Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 44
Birtuar 4750 5 pikir 19 Naurız, 2020 sağat 13:16

Qazaqtı jahanğa tanıtqan jelayaq - Ğwsman Qosanov

Biıl qazaqtıñ dañqtı jelayağı Ğwsman Qosanovtıñ tuğanına 85 jıl toladı. Osığan oray  Ğwsman Qosanovtıñ qarındası Nağima Sittıqqızımen az-kem äñgimelesken edik. 

Mamırdıñ 25 jwldızı ärbir Şığısqazaqstandıqtar, onıñ işinde Semeylikter üşin jöni bölek. Öytkeni, bwl küni qazaqqa birinşi Olimpiada jüldesin alıp bergen Alaştıñ ataqtı jelayağı Ğwsman Sittıqwlı Qosanovtıñ düniege kelgen küni. 1995 jıl är izatullalıqtıñ esinde qaldı. Öytkeni, tap osı jılı ataqtı qazaq sportşısınıñ 60 jıldığın jerlesteri bükil qazaq balasınıñ basın qosıp, keñ kölemde tuğan auılında atap ötti.

Ğwsman nege wlttıñ esinde qaldı degen saualdıñ tuuı da orındı. Almatı jeñil atletika mektebiniñ tarihı tım tereñde desek te, wltımızdıñ sol kezdegi qaladağı üles salmağı az bolğanı belgili jäne qazaq jügiruge emes, küresuge beyim halıq ekendigi de şın. Qazaq elin osı sport türinen özge wlt ökilderi tanıtıp keldi. Atap aytsaq, 1952 jılğı Hel'sinkidegi Olimpiadada almatılıq Vladimir Suharev 4h100 estafetasına jügiruden kümis jüldeger atandı. Keyin 4 jıldan soñ Vladimir Mel'burnde osı jetistigin qaytaladı. Ğwsmannıñ 1960 jılğı kümisinen keyin qarağandılıq Vladimir Murav'ev eki märte olimpiada çempionı atansa, jezqazğandıq Vitaliy Savin altınnan alqa taqtı.

Stolıpinniñ reforması alaş jerine jetip, köptegen özgerister bolğanın tarihtan jaqsı bilemiz. Bwl ürdis Boroduliha men Besqarağaydı da aynalıp ötken joq. Qazir karta betinde joq: Zeren, Qazanğap, Otorvanovka, Qwrmanğoja, sonımen birge, Izatulla, Meşanka auıldarı bir eldi meken sanalıp, Ernazar auıldıq keñesine qarağanı küni keşe siyaqtı edi. Zeren, Qazanğap, Qwrmanğoja, Izatullada kil qazaqtar twrsa, Otorvanovka men Meşankada işki Reseyden kelgender qonıs tepti. Köne köz aqsaqaldardıñ aytuınşa Meşankada baqay esepke jüyrik ılği kulaktar qonıstanıp, qarauındağı jarlı-jaqıbayğa dwrıs qaramay, olar öşi ketken baylardan irge ajıratıp, Otorvanovka auılın ömirge äkelgen eken. Osı öñirdiñ ötkeni men büginin öte jaqsı biletin aqın ağamız Edil Asılbek osı atalğan auıldardan Meşanka men Izatullanıñ ğana qalğanın jüregi eljirep eske aladı.

Mine, osı auıldardan talay qazaqtıñ birtuar perzentteri Ğ. Qosanovpen qatar ömirge kelip, Boroduliha audanı men elimizdiñ maqtanışına aynaldı.

Ataqtı jelayaqtıñ tuğan qarındası Nağima apaydıñ qoljazba derekterine süyensek, Sittıq Iqılaswlı 1898 jılı Semey oblısı Abıralı öñirinde düniege kelip, 1925 jılı Semeydegi nağaşısı Ämireni sağalaydı. Sittıqtıñ nağaşısı Belağaş audanına qarastı Izatolla auılınan şöp, otın tasudı käsip etetin şarua adamı bolıptı. 27-28 jastağı jas jigit nağaşısına bolısıp, Izatolla auılında jii boladı. Äri osı jerden özine ömirlik jar tabadı. Sittıq jwbayı Bibinwr ekeui Izatollada qwrılğan «Eñbekşi qazaq» kolhozına müşe bolıp kiredi. Osı baqıttı nekeden 6 wl jäne 2 qız Nağima men Sabira ömirge keldi. Nağima apamız: «Qwmar, Ämirtay, Ğwsmannan keyin ömirge kelgen üş wl şetinep, äkemizdiñ bäybişesinen 5 bala boldıq. Keyin äkemiz eki qızı bar jas kelinşekpen köñil qosıp, Güljamila şeşemiz tumasa da tuğan anamızday boldı. Ol kisiden äkemiz Säule attı bir qız süydi, qazir ol siñilim Almatıda twradı», dep söz etedi.

«Ağamız 1935 jılı tusa, arağa 4 jıl salıp, men 1938 jılı ömirge keldim. Tete östik», deydi Nağima apa. «Sittıq atamız soğıs bastalısımen 1941 jılı öz erkimen maydanğa ketkende, Bibinwr äjemiz qattı nauqastanıp 1942 jılı qaytıs boladı da, bar auırtpalıq Ğwsmannıñ nağaşı äjesi Kakimniñ moynına tüsedi. 1943 jılı Sittıq Iqılaswlı auır jaraqattanıp elge oraladı. Jäne maydanger kolhozda brigadir bolıp eñbekke aralasadı. Ğwsmannıñ özi turalı jazğan Jeñiske jol avtobiografiyalıq kitabında mınaday joldar bar: Atıñ öşkir soğıs meniñ jäne qwrdas twstastarımnıñ eñ qımbat qazınası balalıq bal däurenimizdi tartıp aldı. Biz tañdı tañğa wrıp, egistikten masaq teretin edik. Bwl auır twrmıs bizdi şınıqtırdı».

Ğwsmandı közi körgenderdiñ aytuınşa, ol kisiniñ birinşi jattıqtıruşısı äkesi Sittıq bolıptı. Sonday estelikteriniñ biri Äkesi Ğwsmanğa arqandı wstatıp, özi atpen jelip otıradı eken de, balası jügirip ilesip otıradı eken. Biz Nağima apanıñ üyinde bolğanda Ğwsman ağamız turalı aytqan äñgimelerine kuä boldıq.

«Bärimiz Izatolla auılındağı jeti jıldıq qazaq mektebinen bilim aldıq. Ol kezdegi halıqtıñ birligi qanday jaqsı edi. Är üyde 5-6 baladan barmız. Körşi auılda jiın-toy, mereke bolsa barlığımız birge baramız. Bir jolı jwmıs babımen kele jatqanda ayaq astınan jel köterilip, at arbada äkesiniñ qasında otırğan Ğwsmannıñ arqasına ülken bir aqqws kelip qonıp, bes-on minuttiñ işinde şır-pır şañq-şwñq dauıstar şığıp, balanı şoqi bastaydı. Äreñ degende ekeui bir-birin qorğap ülgergenşe, äkesi ekeui öñi me, tüsime öz közderine özderi de senbey qaladı. Sol kezde Allanıñ bergen ayanı ma, älde «ağamızdıñ basına qonğan baq pa eken», «baqıtıñdı wsta» degen zor dauıs şığıp wşıp ketedi. Sol bir tılsım dünieniñ tañğajayıp twsı bala Ğwsmannıñ jadında mäñgilik saqtalıp qaladı. Mine, keyin elge bükil älemge atı şıqqan ağamızdıñ sol kezde basına baqıt qwsı qonğan eken ğoy…

Ğwsman ağamız öte elgezek edi, sportqa den qoydı. Mektepte oqıp jürgende sportpen şwğıldanıp, ortalığı Novapokrovka auılında ötetin mektep oquşılarınıñ spartakiadasında jügiruden ünemi birinşi orınnan körinip jürdi. Ayta berseñ ağamız turalı eselikter öte köp», dep Nağima apay sözin ayaqtadı.

Biz Ğwsman Qosanovpen qwdandalı bolıp keletin, äri bala kezindegi dosı Izatulla auılındağı qızıl sayasattıñ kesirinen jabılıp qalğan mekteptiñ direktorı bolıp eñbek etken Semeyhan Balıqbaev aqsaqaldan ataqtı sportşı turalı köptegen derekterge qanığa aldıq. Aqsaqal älem tanığan sportşınıñ tuğan jerinde orın alğan talay oqiğanıñ sırın aqtardı.

150 şañıraqtıq auıldan qazir 10-15 üy ğana qalğan. Oğan oblıstağı bilik basında bolğan Haldeev pen Pahabov siyaqtı äkim qaralardıñ qazaq auıldarına qatıstı wstanğan poziciyaları wlt tilinde bilim beretin orta mektepti japqan soñ, auıl twrğındarınıñ jappay qalağa köşuine äkep soqtı. Qazir ne jolı joq. Ne bala oqitın mektebi joq Ğwsmannıñ tuğan auılındağı dätke quat deytinimiz twrğındardıñ barlığınıñ jwmıspen qamtılıp otırğanı ğana.

Semeyhan aqsaqal Ğwsmannıñ jasınan sporttı serik etip, äsirese jügirudi bastı orınğa qoyğanın jır qılıp aytıp berdi. «Biz birge jügire ketkende şañına ilese almay qalatınbız» dep sonau balalıq däurenin eske aldı.

Äygili jelayaqtıñ tağı bir jerlesi Qabış Omarov aqsaqal Qosanovtıñ bir ğana jügirumen ğana şektelmey, futbol, voleybol, basketboldı tamaşa oynay bilgenin alğa tarttı. At arbağa otırıp alıp, jol boyı än salıp, sol kezdegi Jaña semey audanınıñ ortalığı bolğan Novopokrovkağa (Jwrağa) 1 jäne 9 mamırdağı sport jarıstarına baratındarın qos qariya eske aldı. Osında ötken jarıstardağı alğaşqı jeñis jolı Rim men Tokioğa bastar baspaldaq bolğanı ayttı.

Izatulladağı 7 jıldıq mektepti bitirgen soñ, Ğwsman Semeydegi N13 käsiptik uçilişege tüsip, bitirgennen keyin depoda jwmıs istep, sol jerden 1954 jılı äskerge alınadı. 1951 jılı Ğwsman şañğıdan 10 şaqırımdıq qaşıqta Semey qalasınıñ çemionı atandı. Sol jılı temirjolşılar arasında ötken jeñil atletika jarısında 100 metrge jügiruden 11,7 sekund nätije körsetip, 2-3 orındı bölisti. Temir jol uçilişesinde oqıp jürgende Ğwsman Lokomativ futbol klubında oynap, qala birinşiliginde birinşi orın alıp, çempion atandı. Äskeri qızmetin Qırımdağı Sevastopol' qalasında öteydi.

Ğwsmannıñ süyikti qaşıqtığı 100 metr. Ol äsker qatarına alınğan sätte kursanttar arasında 10,8 sekund jügirip, bolaşağınan ümit küttiretin atlet ekendigin özge wlt ökilderine tanıta bildi. 1955 jılı sol kezdegi belgili jelayaq Leonid Bartenevten 0,1 sekundqa jol berip alıp, 10,7 sekund körsetkişpen ekinşi orındı ielendi. Sporttı serik etken qazaq sarbazı arağa eki jıl salıp, 1957 jılı Kievte Ukrainanıñ çempionı atanadı. Ol kezde är odaqtas respublika jaqsı nätijelermen közge tüsken sportşılardı qoldı ayağın jerge tigizbey ilip äketetin. Ğwsmanğa Moldaviya qwda tüsip, atamız Kişinevtiñ deneşınıqtıru tehnikumına tüsip, KSRO sport şeberi atanadı. 4 dürkin Moldaviya çemionı jäne KSRO çempionı bolıp, Keñes Odağınıñ olimpiadalıq qwramasına ümitker bolıp qabıldanadı. Osı kezde orıs sportşılarınıñ bizdiñ nanımızdı qos qazaq tartıp aldı degen sport aforizmi düniege keledi. 1960 jılı Qarulı Küşterdiñ qwrama komandası KSRO birinşiliginde 4Ç100 metrdi 40,7 sekundta jügirip ötip, çempion atandı. Osıdan keyin Ğwsman jatpay twrmay XVII Jazğı Olimpiada oyındarına dayındığın Leonid Bartenev, YUriy Konovalov, Edvin Ozolindermen birge pısıqtay tüsti. 4 sayıpqıran olimpiadada 40,1 sekund nätije körsetip kümisten alqa taqtı. Osılayşa eline twñğış medal' äkelgen qazaq retinde el men älem tarihında mäñgige qaldı.

1960 jıl. Rim. Moldaviyanıñ ökili retinde qatısqanımen qazaqtıñ kim ekenin sport älemine tanıtqan Qosanovtıñ erası. 400 metrlik estafetanıñ aqtıq sınına AQŞ, GFR, Italiya, Venesuela jäne KSRO komandaları şıqtı. Amal ne altın qoldan susıp, qazaq eline twñğış altınğa bergisiz kümis bwyırdı.

Moldaviyada Marina attı moldavan qızına üylenip, Marat jäne Arman degen qos wldı boldı. Qanşa aytqanmen tuğan jerdiñ tütini tartıp twradı emes pe, 1961 jılı elge demalısqa kelgende Qonaevtıñ qabıldauında bolıp, özin Qazaqstanğa aldıruın ötinedi. Dinmwhammed Ahmetwlı bwl iske bel şeşe kirisip, Ğwsmandı Almatığa aldırıp, Ämin Twyaqov ekeuine ortalıq stadionğa jaqın jerden päter alıp beredi.

1964 jılı Tokiodağı olimpiadada Ğwsman jalpı komandalıq 5 orındı ielenip, 1967 jıldan bastap birıñğay jattıqtıruşılıq jwmısqa bası bütin enedi. Ğwsmannıñ eñbegi bağalanıp, «Eñbek Qızıl tu» ordenimen jäne «Eñbektegi erligi» medalimen marapattaladı. 1965 jılı Qazaq memlekettik dene tärbiesi institutın bitirgen soñ, 1967-1969 jıldarı Dinamoda, 1965 jıldan ömiriniñ soñına deyin bar ğwmırın Respublikalıq joğarğı sport şeberligi mektebimen baylanıstırdı.

Qosanov jattıqtıruşı retinde köptegen jetistikterge jetti. Onıñ şäkirti Lyudmila Golomazova 1968 jılı Mehiko Olimpiadasında 100 metrdi 11,7 sekundta jügirip ötip, qola medal' ielendi. Al, Lyudmila 200 metrge jügirude altınşı orındı ielengenimen, ol körsetken 23,3 sekund nätije Qazaqstannıñ jaña rekordı sanaladı.

Amal ne, wlttıq qwramanı egemendik jıldarında jattıqtıruğa ömir jazbadı. Qazaqtıñ ataqtı jelayağı 1990 jılı şilde ayınıñ 19-ında qaytıs bolıp, Almatı qalasındağı Keñsay ziratına jerlendi.

Täuelsizdik däuiri Ğwsmannıñ keñestik kezeñde köre almay ketken qızığın jalğastırıp, Almatıda jıl sayın Ğwsmandı eske tüsiru memorialı ötip twradı. Oğan sportşılar Reseyden, Qıtaydan, Özbekstannan tağı basqa elderden kelip küş sınasadı. Soñğı jıldarı osınday igi - şaralar Şığıs Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Öskemendede ötkizilip keledi. 53 jıl ömir sürip, wltına añız bolğan jan är sport süyer qazaqtıñ wlttıq jadısında mäñgige qalatını sözsiz.

1959-1965 jj. jerlesimiz halıqaralıq jarıstarda Otanımızdıñ namısın qoldan bermedi. Ğwsman Qosanovtıñ osınday därejege jetui Kişinevtegi jattıqtıruşısı Aleksandr Maslovskiydiñ arqası ekendigin wmıtpauımız kerek. Ol 100 metrdi 10,4 sek jügirui nätijesinde Keñes Odağınıñ olimpiadalıq qwramasına qabıldandı. Ğwsmannıñ sporttıq ğwmırındağı bir ättegen-ayı Almatıda Spartak SQ 1962 jılğı birinşiliginde 100 metrdi 10,2 sek jügirip ötkenin jel küşin ölşeytin qwrılğı bolmay, KSRO rekordı retinde de, älemdik rekordtı qaytalauınıñ da esepke alınbay qaluı.

Keñes sprinterleri arasında ukraindıq Red'komen jwptasıp, Amerika atleti Djessi Ouenstiñ 100 metrdi 10,2 sekundta jügirip ötken älemdik rekordın qaytaladı dep maqtanışpen ayta alamız.

Nağima Sittıqqızı Ğwsmannıñ 60 jıldığı qarsañında, 1995 jılı Semey qalasındağı bir köşeniñ atın bergizu üşin talay tabaldırıqtı tozdıradı.

Ataqtı sportşığa qalanıñ qaq ortasınan köşe beruge sol kezdegi qalalıq mäslihattıñ hatşısı bolğan adamdar köp kedergi keltirip, aqırı Barnaul'skaya degen qala şetindegi bir köşege bergen edi. Bwl keyde osı biz arıstarımızdı qadirley bilemiz be, degen oyğa da jeteleydi. Semeyhan Balıqbaev aqsaqal osıdan 9 jıl bwrın ŞQO Boroduliha audanınıñ ortalığı Boroduliha aulındağı balalar men jastardıñ sport mektebine Ğwsman Qosanovtıñ atın beruge wsınıs tüsirip, dosınıñ aldındağı parızına adaldıq tanıtıp, ülken azamattıq jasağan edi. Endi mine, sol bastamaşıldıq qoldau tauıp, Boroduliha audandıq balalar men jastardıñ sport mektebine ataqtı jerlesimizdiñ atı beru qarastırılsa degen ümitimiz bar. Sätin salsa ol künder de alıs emes…

Äbil-Serik Äbilqasımwlı

Abai.kz

5 pikir