Beysenbi, 20 Aqpan 2020
Dat 1537 30 pikir 20 Qañtar, 2020 sağat 10:33

«Memleketti bestik spiral' jüyesi boyınşa basqaru kerek»

Qazaqstan halqına,

QR Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevqa datım!

Älemniñ tez özgerui sonşalıqtı, erteñ ne boların boljau qiın. Ekonomist ğalım retinde men elimiz jaña örkenietten qalıp qalmau üşin, Qazaqstan ekonomikanıñ jıl sayınğı ösimin, yağni, jalpı işki önimdi kem degende 5-6% ösirip otıru kerek dep oylaymın. Sport tilimen aytatın bolsaq, «jaña qaşıqtıqqa jügiruge» dayındalu kerek. Eger tez «jügiretin» bolsaq, tez şarşap qalamız, al jäy «jügirsek», qalıp qalamız. Ekonomikamızdıñ dwrıs damu qarqının tabu üşin ne isteu kerek?

Qazaqstan qazir jolayırıqta twr. Älemdik täjiribege süyene otırıp, biz qay joldı tañdauımız kerek? Soñğı 30 jılda joğarı nätijelerge qol jetkizgen jäne älemdegi ekinşi ekonomika bolıp tabılatın, sonımen qatar, mwsılmandardıñ, onıñ işinde bauırlarımızdıñ qwqığı taptalıp otırğan Qıtay jolımen jüremiz be, äleumettik innovaciya men azamattıq qoğamnıñ damuın bastı qwndılıq retinde qoyğan Skandinaviyalıq memleketterdiñ jolın tañdaymız ba? Älde byurokratiyalıq damudan keyin şwğıl demokratiya jolın tañdağan Oñtüstik Koreya täjiribesin alamız ba? Sonımen qatar, qazir eñ innovaciyalıq memleket keşegi bizdiñ KSRO boyınşa körşimiz –  Estoniyanıñ jan basına şaqqandağı tabısı 25 000 AQŞ dollarınan asqan. Internetti qoldanu jıldamdığı boyınşa Estoniya birinşi orında, eñ ülken qarajat bastauış bilim berudiñ damuına salınğan. Singapur, Japoniya, Malayziya, Indiya, Tatarstan jäne basqa da memleketterdiñ täjiribeleri de paydalı.

Bir eskere ketetin jäyt, bwrınğı kezde «baldı basqarğandar» dep, önerkäsipte – temir, auılşaruaşılıq ekonomikasında – jer, al qazir «derekter» –  aqparattıq ğasırdıñ, ekonomikanıñ şikizatı, aqparatqa, sandıq qamtamasız etuge negizdelgen. YAğni, jobalardı bağdarlamalau, internet-tehnologiya, robottandıru, jasandı intellektti basqaru, genomika, sandıq ekonomika, ülken mälimetter jäne basqaları, bwlar bolaşaqtıñ, jaña ekonomikasınıñ negizi.

Al bizge, Qazaqstanğa, yağni şikizat memleketine, bizdiñ erekşelikterimizdi qalay jaña jahandıq damudıñ trendterimen tiimdi üylestiru qajet? Sonımen qatar, VI tehnologiyalıq ukladqa säykes (nano-biotehnologiya, gendik injeneriya, aqparattıq jäne kommunikaciyalıq tehnologiyalar, ğarıştıq tehnologiyalar) tehnologiyalıq damu twrğısınan biz, birşama aytqanda, birtwtas tehnologiyalıq ukladtan artta qaldıq, yağni şamamen 40-50 jılğa keyinbiz degen söz.

Osığan oray, meniñ twjırımdamam boyınşa, biz jolayırıqta twrmız. Eger qazirge deyin 29 jıl boyı şeteldik «seriktesterimizdiñ» keñesimen jürip, eski jolmen barsaq, onda soñı – tığırıq. Nemese biz eñ ozıq, özimizge layıqtı şeteldik täjiribeni qoldanıp, qoğamdı özgerte otırıp, özimizdiñ otandıq damu jolımızdı tabamız. Sonımen qatar, biz qanday bolğanımızdı, tarihımız ben bolmısımızdı tektonikalıq tereñdikte sezine otırıp, kim ekenimizdi, qayda bet alğanımızdı, mına qiın älemdik örkeniette ne kütip twrğanın bilu kerekpiz.

Ärine, tañdau halıqta. Biraq halıqqa bwl dağdarıs jağdaydan qalay şığu turalı bağdarlamasın wsınu qajet. Bwnı qazirgi bilik jasay almaydı. Olar şındıqtıñ tolıq körinisin körmeydi, öytkeni memleketti vertikaldı türde, joğarıdan tömen, eski ädistermen, orınsız amaldarmen basqarıp keledi. Solayşa jahandıq jeliniñ, jappay kommunikaciyanıñ, jahandanudıñ jañalıqtarınıñ  mänin tüsinbeydi. Biliktegi kimde-kim bizdiñ özgermeli ömirimizdi tüsinse de, qazirgi qwrılğan jüye, jemqorlı bilik qwrılımı bwnı ne degenmen jüzege asıruğa mümkindik bermeydi. Bwl Qazaqstan üşin «Ariadnanıñ jwmbaq jipteri» sekildi bolıp twr. Biz özimizdiñ sezimtaldığımızdı qalıptastıru kerekpiz. Osı sätten bastap, ne jelilik däuirge säykes kelmese – meniñ oyımşa, bizdiñ sayasat, wlttıq qauipsizdik, mädeniet, bilim men ğılım jäne t.b. – aqparattıq kommunikaciya jäne halıqtıñ köpjıldıq şıdamdılığınıñ tausıluı äserinen bölşekterge şıtınauı mümkin.

Sol sebepti de, memleketke, jelilik ekonomika men aqparattıq kommunikaciyağa negizdelgen strategiyalıq jüyelik reforma kerek. Sonımen qatar, soñğı uaqıtta qabıldanıp jürgen işinara şeşimdermen halıqqa öte mañızdı bolsa da, 29 jıl boyı jinalğan problemalardı şeşu öte qiın bolar.

Memleket bay boluı mümkin. JİÖ-niñ ülken kölemi de boluı mümkin, biraq aqparattıq qamtamasızdıqtıñ, äleumettik innovaciyanıñ, zañnamalıq qamtamasız etudiñ  jetispeuşiligi jäne jwmıssızdıq, köp balalı otbasılar, jastar problemaları jäne basqalar onı osal etedi. Bizde orın alğan jağday siyaqtı. Biz ünemi bizdiñ ekonomika ösip jatır, banktik jüye jaqsı jäne t.b. dep maqtanatınbız. Nätijesi nege jetti? Nätijesi, biz jüyeli türde dami almay, ekonomika men öndiristi ärtaraptandıra almay, şikizattı, jemqorlıq, byurokratiyalıq memleket bolıp qaldıq. Köptegen qabıldanğan bağdarlamalar, ülken resurstar jwmsalğanına qaramastan, kütken nätijeni bermedi.

Qazaqstanğa qazir bwrın soñdı bolmağaday qiındıq, öytkeni bizge eki mäseleni şeşu öte mañızdı: birinşiden, 2020 jılı kele jatqan älemdik dağdarıstıñ ekinşi kezeñimen memleket qalay kürespek? Halıqqa auırtpalıq tüsirmeytin dağdarısqa qarsı bağdarlamanı jasap, qabıldau qajet. Ekinşiden, köpjıldar boyı qalıptasqan avtoritarlı ömir saltınan keyin, bwnday qiın jağdayda qoğamdı radikaldı demokratizaciyalau boyınşa sayasi reformalar qabıldau kerek.

Ne isteu kerek jäne kanday naqtı wsınıstar bar degen swraqqa, kelesidey jauap beruge boladı:

Qazaqstannıñ ekonomikasın jüyeli basqaru üşin memleketti bestik spiral' (memleket, biznes, ğılım, qoğam qajettilikteri jäne aqparattıq qamtamasızdandırudan twratın) negizinde basqarudı alğaşqı ret wsınıp otırmın. Eşqay jerde memlekettik ekonomikanı basqaruda bwnday keşendi amal qoldanbağandığın avtor retinde senimmen ayta alamın.

Birinşiden, bizde sayasatta jäne ekonomikalıq model'der arasındağı alşaqtıq basım. Şındıqtıñ betine qaraytın bolsaq, bizde ekonomika aşıq, yağni jaqsı ma jaman ba bwl jerde barlıq narıqtıq elementter qatısqan. Al sayasi jaqtı alatın bolsaq, ol bizde jabıq. Jüye jwmıs istemeydi, sebebi sayasat pen ekonomika qwstıñ eki qanatı siyaqtı. Azamattıq qoğamnıñ röli kişkentay.

Eñ bastısı, sayasattı aşıq qılu kerek, yağni radikaldı sayasi reformalar jürgizu kerek. Aqırı biliktiñ auısu jüyesi bolu kerek. Bwl üşin memlekettik twrğıda Konstituciyağa, konstituciyalıq zañdarğa, QR saylau turalı jaña Zañ, jergilikti özin özi basqaru Zañı jäne basqa demokratiyanı jäne barlıq bilik tarmaqtarınıñ balansın qamtamasız etetin zañnamalıq aktiler qabıldau qajet. Biliktiñ üş tarmağınıñ jaña qwrılımın qalıptastıru arqılı Parlamenttiñ ökilettikteri edäuir keñeytip, bir palatalı Parlamentke köşu qajet. Bir mandattı köpşilik okrugtarda 50% jäne partiyalıq tizim boyınşa 50% saylau ötkizu qajet. Nätijesinde Parlamentte köppartiyalı jüye, azamattıq qoğamnıñ ökildikteri (bir partiyalı mnopoliya emes), oñtaylı şeşimder qabıldau üşin pikirtalas alañı qwrıladı. Mağan, 4-dürkin Parlament deputatına bwl «jağday» äbden belgili.

Ekinşiden, jaqın aradağı biznestegi bastı maqsat – elde orta taptı qalıptastırıp, şağın biznesti jalpıhalıqtıq igiligi etu.  QR ekonomikasınıñ damuına quattı serpin beru üşin strategiyalıq jospar boyınşa şağın jäne orta biznesti jedel damıtu strategiyasınıñ twjırımdamasın jasau qajet. Twjırımdamanıñ maqsatı - şağın jäne orta biznesti eldegi transformaciyalıq özgeristerdiñ negizgi faktorına aynaldıru, şağın käsipkerlikke halıqtı belsendi tartu arqılı ekonomikanı şikizattıq model'den innovaciyalıqqa köşiru jäne ekonomikalıq bilimdi qalıptastıru. Osığan baylanıstı, biz şağın jäne orta biznesti üdemeli damıtu strategiyasınıñ Twjırımdamalıq negizgi erejelerin, sonıñ işinde sapalı, innovaciyalıq sayasatqa jäne wlttıq ekonomikanı damıtudıñ joğarı deñgeyine bağıttalğan 9 jobanı jasadıq. Osı jobalardı iske asıru Qazaqstandağı jedel ekonomikalıq ösudiñ jaña drayveri bola aladı.

Üşinşiden, jahandıq dağdarıs ruhani jañğıru, äleumettik-mädeni örkeniet, atap aytqanda, ğılım men bilim, mädeniet pen imandılıq, adamgerşilik qwndılıqtar salasındağı teris saldarlardı anıqtadı. Swraq qoğamnıñ moral'dıq tozu qaupi turalı bolıp twr. Mwnıñ bastı belgileriniñ biri – memlekettik basqarudağı eñ tömengi deñgeyden joğarı deñgeyge deyingi adami kapitaldıñ barlıq salalarında belgili käsibi qabiletsizdik bolıp twr. Bwl äsirese damuşı elder jağdayında ayqın körinedi. Mısalı, dağdarıs kezinde tipti damığan elderdiñ özinde täuekeldi basqaruda kadrlardıñ jetispeuşiligin sezindi.

Osıdan äleumettik innovaciyanıñ jaña paradigması bilimdi qoğam, twlğa turalı payda boladı. Jahandıq dağdarıs jağdayında bilim beru jäne ğılım aldıñğı qatarğa şığıp, wdayı öndiristik cikldiñ bükil jüyesiniñ negizine aynaladı. Ideyanıñ payda boluınan bastap, adamnıñ qajettilikterin qanağattandıru üşin payda tabumen ayaqtalatın, sonday-aq jaña örkeniettik damu üşin investiciyalardı jüzege asıru.

Sondıqtan bizge mınaday adami kapital salasında qarjılandırudı köbeytip, qalıptı ömirge baylanıstı minimaldı qalıptar qwru kerek jäne bäsekege qabiletti kreativti ekonomikağa ötu kerek:

- densaulıq saqtau (Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımınıñ wsınısı boyınşa densaulıq saqtaudı qarjılandıru JİÖ-niñ 6% -dan kem bolmauı kerek, al bizde 3,2%);

- ğılım (memlekettiñ qalıptı damuı üşin ğılımdı qarjılandıru JİÖ-niñ 1,5-4,5% boluı kerek, al bizde - 0,13%);

- bilim (JİÖ-niñ kem degende 6%, al bizde 3,2%);

- mädeniet (JİÖ-niñ kem degende 5%, al bizde 3%);

Bwl körsetkişter biz ekonomikanıñ öte mañızdı bağıttarına qaldıqtıq negizde wstağanımız körinip twr, nätijesinde olardıñ artta qalğandığın ayqın körsetedi. Mısalı, ğılımdı qarjılandıru 10-30 ese artta qalğan kezde, kedey ğalımdardan älem jañalıqtarın qalay talap etuge boladı?

Törtinşiden, adami jäne äleumettik qajettilikter salasında är adamnıñ jeke tapsırısına deyin tauarlarğa, qızmetterge jäne basqa da äleumettik qajettilikterge ärtürli äleumettik swranıstardı qalıptastıru qajet. Osığan baylanıstı üşinşi sektordıñ, yağni azamattıq qoğamnıñ röli kürt artadı, öytkeni uaqıt öte kele ol jasampazdıq belsendilik arqılı ükimettiñ äleumettik seniminde ülken ülesti aladı. Äleumettik kapitaldı qalıptastıru birinşi kezekte twradı jäne narıq pen ükimet investiciyalanadı.

Osığan süyene otırıp, adami kapital salasındağı osınday minimaldı äleumettik-ekonomikalıq standarttardı (ömir sürudiñ belgili bir standarttarın) ornatu arqılı biz şınımen de jaylı ömirdi qamtamasız ete alamız. Minimaldı standarttardı ekonomikalıq ösu qarqınımen baylanıstıra otırıp, halıqtıñ ömir süru deñgeyi men sapasın anıqtauğa boladı. Bwl Ükimettiñ aynalısuı kerek mäselesi.

Älemdegi eñ bay elderdiñ biri bola otırıp, sonımen birge halqı az bolğandıqtan, biz osı bay mwranı saqtay alamız ba? Bizdiñ elimizdiñ adami äleuetin är adamnıñ «kodtaluınan» jeke twlğanıñ biometriyalıq ösui üşin deyin bağalauımız kerek. Basqaşa aytqanda, barlıq twrğındarğa jan-jaqtı qızmet körsetu jäne özin-özi qamtamasız etu üşin barınşa jağday jasau, jelilik ekonomikamen, Internet jelisimen jäne cifrlandırumen eldi «qamtu». Mwnda eñ bastısı wlttıq qauipsizdikti, adamgerşilik aspektini qamtamasız etu - adamdı baqılau emes, onıñ qajettilikterin qanağattandıruda kömektesu kerek.

Besinşiden, aqparattıq qamtamasız etu salasında memlekettik basqarudıñ barlıq komponentteriniñ 5-tik spiral' negizinde özara ärekettesui öte mañızdı mindet jüktelgen. Mwnda jelilik baylanıstı qalıptastıru, derekter bazası, sensorlıq aqparat ağını, basqaruşılıq baylanıstardıñ barlıq bloktarınıñ tiimdi jwmıs isteui qamtamasız etiledi. Injenerlik tilde aytatın bolsaq, osı jobanı iske asıru barısında memlekettik basqaru joğarı sapalı tüpkilikti önimdi wsınatın jabıq tehnologiyalıq cikl türinde payda boladı. Men 5-tik spiral' negizinde memlekettik basqarudıñ komponentterine qısqaşa toqtaldım, olar meniñ QR Prezidenti K.K.Toqaevqa bergen jazbada egjey-tegjeyli jazılğan. Endi bäri QR Prezidentiniñ sayasi erkine baylanıstı.

Altınşıdan, meniñ oyımşa, memleket jüyeli türde özgeru üşin tez arada 4 jobanıñ şeşu tetikterin jasau qajet:

1. QR aşıq narıqtıq ekonomika boluı kerek, äsirese aşıq sayasat jäne qoğamdı demokratiyalandıru, soñğısı joqtıñ qası. Ol üşin Konstituciyadan bastap birqatar zañdardıñ qabıldanuımen osı bağıttardı tübegeyli reformalau qajet...

2. Qoğamnıñ ruhani jañaruı qajet. Negizgi nazar mädeni, tarihi jäne moral'dıq – adamgerşilik qwndılıqtarğa, äsirese jaña bilimge audarıluı kerek. Nağız demokratiyanı tek bilimdi el, azamattıq qoğam qwra aladı. Osındayda el bolıp wlı Abaydıñ tolıq adam ilimin igeru qajet.

3. Auıldı jañartu men auıl şaruaşılığın damıtuğa basımdıq beru kerek. Mwnay men gazdıñ ornına brend astıq pen et öndirisi boluı kerek. Qazaqstan öziniñ azıq-tülik mümkindigimen älemniñ birneşe elin tamaqtandıra aladı. Jasandı intellekt, robototehnika, adam genomı jäne basqalardıñ payda boluımen baylanıstı №1 problema adamdardı ekologiyalıq taza önimdermen jäne sumen qalay tamaqtandıru bizdiñ genofondımızdı saqtaydı. Sondıqtan däl qazir mümkindikti jiberip almauımız kerek jäne jaqın arada azıq-tülik derjavasına aynaluımız kerek.

4. Jaña industriyalıq-innovaciyalıq sayasatqa köşu, tehnologiyalıq qwrılımdardı jedel damıtudıñ tiisti Memlekettik bağdarlamasımen sıni tehnologiyalar tizimin jasau jäne engizu.

Qwrmetti köp ğasırlıq mädeni jäne tarihi qwndılıqtarı bar tauqımetti köp tartqan ağayın!

Qwrmetti Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti Qasım-jomart Kemelwlı Toqaev!

Men wsınğan osı wsınıstardı iske asıru aldağı 7 jılda Qazaqstan Respublikasınıñ «HHİ ğasır örkeniet poyızınıñ soñğı vagonına» otırıp, ozıp ketkenderdi quıp jetuge mümkindik beredi. Biz ne ğasırlar boyı şikizat eli bolıp qala beremiz, ne sebepsiz bizdi qorşağan monopoliyalıq elderdiñ iemdenuine tap bolamız... Bizde qazir keñistik pen uaqıt şekteuli. Aqiqat säti keldi. Sonımen, qazir, bwrınğıday emes, bizdiñ aldımızda Gamlet swrağı payda bolıp twr ... ..?

Orazalı Säbden,

Qazaqstan ğalımdar Odağınıñ prezidenti, QR Memlekettik sıylığınıñ laureatı, QR WIA akademigi, e.ğ.d., professor.

Abai.kz

30 pikir