Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Bilgenge marjan 5801 6 pikir 20 Mamır, 2020 sağat 13:55

Sözge abay bolayıq!

Aytqan söz – atılğan oq. Sol oqtan jaralı bolıp jatqandar köp. Aytılmağan söz – jarılmağan bomba. İşte köp saqtasañ jarılıp ketui de mümkin. Sondıqtan sözge abay bolayıq!

Bir äriptiñ mağınası

Söylemdegi sözge bir ğana ärip qosıp, BAS-tı QAS-qa özgertuge boladı. Bir ğana äriptiñ ornın auıstırıp, KEL-di KET qıluğa boladı.Bir ğana äripti alıp tastap, JOQ-tı OQ qıluğa boladı. Bir ğana äripti özgertseñ, JOQ TOQ-qa aynaladı. Bir ğana äripti alıp tastasañ, QAZ AZ bolıp şığadı.

Ömir de söz sekildi kürdeli. Qosıp nemese alıp, onı özgertuge boladı.

Qosımşanıñ  qasieti

Mwnday da ğajap boladı eken. Belgili bir joğarğı oqu ornınıñ prorektorı rektor bolğanın estigende qayran qalğan joqpın. Prorektor – rektorğa deyin bir-aq qadam qalğan lauazım. Rektor bolsa nesi bar?! Keyinirek sol rektor bilim salasındağı ülken mekemege direktor bolğanın estidim. 

Prorektor. Rektor. Direktor. Osı üş sözdiñ  jazıluına üñilsem, mine, ğajap, prorektordıñ «pro» degen qosımşasın alıp tastasa boldı, rektor boladı eken. Al rektorğa «di» degen qosımşanı qossañız boldı, direktor bolıp şığa keledi. YAğni, mamannıñ tağdırın qosımşa şeşedi eken. Tirşilikte mwnday jağdaylar jii qaytalanatının körip jürmiz.

Sözderdiñ jazıluına qarasañız, ayran-asır bolasız. Mäselen, jemqor degen sözdi alayıq. «Jem»-di alıp tastasaq, qor qaladı. Halıqtıñ qorı. Qanday tamaşa?! Ad jemqor degen sözden «qor»-dı alıp tastasañız – jem qaladı. Ol bireuge jem bolu degen söz emes pe?! Päleqor, paraqor degen sözderdiñ pälesi men parasın alıp tastasaq, tek qana qor qaladı. Biraq, paraqor, päleqor jemqorlardıñ äleginen sol qor elimizge bwyırmay twr ğoy.

Az söz altın, köp söz kömir

«Oydağımız boldı. Ortamız toldı. Töbedegi keldi. Töreleskende de renjitin retimiz joq. Tek wzağınan süyindirgey. Aq joldıñ aldındamız. Ülken tilektiñ üstindemiz. Jan-jağımızğa birdey ädil, ötkenimiz ben erteñimizge birdey sergek bola bilsek bolğanı. Öytkeni, bağzıdağılarımızdıñ aruağı jebegesin, bügingilerimizdiñ tilegi demegesin, jetip otırmız bwl künge». Halıq jazuşısı Äbiş Kekilbaywlı Respublika Sarayında söylegen sözinde täuelsizdik jayında  osılayşa tolğanğan bolatın. Mazmwnğa kelsek, maqsat tolıq orındalğan.

Äbiş ağamızdıñ söz saptasına süysine otırıp, körnekti qalamgerler de key-keyde qatelik jiberetinin, lıqsıp kelgen söz tasqınınıñ jetegimen ketip qalatının añğaruğa boladı. Osı üzindidegi «bağzıdağılarımızdıñ» degen wzın sözdi «bayağı babalardıñ» degen sekildi eki sözben de aytuğa bolar edi ğoy. «Bügingilerimizdiñ» degen söz de öte wzın. Aytıp bolğanşa tınısıñ jetpey qaladı.

Audarmaşılardıñ keybiri jaña söz jasauğa äues. Sätti şıqsa qwba-qwp. Jaqında bir audarma kitaptan «şapağattarın sıyladı» degendi oqıdım. Osı tirkestegi  jalğau dwrıs qoldanılmağan. «Şapağatın sıylağan» degen sözge köptik jalğaudıñ mülde qajeti joq. Al «dıbıstandırılıp» degen söz «dıbısın keltirip» degen mağınada aytılğan boluı kerek. Biraq, älgi sözdi aytıp şıqqanşa tiliñ kürmelip qaluı mümkin ğoy. «Köriktendirilgendikten» degen tağı bir söz 22 äripten twradı eken. Ayta bastağanda ayağıña jetu qiın. Dwrısı: «körik bergendikten» boluı kerek. Eki sözdi bir söz qılğannan ne wttıq?

Qazaqtıñ sözin wzartıp

«Qazaqtıñ özge jwrttan sözi wzın»   deydi Abay. Telejäşiktegi tilşiler qazaq sözin wzartuğa tipti qwmar. Mısalı: käsibi bilikti olar käsibi biliktilik deydi, Qaşıqtan oqıtudı qaşıqtıqtan oqıtu deydi. Tıñdap otırsañ, qwlağıñ sasidı. Tuğan kündi tuılğan kün qılğandar örip jür.Wlağatı  wlağattarı dep aytadı. Ne degen tolıp ketken jwrnaq, jalğau, japsırma?!

«Asıl arna» telearnasındağı audarmaşılar Qwrandağı «jolğa tüsti» degen söylemdi «jolğa tüsirildi» dep audarıptı. Kino audarması turalı äñgime bölek. Bärin tize bersek, bizdiñ de sözimiz wzarıp ketedi. Qazaq sözin wzartıp, betimizdi qızartıp jürgender köbeyip ketti.

Bes eli turalı

«Bes eli» degen tirkes kir-qojalaq balağa baylanıstı «betiniñ satpağına bes it toyğanday» degen mağınada nemese qattı jäbir körgen, qinalıp jürgen adamdarğa baylanıstı qoldanılatını belgili. YAğni, «mañdayınıñ sorı bes eli» degen söz tirkesi sorı qalıñ, basınan qayğı-qasiret arılmağan degen wğımdı bildiredi. «Eli» degen ölşemniñ özi sonı ayğaqtap twr. Keyingi kezde «mañdayınıñ bağı bes eli» degendi de estip jürmiz. Aqın Tınıştıqbek Äbdikäkimov: «Qwday üşin käpirler joq. «Mañdayınıñ Sorı bes eli»-ler bar. Qwday üşin mwsılmandar joq. «Mañdayınıñ Bağı bes eli»-ler bar.»  dep jazadı. Jas  aqın Tolqın Qabılşa: «Mañdayımnıñ bağı bilem, bes eli» –  dep jırlaydı. Endeşe baq pen sordı birdey ölşemmen ölşegenimiz qanşalıqtı dwrıs?!

Tobır

Tabor degen sözdiñ mağınası neni bildiredi? Orıstar ertede äskeri qosındı tabor degen eken. Sığandar öz köşin tabor dep ataydı. Osman imperiyası kezinde olar armiyanıñ bir böligin tabur degen. 

Qazaqta tobır degen söz bar. Osı sözderdiñ barlığınıñ tüp-tamırı bir emes pe eken?

Tobırdı orıs tiline tolpa dep audaruğa bolatın sekildi. Puşkinniñ «Cıganı şumnoyu tolpoy po Bessarabii koçuyut»  degen joldarı bar.

Tobır  –  aytqanğa könetin, aydağanğa jüretin top bolsa kerek.

Jağa jäne jeñ

Adam kiimine baylanıstı qoldanılatın jağa men jeñniñ alatın ornı bölek, Soğan oray el arasında jağağa jarmasu, jağa jırtu, jeñ wşınan jalğasu, qol sınsa jeñ işine jasıru sekildi beyneli söz tirkesteri jii qoldanıladı. Alayda, «bir jağadan bas şığaru, bir jeñnen qol şığaru» degen söz tirkesiniñ mağınası bwldır. Tabiğattıñ zañına süyensek, bir jağadan bir ğana bas, bir jeñnen bir ğana qol şığatını belgili. Birlik, ıntımaq mağınasında aytılıp kelgen osı söylemder ornın tauıp twr ma?! Joq dep ayta almaymız. Öytkeni, aytılğan söz sanamızğa äbden siñgen. Onıñ tüp-tamırına üñilgen kim bar?! Üñilgen kisi bolsa kez kelgen kiimniñ eñ aldımen jağası men jeñi kir bolatının bilse kerek edi. Kezinde bir kösem ayttı degen şeşen söz ömirge kezdeysoq joldama aladı. Bayıbına barmağan jwrt ilip ala jöneledi.

Bizdiñ aytpağımız bwl emes. Auızdan şıqqan sözdi estigenge mäz bolmay, mağınasına üñileyikşi.

Ataq köp, bilim az...

Bilim men ataqtıñ ayırması köp. Bilim bizge kerek, ataq sizge kerek. Onı eşkim joqqa şığarmaydı.Ataq ärtürli: halıqtıq (köpşiligi halıqqa qarsı), eñbek siñirgen (köpşiligi eñbegin bwldaytındar), qwrmettiler (abıroy jinau üşin ğana), akademikter (şın mänisinde aqşanıñ arqasında ataq alğan jılmaqaylar). Jalğastıra bereyik pe?! Odan ne şığadı? Ataq köp, bilim az...

Orıs aytqan sözdiñ bäri orındı emes

«Svoboda slova» degen gazetten orıs tilinde jazatın qazaq jurnalisiniñ (Mwrat Uäli) «No, vernemsya k naşim baranam» (25 naurız, 2010 jıl) degen joldardan bastalatın maqalasın oqıdım. Maqala turalı söz etkim kelip twrğan joq. Äñgime qoy turalı. Öytkeni, orıstar aytıp jürgen osı tirkes qanattı söz esebinde jii qoldanıladı. Orıstıñ aytuı özine jön desek te, sol sözdi qazaqtıñ qaytalap aytqanı köñilge keledi eken. Bwl sözdiñ tübi, ärine, qazaqtan şıqqan. «Qotanımızğa qaytıp oralayıq» degen söylem bayağı bastağan äñgimemizdi qayta jalğastırayıq degen mağınanı bildiredi.

Şoşqa baqqan orısqa böbegin «torayım» dese de jarasadı. Al olardıñ «baran» degeni qazaqtıñ tört tüliginiñ biri qoyğa baylanıstı aytıluı sol qoydı kemsitkennen tuğan közqaras ekeni de belgili. 

Qoy jännatıñ malı dep esepteledi.Töleujan Ismayılovtıñ  «Qoyşılar» dep atalatın öleñinde «Ağa, – dedik, – tuımızdı oñ wstar, «Baran» dedi sonda bizdi orıstar»  degen joldar bar. Qoydan juas qazaq basqa halıqtıñ qay mazağına könbedi. Biraq, orıs ayttı degen sözdiñ bäri orındı emes ekenin añğaruımız kerek.

Sol orısta kökeyge qona ketetin qanattı sözder de az emes. Mäselen: «Doveryay, no, proveryay!». Qazaqşa mağınası – «Sengen dwrıs, biraq, tekserip körgen dwrıs». «Mojno, no, ostorojno!». Qazaqşa mağınası – «Boladı, biraq, bayqa şamalı». Qazaqtıñ «adamnıñ degeni bolmaydı, Qwdaydıñ qalauı boladı» – degen sözin orıstar «çelovek predpolagaet, Bog raspolagaet» – deydi. 

Kezdeysoq  tuğan söz tirkesteri

Keybir maqal-mätelge wqsas söz tirkesteri  ömirde bolğan ärtürli jaylardı körgende tuadı. Auditoriyada däris oqıp twrğanımda keybir studentter  telefonımen älek boldı. Sonda «Wyatı barlar wyalı telefondarıñdı öşirip qoyıñızdar»  dep aytqanım bar. Endi birde  batısqa eliktep, jırtıq şalbar kigen qızdardı körgende. «Jigitter, bayqañızdar! Jırtıq şalbar kigen qızdı süymeñiz!» - dep edim. Kök jäşikten bir habardı qarap otırsam sahnağa şıqqanda jaynap ketetin bir «jwldızdı» körsetip jatır eken. Sahnada basqa, al üyinde tüsirgen beyesi mülde basqa. Sodan qoyın däpterimdi alıp: «Boyanğan äyeldi oyanğanda kör!»  dep jazıp qoydım.

Dürdiñ ne ekenin bilesiz be?

«Dür» degen sözdiñ mağınası  «Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginde» jazılğan mısaldarğa qarasaq, (Almatı: «Ğılım», 1978 j,211 bet)  ataqtı, dañqtı, atışulı degenge sayadı. Jalpı alğanda, «dür» degen söz özin joğarı wstağan, nemese özgeden biik bolğan, atağı zor kisilerge aytıladı. «Bolğanda öziñ pildey, söziñ dürdey» degen öleñ joldarı bar. «İşim tolğan u men ört, sırtım dürdey...» – deydi Abay.

Sonımen birge «dür köterildi», «dür silkindi» degen tirkester de erteden aytılıp keledi. Osı sözderdiñ astarına üñiletin bolsaq, «dür» degen söz asa iri januarğa, al «dür köterildi», «dür silkindi» degen sözder alıp qwsqa baylanıstı aytılğan degen boljam jasauğa boladı. Tipti «dür etti» degen tirkes te äldebir hayuannıñ dıbıs şığaruına, yağni, qwstıñ qiquına baylanıstı aytıluı ğajap emes. Adamğa baylanıstı «dürdiip, döñ aybat jasadı» degen söylemde de äldebir hayuannıñ ses körsetkenimen salıstıru bar. Qazaq «dürdey» degen sözdi  iri degen mağınada qoldanadı. «Dürdigen erin» dep isiñki erindi aytadı. «Dürbeleñ» degen sözdiñ tüp tamırında da eldi şu qıldı, qattı ayqay şığardı degen män bar.

Olay bolsa, slondı pil, mamonttı zil dep atağan babamız dür dep sol erte zamandarda ömir sürgen asa iri qanattı qwstardı aytqan boluı kerek dep topşılaymın. Uaqıt öte kele denezor (dinozavr) sekildi alıp januarlar, samwrıq sekildi alıp qwstar tıp-tipıl joyılıp ketse de, söz qalğan. Bizdiñ babalarımız denezordı da, pil men zildi de, dürdi de öz közderimen körgen boluı kerek. Körmese, bilmese, atam zamannan jetken sözder qazirgi qazaq tilinde qoldanısqa tüspes edi ğoy.

Top turalı

Köne sözderdiñ birazınıñ mağınasın äli künge deyin bilmeymiz. Qazaqta «top ete qaldı, top ete tüsti» dege tirkes ejelden bar. Osı söylemderdegi top degen sözdi äuel basta tüsinbey jürgenim ras. Jolım tüsip, Türkiyadağı «Topqapı» dep atalatın mwrajay-sarayda bolğanım bar. Zeñbirektiñ oğı dep jürgenimiz zeñbirektiñ tüp atası bolğan katapul't – qamal qiratqış tasatardıñ tobı ekenin keyin bildim.

«Körkine jwrttı qaratqan

Saraydıñ zäulim bastı atı –

Qaqpadan şığa oq atqan

Top ete qalğan Topqapı» degen jır joldarın da sol jolı jazıp edim.

Mwhtar Mağauin «Şıñğıs han jäne onıñ zamanı» attı şığarmasınıñ «Tınımsız maydan» dep atalatın üşinşi  kitabında tasatardıñ özindik «snaryadı», yağni top jayında jan-jaqtı bayandap: «Eskilikti Qıtayda äuel basta atıs toptarı – tas bolğan. Qiqı-jiqı emes, arnayı öñdelgen, layıqtalğan. Naqtı täjiribe üstinde eñ wtımdısı – şar keyipti, domalaq top bolıp şığadı. Oqpanğa ıñğaylı, äri alısıraq wşadı» – dep atap körsetken.

Söz zergeri Beyimbet Maylinniñ «El sırı» kitabındağı «Jañbırlı küni» dep atalğan öleñde (Almatı: «Jazuşı», 1994 j) «Saldır-küldir kök jüzi, zeñbirek dop atqanday» degen joldar bar. Redaktordan nemese korrektordan ketken qate közge wrıp twr. Bwl arada äñgime dop emes, top turalı ekeni beseneden belgili. Zeñbirekten top, yağni, snaryad atıladı. Dop eşuaqıtta atılmaydı. «Dop top etip tüsti» degen söylemniñ özinde de top sekildi tüsti degen mağına jatır.

Qwt jäne ırıs

Qazaqtar jii qoldanatın «qwttı qonıs», «qwt darığan», «qwt qonğan», «şopannıñ qwttı tayağı», «qoynı qwttı», «qwttı qonaq» degen söz tirkesteriniñ negizinde ülken mağına bar. «Qwttı bolsın!» degen igi tilek te osıdan şıqqan. Malın küzetken itine de Qwtpan dep at bergen qazekem qwt degen sözdiñ kiesine sengen. YAğni, qwt erkek mağınasında qoldanılğan. Al qızdarına Irıstı dep at qoyğanına qarağanda, ırıs söziniñ tüp-törkini äyelge baylanıstı dep topşılauğa boladı. «Qonaqtı qusañ – qwt, ırıs qaşadı», «Qonaqpen erip qwt, ırıs keledi» degen mätelder de bar.

Şortanbay Qanaywlı öziniñ bäyitterinde tüyeniñ qwtı bura, jılqınıñ qwtı ayğır, qoydıñ qwtı qoşqar, siırdıñ qwtı bwqa dep atap körsetedi. Özimniñ bir öleñimde: «Aspan qwtın tögedi, Jerden ırıs önedi. Qwt pen ırıs ejelden eki joldas sebebi. Tülik tölden öredi, ağaş jemis beredi. Qwt pen ırıs ejelden eki joldas sebebi.» – dep jazğanım bar.

Şınında da künniñ nwrı, kökten jauğan jañbır – qwt. Al  jerden öngen egin men jemis – ırıs. Al «qwt pen ırıs» degen tirkesti qosıp aytqan qazaq olardıñ bir-birimen baylanıstı ekenin jaqsı bilgen. Olay bolsa, elimizge qwt qonsın, ırısımız mol bolsın degen tilek tileymiz.

Saylau jäne tañdau

Orıstıñ «Vıbor» degen söziniñ «saylau» jäne «tañdau» degen eki mağınası bar. Qazaq jerindegi keyingi ötip jatqan saylaudı tañdau dep ayta almaymın. Tañdau joq jerde biliktiñ qalauı bolıp, olardıñ tağayındauı jüzege asadı. Eldiñ saylauğa degen senimine selkeu tüsedi. Olay bolsa saylau köz boyau bolıp qaladı. 

Endigi ümit qwlın-tayda!

Jazuşılar odağın kemtalanttar torıp jür. Wyalmağan öleñşi, erinbegen jazuşı bolıp jür.

Dañğır-düñgirdiñ arasında ösken kisiden saldır-küldir şığadı. Qañğır-küñgirdiñ arasında ösken kisiden baldır-bwldır şığadı. Keyingi kezde bizdiñ ädebietimiz ben önerimiz de osığan wqsap baradı. Erjegeyliler biikke şığıp, alıptar eriksiz bwğıp, qayşı pışaqtı mensinbeytin boldı, ine tebendi közge ilmeytin boldı. Arqannan jip ozdı,  tübitten jün ozdı. Kösem serkeniñ ornına saulıq keldi, böriktiñ ornına jaulıq keldi.

Qayran elim! Keldiñ qayda?
Endigi ümit qwlın-tayda!

Aqılbek Şayahmet

Abai.kz

6 pikir