سەيسەنبى, 17 قاراشا 2026
ادەبيەت 117 0 پىكىر 17 قاراشا, 2026 ساعات 14:14

ۇلت مۇراتى - ۇرپاق قامى...

سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

قازاق كوشى زاماننىڭ اعىمىنا، حالىقارالىق گەوساياساتتىڭ وزگەرىستەرىنە جانە الىپ ەلدەر اراسىنداعى ويىن تارتىپتەرىنىڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى ىركىلىستەر مەن كىدىرىستەرگە ۇشىراپ، ۇلت جاناشىرلارى مەن قاراپايىم حالىق اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىرۋدا.

قازاق بيلىگى «وگىز ولمەيتىن، اربا دا سىنبايتىن» شىعار جول ىزدەۋدە. جىل باسىندا ءۇش مينيسترلىك باسشىلارى قول قويعان «پيلوتتىق جوبا» دا مارەسىنە جەتەيىن دەپ قالدى. تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا باستالىپ، تمد ەلدەرى بويىنشا بىرەگەي، ەرەكشە قارقىنمەن جۇرگىزىلگەن ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ءبىرتۇتاستانۋ ۇدەرىسى ءسال سايابىرلادى. باعىت وزگەردى. بۇرىنعى بىرىزدىلىك نورماسىنان جاڭىلىپ، اكىمشىلىك تالاپتار مەن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردىڭ اراجىگى اجىراتىلماي، قانداستار اراسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تۋىنداۋدا. اسىرەسە، قىتاي، يران، اۋعانستان قاتارلى ەلدەردەن كەلگەن قانداستار جاساعان قوعامدىق فورماتسيانىڭ وزگەشەلىگىنە، جازۋ، كەيبىر ادەت-عۇرىپقا قاتىستى شەكتەۋلەرگە بايلانىستى ليبەرالدى قوعامنىڭ تالابى مەن ۇدەسىنەن شىعا الماي قينالۋدا. وسىنىڭ ءبارى دە قازاق كوشىنىڭ جاقسى باعىتتا دامۋىنا اسەر ەتۋدە. ءار ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار ەكەنىن وسى ارادا بيلىك تە، قانداستار دا نازارعا ۇستاعانى ءجون. دەگەنمەن مەملەكەتتىڭ جاستارعا نەمەسە قانداستاردىڭ ۇرپاعىنا قاراتقان قامقورلىق ساياساتىندا ەش وزگەرىس جوق. ءتورت پايىزدىق مەملەكەتتىك گرانت ءالى دە جالعاسۋدا.

2026 جىلعى قولجەتىمدى رەسمي جانە سالالىق اقپارات بويىنشا، شەتەلدەن كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتارعا (قانداستارعا) ارنالعان مەملەكەتتىك دايىندىق بولىمدەرى 20 جوعارى وقۋ ورنىندا جۇمىس ىستەيدى. 2026 جىلى وسى باعدارلاماعا 1300 مەملەكەتتىك ورىن بولىنگەن. بيىل وسى قاتارعا قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جيىرماسىنشى بولىپ قوسىلدى.

اتاپ ايتساق:

  1. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ;

  2. ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ;

  3. ە.ا. بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى;

  4. م. اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى;

  5. ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى;

  6. ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ ۋنيۆەرسيتەتى;

  7. ماناش قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى;

  8. تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتى;

  9. احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى;

  10. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتى;

  11. د. سەرىكباەۆ اتىنداعى شقتۋ;

  12. شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى;

  13. اباي اتىنداعى قازۇپۋ;

  14. قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى تاعى باسقا جوو بار.

ال جالپى قازاقستانداعى بارلىق اقىلى ۇبت-عا دايىندىق كۋرستارىن قوسساق، ولاردىڭ ناقتى بىرىڭعاي سانىنا جەتۋ قيىن. ويتكەنى ۋنيۆەرسيتەتتەر وزدەرىنىڭ اقىلى دايىندىق كۋرستارىن جەكە ۇيىمداستىرادى. مىسالى، قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان دايىندىق كۋرسى مەن كوللەدج تۇلەكتەرىنە ارنالعان دايىندىق ءبولىمى بولەك كورسەتىلگەن.

قانداستارعا ارنالعان دايىندىق ءبولىمىنىڭ جاعدايى قانداي؟

بۇل جۇيە ەڭ العاش تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەنتاۋ، تۇركىستان قالالارىندا دۇنيەگە كەلگەن. 2011 جىلدان كەيىن ۋاقىت سۇرانىسىنا وراي الماتى، استانا قاتارلى ءىرى قالالاردا جۇمىس ىستەي باستادى. نەگىزگى ماقساتى — شەتەلدەن كەلگەن قازاق جاستارىن قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بەيىمدەۋ، قازاق ءتىلىن جەتىلدىرۋ جانە جوو-عا تۇسۋگە دايىنداۋ.

وقۋ مەرزىمى — 9 اي، ادەتتە قازاننان مامىرعا دەيىن. باعدارلامادا قازاق ءتىلى، قازاقستان تاريحى، وقۋ ساۋاتتىلىعى جانە ۇبت-دا تاڭدالاتىن پاندەر قامتىلادى.

2026 جىلعى مالىمەت بويىنشا تىڭداۋشىلارعا اي سايىن 41 مىڭ تەڭگە كولەمىندە شاكىرتاقى بەرىلەدى، ال كەيبىر جوو جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتەدى.

ەڭ ماڭىزدى ماسەلە — ورىن بار، بىراق تولىق يگەرىلمەي كەلەدى

مۇندا ءبىر قىزىق قايشىلىق بار. 2019 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك دايىندىق ورىندارىنىڭ سانى 1000-نان 1300-گە كوبەيتىلگەن. 2019–2025 جىلدارى قانداستارعا دايىندىق بولىمدەرى بويىنشا 9100 گرانت بولىنگەنىمەن، ونىڭ ءبىر بولىگى يگەرىلمەي قالعان. 2024 جانە 2025 جىلدارى عانا 1300 ورىن تولىق يگەرىلگەن.

ال 2019–2025 جىلدارى دايىندىق بولىمدەرى ارقىلى 7982 قانداس ءبىلىم العان. وسى كەزەڭدە دايىندىق ءبولىمى، 4 پايىزدىق كۆوتا جانە ستيپەنديالىق باعدارلاما ارقىلى بارلىعى 16 571 قانداس قازاقستاندا جوعارى ءبىلىم العان.

سوندىقتان ماسەلە قازىر «دايىندىق بولىمدەرى جەتكىلىكسىز» دەگەننەن گورى، بولىنگەن مۇمكىندىكتى تولىق پايدالانۋ، جاستاردى اقپاراتتاندىرۋ جانە دايىندىق ساپاسىن ارتتىرۋ جاعىنا اۋىسىپ وتىر. قورىتىندىلاي ايتساق:

  • ءبىرىنشىسى — قامتۋ دەڭگەيى. 20 جوو-داعى 1300 ورىن الەمنىڭ ءار ەلىندەگى قازاق جاستارىنىڭ سۇرانىسىمەن سالىستىرعاندا كوپ ەمەس.

  • ەكىنشىسى — گەوگرافيالىق ورنالاسۋى. دايىندىق بولىمدەرىنىڭ باسىم بولىگى ءىرى قالالاردا جانە وبلىس ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. بۇل قىتاي، موڭعوليا، وزبەكستان، رەسەي، يران سياقتى ەلدەردەگى قازاق جاستارى ءۇشىن اقپاراتتىق جانە لوگيستيكالىق تۇرعىدان قوسىمشا كەدەرگى بولۋى مۇمكىن.

  • ءۇشىنشىسى — دايىندىقتىڭ مازمۇنى. قانداس جاستارعا تەك ۇبت-عا دايىندىق جەتكىلىكسىز. ولارعا قازاق ءتىلىنىڭ اكادەميالىق دەڭگەيى، قازاقستان تاريحى، قۇقىقتىق ساۋات، ۋنيۆەرسيتەتتىك وقۋ مادەنيەتى، تسيفرلىق داعدىلار جانە قازاقستان قوعامىنا الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ قاتار بەرىلسە ءتيىمدى بولار ەدى.

قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قانداس جانە شەتەلدىك ۇمىتكەرلەردى بەيىمدەۋ جاعىنان مول تاجىريبەگە يە. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ينفراقۇرىلىمى زاماناۋي حالىقارالىق تالاپتارعا ساي دامىپ كەلەدى. سوناۋ 2000 جىلدارى-اق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى قالداربەك نايمانباەۆ، ءشامشى بەركىمباەۆا، گۇلشە تاڭىربەرگەنوۆا قاتارلى كىسىلەردىڭ باستاماسىمەن (ول كەزدە قازاق مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى) وسى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋشى بىردەن-ءبىر ورتالىق بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتە قانداستاردى ەلگە تارتۋ جانە ولاردىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بەيىمدەلۋى قامتاماسىز ەتىلدى. تىلدىك كەدەرگىلەردى جويۋ، ۇبت-عا دايىندىق جۇمىستارى ءوز ناتيجەسىن بەرىپ، سول جىلدارى وقىعان تۇلەكتەر قازىر ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسىندا وتانعا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا.

قحر-دى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر چجوۋ ەنلاي: «كىم جاستارعا يە بولسا، بولاشاق سولاردىڭ قولىندا»، — دەگەن. ءبىزدىڭ قازىرگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ اتقارىپ جاتقان كوپتەگەن شارالارى وسى پىكىرمەن ۇندەسىپ جاتىر. وي-ساناسى تازا، جامان ادەت-عۇرىپ جۇقتىرماعان، جان دۇنيەسى جات مەنتاليتەتپەن شىرمالماعان جاستار كەلىپ، ەلىمىزگە كوپتەپ سىڭىسە بەرسە، ارتىندا تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان ەلى قايدا بارادى دەيسىز؟! ەلىمىز تىنىش، باقۋاتتى بولىپ دامىسا، قازاق كوشى دە ءوز ارناسىن تابادى. قاراشانىڭ 7 كۇنى استانادا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندە «وتانداستار قورى» كەاق-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 500-دەن ارتىق قانداس ستۋدەنت قاتىسقان «جاستار. مۇمكىندىك. بولاشاق» اتتى فورۋم ءوتتى. شارانىڭ نەگىزگى يدەياسى: «سەن قازاقستانعا جاي عانا وقۋعا كەلگەن جوقسىڭ، سەن — قازاقستاننىڭ جاڭا تولقىنىسىڭ!»، ال فورۋمنىڭ ۇرانى: «ارمان ەت. ماقسات قوي. ارەكەت ەت. ناتيجەگە جەت» بولدى. وسى ماقسات پەن ۇراننان قازاقستاننىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن سەزىنىپ، كورىپ تۇرمىز. فورۋمنىڭ اشىلۋىن قر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلى ەرلان جەتىباەۆ مىرزا مەن «وتانداستار قورىنىڭ» پرەزيدەنتى ىرىسقالى داۋرەنبەك مىرزا اشىپ، قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. ۇلى اقىن ماعجان جۇماباەۆ جىرلاعانداي: «ءبىز جاستارعا سەنەمىز!»

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz

0 پىكىر