىس» باعدارلاماسى ءدال وسى ۇلتتىق قوردان قارجىلاندىرىلادى). تۋربينالار مىسالىندا ايتىلعانداي، ءىرى سەريالى ءوندىرىس بولماسا، ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋدى تالاپ ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال، سەريالىق ءوندىرىس تۇراقتى ءارى ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمشارتتاردى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە وراي، بۇگىندە وفتەيك-كەلىسىمشارتتاردىڭ وزىنە دە كورپوراتسيالار تاراپىنان «رەۆيزيالاۋ» جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ۇزاق مەرزىمدىلىك پەن ساتىپ الۋ كولەمى جانە باعا بويىنشا ءوزارا مىندەتتەمەلەردىڭ ورنىنا، كاسىپورىنداردىڭ تابىستىلىققا (وفتەيك-كەلىسىمشارتتىڭ ءمانى وسىندا) شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن شارتتار تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ مۇددەسىنە قاراي قايتا قارالىپ، ءتۇسىندىرىلىپ جاتادى. بۇعان جەتكىزىلگەن ءونىمنىڭ اقىسىن ۇزاق ۋاقىتقا كەيىنگە قالدىرۋ تالاپتارى دا قوسىلادى.

سوندىقتان قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ جوعارىدا اتالعان تاپسىرمالارى بيزنەس پەن دەپۋتاتتارعا ءىرى كورپوراتيۆتىك سەرىكتەستەرمەن قارىم-قاتىناستا شوب قۇقىقتارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتۋگە نەگىز بەرەدى. بۇل ءوندىرىستى كەڭەيتۋگە ينۆەستيتسيا سالۋعا، شاعىن كاسىپورىننىڭ جەڭىلدەتىلگەن رەجيمىنەن شىعىپ، ورتا بيزنەسكە وتۋگە جاقسى ىنتالاندىرۋ بولا الادى.

مەملەكەت باسشىسى بيزنەسكە زاڭسىز كەدەرگى كەلتىرۋ مەملەكەتكە قارسى قىلمىس رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس ەكەنىن دە مالىمدەپ، كوڭىل كونشىتپەيتىن ستاتيستيكانى كەلتىردى: جەكە كاسىپكەرلەر تاراپىنان جاسالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار سانى 34 پايىزعا قىسقارعانىمەن، ايىپپۇل كولەمى، كەرىسىنشە، 11 پايىزعا وسكەن. ياعني، اكىمشىلىك قىسىم كاسىپكەرلەردىڭ زاڭعا باعىنۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋىمەن ەش ۇيلەسپەيدى، ءتىپتى كەرىسىنشە كۇشەيىپ وتىر.

پارتيامىز بىلتىرعى كوكتەمنەن باستاپ جاڭا سالىقتىق (كەڭىرەك ايتقاندا، ەكونوميكالىق ساياساتتى) ەنگىزۋ بارىسىندا ەسەپتىلىكتەگى بولماشى سايكەسسىزدىكتەر ءۇشىن جازالاۋدىڭ ورنىنا، بيزنەسكە جاڭا رەتتەۋ جانە اكىمشىلەندىرۋ جاعدايلارىنا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن سالىقتىق راقىمشىلىق جاساۋدى جانە وتپەلى كەزەڭ بەلگىلەۋدى بىرنەشە رەت ۇسىنعان. سوندىقتان پرەزيدەنت ق. توقاەۆتىڭ 2027 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ شوب-تى تەكسەرۋگە ءۇش جىلدىق موراتوري ەنگىزۋ تۋرالى تاپسىرماسى ەكى ميلليون كاسىپكەردىڭ كوڭىلىنە قۋانىش ۇيالاتىپ قانا قويماي، ەل باسشىلىعىنىڭ رەفورمالاردىڭ اۋىرتپالىعىن كوتەرىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ ولاردى وڭ قابىلداۋىنا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەتىن ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ ايقىن كورىنىسى بولدى.

بۇل وزەكتى شەشىم قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ بۇكىل ۇلت ءۇشىن تاعدىرلى ماسەلەلەرمەن، سونىڭ ىشىندە سىرتقى ساياساتتاعى ماڭىزدى مىندەتتەرمەن اينالىسىپ وتىرعانىنا قاراماستان، ەل ىشىندەگى احۋالدى ءجىتى باقىلاپ، جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا قوعامنىڭ كەرى بايلانىسىن ۇنەمى ەسكەرەتىنىن ايقىن كورسەتەدى.

وسى تۇجىرىمدى راستاي تۇسكەندەي، مەملەكەت باسشىسى قوعامدا ۇلكەن رەزونانس تۋدىرعان سالىق ماسەلەسىنە تاعى دا توقتالىپ، سالىق كودەكسى «قاسيەتتى كىتاپ» ەمەس ەكەنىن، ونىڭ كۇشىنە ەنۋى كاسىپكەرلەر ءۇشىن بىرقاتار شىعىندار مەن پروبلەمالارعا اكەلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە بيزنەس تاراپىنان كەلىپ تۇسكەن سيگنالداردى تالداپ، كودەكسكە نىسانالى تۇزەتۋلەر ازىرلەۋدى تاپسىردى.

ءبىر جىل بۇرىن قۇجاتتى تالقىلاۋ كەزىندە ءبىزدىڭ فراكتسيا سالىق رەفورماسىنداعى بىرقاتار ولقىلىقتاردى كورسەتكەن بولاتىن. ءبىز بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرىن ارتتىرۋدى قولداعانىمىزبەن، شوب-قا شامادان تىس شەكتەۋلەر قويماي، سارالانعان سالىق مولشەرلەمەلەرى ارقىلى، قارجى، شيكىزات سەكتورلارىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنى كۇشەيتۋ ەسەبىنەن نەعۇرلىم تەڭگەرىمدى تاسىلدەردى ۇسىندىق.

ەندى جولداۋ اياسىندا شوب پەن قۇرىلتايعا ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ، جاڭا سالىق كودەكسىن تۇزەتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازىرگى ەكونوميكانىڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن، قوعام، مەملەكەت جانە بيزنەس مۇددەلەرىنىڭ وزەكتى تەپە-تەڭدىگىن قالىپتاستىراتىن جاڭا ازاماتتىق كودەكستى قابىلداۋ تۋرالى تاپسىرماسى دا اسا وزەكتى.

ەسكە سالا كەتەيىن، فەودالدىق ءتارتىپتىڭ نەگىزىن بۇزعان ناپولەوننىڭ ازاماتتىق كودەكسىنەن كەيىن XIX عاسىردا ەۋروپادا ونەركاسىپتىك كاپيتاليزم قارقىندى دامي باستادى. بالكىم، تسيفرلىق ءداۋىردىڭ ازاماتتىق كودەكسىنە دە ءبىزدىڭ زامانىمىزدا وسىنداي تاريحي ءرول اتقارۋ بۇيىرار.

قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ودان ءارى قىلمىسسىزداندىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى سوزدەرىن دە ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل باعىت بيزنەس احۋالى ءۇشىن نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

«اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى ەكونوميكالىق جانە شارۋاشىلىق داۋلاردى قىلمىستىق قۇقىق اياسىندا قاراستىرۋعا ءاردايىم قارسى بولدى. ءبىزدىڭ باستامامىزبەن 2017 جىلى قر قىلمىستىق كودەكسىنەن بۇرىن ادال كاسىپكەرلەرگە الاياقتاردىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەۋگە ءجيى سەبەپ بولعان جالعان كاسىپكەرلىك تۋرالى باپ الىنىپ تاستالدى.

2025 جىلى بەس جىلدىق كۇرەستەن كەيىن قىلمىستىق كودەكسكە تۇزەتۋىمىز ەنگىزىلدى. ول رەسمي كاسىپورىندارداعى لاۋازىمدىق مىندەتتەردى ءبولۋ فاكتىسىنىڭ نەگىزىندە عانا بيزنەستى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇردى دەپ ايىپتاۋعا جول بەرمەۋدى كوزدەيدى. وكىنىشكە قاراي، بۇل نورما ازىرگە ءتيىستى دەڭگەيدە قولدانىلماي كەلەدى. سوندىقتان ءبىز بۇل ماسەلەگە قايتا ورالۋعا ءماجبۇر بولدىق.

پرەزيدەنت جولداۋىندا ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىسسىزداندىرۋ قاجەتتىگىن تاعى دا كوتەرگەندىكتەن، قۇرىلتايدىڭ قازىرگى دەپۋتاتتارىنا كاسىپكەر ءوز تاۋەكەلدەرى ءۇشىن بوستاندىعىمەن ەمەس، مۇلكىمەن جاۋاپ بەرۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمدى جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى جۇمىستى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋدىڭ كەڭ اۋقىمدى باعىتتارىن بەلگىلەدى. ونىڭ ماقساتى – بيزنەس-پروتسەستەردى جەڭىلدەتىپ، بارىنشا جەدەلدەتۋ، مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ دە، كاسىپورىنداردىڭ تابىستىلىعىنىڭ دا تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋ.

مۇنى لوگيستيكا مەن كولىكتى تسيفرلاندىرۋدان، سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ مەن گەولوگيالىق بارلاۋدا جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋدان نەمەسە قارجىلىق تەحنولوگيالاردى ازاماتتاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە ەنگىزۋدەن-اق كورۋگە بولادى.

سونىمەن قاتار، ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋدى پراكتيكالىق تۇرعىدان قولدانۋ باعدارلاماسىن ازىرلەۋ جوسپارىمەن قاتار، پرەزيدەنت ق. توقاەۆ: «اكتيۆتەردى توكەنيزاتسيالاۋ، ياعني ولاردى تسيفرلىق ورتاعا كوشىرۋ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋ قاجەت. بۇل ازاماتتارعا كومپانيالار مەن ءتۇرلى نىسانداردىڭ ورتاق يەسى بولۋعا، ال كاسىپكەرلەرگە ارتىق دەلدالدارسىز تىكەلەي كاپيتال تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى.

بۇل باستامانىڭ ماڭىزى مەن بولاشاعى ەرەكشە. ويتكەنى ول ەكى جاقتى مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالعان: كاسىپكەرلەرگە ينۆەستيتسيا تارتۋدى جەڭىلدەتۋ جانە حالىققا از عانا قاراجاتپەن بيزنەستىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋعا مۇمكىندىك بەرۋ.

تسيفرلىق اكتيۆتەر بولىپ تابىلاتىن توكەندەر كريپتوۆاليۋتاعا ۇقسامايدى، سەبەبى، ولاردىڭ قۇندىلىعى نارىقتىڭ قۇبىلمالىلىعىمەن ەمەس، ولاردىڭ ەميتەنتتەرىنىڭ اكتيۆىمەن باعالانادى. مىسالى، توكەن بوپ ستەيبلكويندەر (اقش دوللارىنا بايلانعان USDT سياقتى), نەمەسە وسى توكەندەردى شىعاراتىن قاتىسۋشىلاردىڭ تسيفرلانعان شىنايى اكتيۆتەرىن (اكتسيالار، مەنشىك ۇلەستەرى، شىنايى مۇلىك) اتايدى. بۇل تۇرعىدان العاندا توكەندەر اينالىمى قاراپايىمدىلىق، قولجەتىمدىلىك، جىلدامدىق سەكىلدى ءوزىنىڭ تسيفرلىق قۇرالدارىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن قور نارىعىن تولىقتىرىپ، ونىڭ بالاماسى بولا الادى.

پرەزيدەنت جولداۋى بۇل جۇمىسقا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن.

دەگەنمەن، قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ەكونوميكالىق سالا بويىنشا بەرگەن تاپسىرمالارىنىڭ كوبىن اۋديتوريانىڭ كونسەرۆاتيۆتىك بولىگى تۇسىنە الماي جاتقان سياقتى. وسىعان بايلانىستى ول: «بولاشاق ەكونوميكاسىن قۇرۋ ءۇشىن قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەر مەن ەسكىرگەن تاسىلدەردەن ءبىرجولا ارىلىپ، قوعامىمىزدىڭ مۇلدە جاڭا تىرەك قۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت»، – دەپ اتاپ ءوتتى.

مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاسقان ينەرتسيا مەن توقىراۋدى ەڭسەرۋگە جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىن الدىن الا پايىمداعانداي، پرەزيدەنت جاڭا تاريحي كەزەڭنىڭ شەشۋشى فاكتورى رەتىندە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋدى بەلگىلەدى: «تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا ەكونوميكا ءۇشىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك».

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل رەفورمانى ناقتى قانداي باعىتتا جۇرگىزۋدى كوزدەيتىنى، قۇزىرەتتەر مەن باقىلاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ قالاي قالىپتاساتىنى ازىرگە اشىق كۇيىندە قالدى. ءسىرا، پرەزيدەنت قوعام مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردى وسى مىندەتتى ءوز بەتىنشە سارالاپ، وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە جەتەلەپ وتىرسا كەرەك. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى 2027 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن وسى رەفورمانىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەپ، ۇسىنۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا ءبىر نارسە انىق: باستاماشىلدىق، جاۋاپكەرشىلىك، تەحنولوگيالىق جانە تەحنوكراتيالىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ بۇكىل ۆەرتيكالىن تولىق قايتا جاڭعىرتۋ كوزدەلىپ وتىر.

«ۇكىمەتتەن باستاپ اۋىل اكىمدەرىنە دەيىنگى بارلىق دەڭگەيدەگى باسقارۋ قۇرىلىمى تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە جانە جاساندى ينتەللەكتىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا بەيىمدەلۋى كەرەك»، – دەپ پرەزيدەنت ق. توقاەۆ رەفورمانىڭ ناقتى ماقساتىن ايقىندادى.

مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باستاماشىلدىعى مەن باتىل شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ، ءوز وكىلەتتىكتەرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋى، فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانۋى مەن قۇرىلىمدىق تەڭگەرىمسىزدىكتەردى جويۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ىنتالاندىرىلماق. «مەملەكەتتىك اپپاراتتى بيۋروكراتيالىق جۇكتەمەدەن جانە شەشىم قابىلداۋدى باياۋلاتىپ، پروگرەسكە كەدەرگى كەلتىرەتىن بارلىق نارسەدەن ارىلتۋ ماڭىزدى»، – دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.

مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە سججرا-مەن بىرلەسىپ ازىرلەۋ تاپسىرىلعان ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىمەن تىعىز بايلانىستى بولادى دەپ پايىمداۋعا نەگىز بار. ال مەملەكەت باسشىسى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن «وسى قۇجاتتى ازىرلەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا» تىكەلەي شاقىرعاندىقتان، ءبىزدىڭ پارتيا دا وسىنداي ماڭىزدى باستامادان تىس قالمايدى دەپ ويلايمىن.

جولداۋدان اڭعارىلعانداي، قازاقستاننىڭ بولاشاقتا وزىق دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە باعىتتالعان ەكونوميكانى، الەۋمەتتىك ساياساتتى جانە مەملەكەتتىك باسقارۋدى اۋقىمدى ترانسفورماتسيالاۋ كوزدەلىپ وتىر. قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ بۇل مىندەتتى تاريحي اۋقىمداعى ميسسيا دەپ اتاۋى دا كەزدەيسوق ەمەس.

پرەزيدەنتپەن ويى ءبىر پىكىرلەستەرى ءۇشىن بۇل اۋقىمدى باستاماعا قاتىسۋ، ونىڭ بارلىق اۋىرتپالىعى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ءبولىسۋ ۇلكەن مارتەبە.

ازات پەرۋاشەۆ، «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، doctor of business administration

Abai.kz