Konstitusiyalyq reformalar jónindegi komissiya Qazaqstan Respublikasynyng jana Ata Zanynyng jobasyn jariyalady.

Búl qújat azamattardan, sayasy partiyalardan, qoghamdyq úiymdar men sarapshylardan týsken úsynystardy múqiyat taldaudyn, ashyq qoghamdyq talqylaulardyn, sonday-aq jana normalar men erejelerdi jan-jaqty әri tiyanaqty pysyqtaudyng nәtiyjesinde payda boldy.

Konstitusiyalyq reforma Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng Qazaqstanda bir palataly Parlament qúru jónindegi bastamasynyng negizinde tuyndady. Preziydent búl iydeyany 2025 jylghy 8 qyrkýiekte ózining halyqqa arnaghan jyl sayynghy Joldauynda elding sayasy jýiesin keshendi janghyrtu jәne jasandy intellekt dәuirinde Qazaqstannyng әleumettik-ekonomikalyq damuyna eleuli ong serpin beru maqsatynda aitqan bolatyn.

2025 jylghy 8 qazanda Parlamenttik reformany iske asyru jónindegi júmys tobyn qúru turaly ókimge qol qoyyldy. Onyng qúramyna belgili qúqyqtanushy ghalymdar, sarapshylar, sayasy partiyalar men qoghamdyq úiymdardyng ókilderi kirdi.

Alayda talqylaulargha barlyq belsendi azamattar qosylyp, óz pikirleri men úsynystaryn e-Otinish jәne eGov portaldary arqyly jolday bastady. Osylaysha, jana reformany keninen әri qarqyndy talqylau shamamen alty aigha sozyldy. Osy kezeng ishinde Júmys toby azamattardan týsken eki mynnan astam úsynysty jan-jaqty qarap, jýielep shyqty.

2026 jylghy qantarda ótken Últtyq qúryltaydyng V otyrysynda Memleket basshysy atqarylghan júmystyng qorytyndysyn shygharyp, aldaghy ózgeristerge qatysty óz kózqarasyn bildirdi.

Qasym-Jomart Toqaev, sonday-aq, parlamenttik reforma ayasynda bastapqyda Ata Zannyng shamamen 40 babyna ózgerister engizu kózdelgenin atap ótti. Alayda júmys barysynda ózgerister kólemi әldeqayda auqymdy bolatyny aiqyndalyp, olar sayasy jәne qoghamdyq ómirding kóptegen ózge de qyrlaryn qamtityny belgili boldy.

2026 jylghy 21 qantarda Konstitusiyalyq komissiya qúryldy. Onyng qúramyna Últtyq qúryltay mýsheleri, belgili qúqyqtanushylar, ortalyq memlekettik organdardyng jauapty qyzmetkerleri, BAQ basshylary, mәslihat tóraghalary, aimaqtyq qoghamdyq kenesterding ókilderi, sonday-aq sarapshylyq jәne ghylymy qauymdastyq ókilderin qosa alghanda 130 adam kirdi. Osylaysha, Komissiya qúramynda Qazaqstannyng barlyq әleumettik toptary men aimaqtary tolyq qamtyldy.

Komissiyagha Konstitusiyalyq Sottyng Tóraghasy Elivira Azimova basshylyq etedi. Memlekettik kenesshi Erlan Qarin jәne Premier-Ministrding orynbasary – Mәdeniyet jәne aqparat ministri Aida Balaeva onyng orynbasarlary bolyp belgilendi.

«Komissiyanyng qúryluyn sektorlyq ózgeristerden keshendi konstitusiyalyq transformasiyagha ótuding kórinisi retinde qarastyrugha bolady. Onyng aldynda erekshe missiya túr. Ol – Ata Zanda bir jaghynan konstitusiyalyq qúrylystyng negizgi prinsipterin saqtau, ekinshi jaghynan qazirgi zamanghy syn-qaterlerge layyqty kózqarasty bildiru mýmkindigin qamtamasyz etu», – dep atap ótti alghashqy otyrysta Konstitusiyalyq Sottyng Tóraghasy Elivira Azimova.

Komissiyanyng barlyq otyrystary tolyqtay ashyq týrde ótkizilip, tikeley efirde kórsetildi. Onyng júmysy BAQ-ta keninen jәne egjey-tegjeyli bayandaldy. Óz pikirlerin, eskertpelerin jәne úsynystaryn belgili zangerler, qúqyq qorghaushylar, qoghamdyq belsendiler, deputattar, sayasy zertteushiler jәne basqa da sarapshylar bildirdi.

Júmys barysynda Komissiya mýsheleri respublikanyng Ata Zanynyng barlyq negizgi týzetulerin jan-jaqty qarap shyqty. Búl týzetuler Konstitusiyanyng barlyq bólimderine jәne 77 babyna qatysty, yaghny jalpy mәtinning 84%-yn qamtydy. Osylaysha, Komissiya mýsheleri Qazaqstannyng jana Konstitusiyasyn әzirleu mәselesin algha tartty.

Qazaqstan Respublikasy Ata Zanynyng tújyrymdamalyq ózgeristeri memleketting adamgha baghdarlanghanyn arttyrugha, Qazaqstan halqyna tәn ózekti qúndylyqtar men qaghidattardy kórsetuge, sonday-aq respublikadaghy sayasy instituttar qúrylymynyng tiyimdiligin arttyrugha baghyttalghan.

Jana Preambulada adam qúqyqtary men bostandyqtary alghash ret memleketting negizgi basymdyghy retinde jariya etildi. Birlik pen yntymaqtastyq, últaralyq jәne dinaralyq kelisim Qazaqstan memlekettiligining negizi retinde belgilendi.

Egemendik pen Tәuelsizdik, birtútastyq, aumaqtyq tútastyq ózgermeytin qúndylyqtar sanatyna jatqyzyldy.

Ádilettilik, Zang men Tәrtip, tabighatqa úqypty qarau siyaqty qaghidattar alghash ret Konstitusiya dengeyinde bekitilgen.

Sonymen qatar, memlekettik biylikting birden-bir bastauy jәne egemendikting iyesi Qazaqstan halqy bolyp tabylatyny bekitilgen.

Ata Zanymyzdyng jana mәtinining basty iydeyasy retinde bilim men ghylym, mәdeniyet pen innovasiya anyqtaldy. Búl memleketting bolashaghy miyneraldy resurstar men tabighy baylyqtarmen emes, adamy kapitalmen jәne azamattardyng jetistikterimen anyqtalatynyn kórsetetin týbegeyli manyzdy betbúrys.

Taghy bir manyzdy maghynalyq baghyt – sifrlandyru. Osyghan baylanysty Konstitusiyanyng jana mәtininde alghash ret azamattardyng qúqyqtaryn sifrlyq ortada qorghau turaly norma bekitildi.

Konstitusiyanyng jana mәtinining basty ereksheligi – adam qúqyqtaryna baghdarlanuy. Osylaysha, adam qúqyqtary men bostandyqtary jana Preambulada ghana bekitilip qoymay, býkil Konstitusiyanyng erekshe basymdyghy әri maghynalyq ózegi retinde aiqyndalghan.

Din men memleketting ara-jigi naqty ajyratylyp bekitiledi. Bilim beru men tәrbie jýiesining zayyrly sipaty aiqyndalady.

Neke er adam men әiel adamnyng erikti jәne teng qúqyqty odaghy ekendigi turaly ereje engiziledi. Búl sheshim dәstýrli qúndylyqtardy eng joghary qúqyqtyq dengeyde qorghaugha jәne әielderding qúqyqtaryn qorghaudy kýsheytuge baghyttalghan.

Konstitusiya jobasynyng negizgi novellalarynyng ishinde mynalardy atap ótuge bolady:

• 145 deputattan túratyn jәne jana, keneytilgen ókilettikterge ie bir palataly jana Parlament – Qúryltay qúrylady. Ony qúru kezinde proporsionaldy saylau jýiesi qoldanylady, al deputattardyng ókilettik merzimi 5 jyldy qúraydy.

Proporsionaldy jýie partiyalardyng kadrlyq sayasatyn damytugha, olardyng institusionaldyq rólin arttyrugha jәne sayasy kýshterding qogham aldyndaghy jauapkershiligin kýsheytuge yqpal etedi.

• Jana jalpyúlttyq dialog platformasy – Qazaqstannyng Halyq Kenesi qúrylady, ol Qazaqstan halqy Assambleyasy men Últtyq qúryltaydyng strategiyalyq funksiyalaryn jalghastyrady. Búl Qazaqstan halqynyng mýddelerin bildiretin, zang shygharu bastamasy qúqyghyna ie jogharghy konsulitativtik organ bolady.
• Viyse-preziydent institutyn qúru. Ol QR Preziydentining atynan Qazaqstan men shetelderding qoghamdyq-sayasi, ghylymy jәne mәdeni-aghartushylyq úiymdarymen ózara is-qimyl jasasudy jýzege asyrady.
• Advokattyq qyzmetke jәne advokaturagha arnalghan arnayy bap alghash ret Konstitusiyada bekitiledi.
• Ziyatkerlik menshik qúqyghyn qorghau qamtamasyz etiledi.
• Azamattargha jana mindetter jýkteytin nemese olardyng jaghdayyn nasharlatatyn zandargha, sol qúqyq búzushylyq ýshin qaytadan jauapqa tartugha jol bermeuge tyiym saludy jәne kinәsizdik prezumpsiyasy qaghidattaryna, qosa alghanda, azamattardyng qúqyqtaryna kepildik kýsheytiledi.
• «Miranda erejesi» bekitiledi.

Sonymen qatar, Qazaqstannyng jana Konstitusiyasynyng jobasynda eskirgen terminologiyalyq apparat mәselesi keshendi týrde sheshilude.

Elimizding jana Ata Zanynyng mәtini qalyptasqan memlekettik qúrylymdy, halyqaralyq bedeldi, adamy kapitaldy, bilim, ghylym jәne innovasiyalardy damytudaghy Qazaqstannyng aiqyn basymdyghyn atap kórsetedi, ol senimdi týrde bolashaqqa kóz tastaydy.

Sonymen qatar, memlekettik qúrylymnyng qalyptasuyna jәne Qazaqstannyng tarihy damuynda manyzdy ról atqarghan qazirgi Konstitusiyagha qúrmet kórsetiledi.

Jalpy, Konstitusiyanyng jana redaksiyasynyng alghashqy jobasynda Preambula, 11 bólim jәne 95 bap bekitilu úsynylady.

Úsynystar qabyldau e-Otinish jәne eGov portaldary arqyly jalghasyp jatyr.

Jana Konstitusiya boyynsha naqty sheshimdi elimizding azamattary jalpyúlttyq referendumda qabyldaydy.

Konstitusiyalyq komissiyanyng júmysy jalghasuda.

****

2026 jylghy 30 qantar

JOBA

QAZAQSTAN RESPUBLIKASYNYNG KONSTITUSIYaSY

Biz, birtútas Qazaqstan halqy,

bayyrghy qazaq jerinde memlekettilikti nyghayta otyryp,

Úly Dalanyng mynjyldyq tarihynyng sabaqtastyghyn saqtap,

memleketting unitarly sipatyn, onyng shekarasy men aumaghynyng tútastyghyna qol súghugha bolmaytynyn naqtylap,

Ádiletti Qazaqstan iydeyasyn jәne Zang men Tәrtip qaghidatyn ústanyp,

azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtary mýltiksiz saqtalatynyn mәlimdep,

birlik pen yntymaq, etnosaralyq jәne konfessiyaaralyq tatulyq qaghidattaryna sýienip,

mәdeniyet pen bilim, ghylym men innovasiya qúndylyqtaryn baghdargha alyp,

tabighatty ayalau qajettigin moyyndap,

beybitshilikke jәne barlyq elmen dostyqqa úmtylyp,

keleshek úrpaq aldyndaghy asa joghary jauapkershilikti sezinip,

Qazaqstan Respublikasynyng Ata Zanyn – osy Konstitusiyany qabyldaymyz.

 I bólim

Konstitusiyalyq qúrylys negizderi

1-bap

Qazaqstan Respublikasy – demokratiyalyq, zayyrly, qúqyqtyq jәne әleumettik memleket. Memleketting eng joghary qúndylyghy – adam men onyng ómiri, qúqyqtary men bostandyqtary.

2-bap

1. Qazaqstan Respublikasy – unitarly memleket. Basqaru ýlgisi – preziydenttik respublika.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Egemendigi onyng býkil aumaghyn qamtidy. Memleket óz aumaghynyng tútastyghyn, bólinbeuin, oghan qol súghylmauyn qamtamasyz etedi.

3. Qazaqstan Respublikasynyng әkimshilik-aumaqtyq qúrylysy konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

4. Qazaqstan Respublikasynyng elordasy – Astana qalasy. Elorda mәrtebesi zanda aiqyndalady.

5. Qazaqstan Respublikasy men Qazaqstan ataularynyng mәni birdey.

6. Qazaqstan Respublikasynyng Egemendigi, Tәuelsizdigi, unitarlyghy, aumaqtyq tútastyghy men basqaru ýlgisi ózgermeydi.

3-bap

1. Qazaqstan Respublikasy qyzmetining negiz qúraushy qaghidattary: Egemendik pen Tәuelsizdikti qorghau; adam qúqyqtary men bostandyqtaryn saqtau; zang men tәrtip ýstemdigin qamtamasyz etu; jalpyúlttyq birlikti bekemdeu; halyqtyng әl-auqatyn arttyru; jauapty әri jasampaz otanshyldyq iydeyasyn ornyqtyru; qoghamdyq dialogty damytu; enbeksýigishtik, progress, bilim qúndylyqtaryn bekitu; joghary ekologiyalyq mәdeniyet qalyptastyru; tarihiy-mәdeny múrany saqtau; tól mәdeniyetti qoldau.

2. Qazaqstan Respublikasy adam kapitalyn, bilimdi, ghylymdy, innovasiyany damytudy memleket qyzmetining strategiyalyq baghyty dep tanidy. 

4-bap

1. Memlekettik biylikting birden-bir bastauy jәne Egemendik iyesi – Qazaqstan halqy.

2. Halyq biylikti jalpyhalyqtyq referendum jәne erkin saylau arqyly tikeley jýrgizedi, sonday-aq óz biyligin memlekettik organdar arqyly jýzege asyrady.

3. Qazaqstan Respublikasynda biylikti eshkim de iyemdenip kete almaydy. Biylikti iyemdenip ketu zanmen qudalanady. Halyq pen memleket atynan Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti, sonday-aq konstitusiyalyq ókilettigi sheginde Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayy әreket etedi. Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti men ózge de memlekettik organdar ózderine berilgen ókilettik sheginde memleket atynan әreket etedi.

4. Qazaqstan Respublikasynda memlekettik biylik birtútas jәne ol zang shygharushy, atqarushy, sot tarmaqtaryna bólinu, ózara is-qimyl jasau qaghidatyna sәikes Konstitusiya men zandar negizinde jýzege asyrylady.

5-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng qoldanystaghy qúqyghy – Konstitusiyanyn, oghan sәikes keletin zandardyn, Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyalyq Soty men Qazaqstan Respublikasy Jogharghy Sotynyng normativtik qaulylarynyn, ózge de normativtik qúqyqtyq aktilerdin, Qazaqstan Respublikasynyng halyqaralyq shart mindettemelerining normalary.

2. Konstitusiyanyng eng joghary zandy kýshi bar jәne ol Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda tikeley qoldanylady.

3. Qazaqstan Respublikasynyng aumaghynda halyqaralyq sharttardy qoldanu tәrtibi zandarda aiqyndalady.

4. Barlyq zandar men Qazaqstan Respublikasy ratifikasiyalaghan halyqaralyq sharttar jariyalanady. Azamattardyng qúqyqtaryna, bostandyqtary men mindetterine qatysty normativtik qúqyqtyq aktilerding resmy jariyalanuy – olardy qoldanudyng mindetti sharty.

5. Azamattargha jana mindetter jýkteytin nemese olardyng jaghdayyn nasharlatatyn zandardyng keri kýshi bolmaydy.

Jauaptylyqty belgileytin nemese kýsheytetin zandardyng keri kýshi bolmaydy.

Jana zang búryn jasalghan qúqyq búzushylyq ýshin jauaptylyqty joyatyn nemese jenildetetin bolsa, jana zang qoldanylady.

6. Qazaqstan Respublikasynyng jekelegen ónirlerining ekonomikasyn qarqyndy damytu maqsatynda konstitusiyalyq zandargha sәikes qarjy salasyna qatysty arnauly qúqyqtyq rejim nemese «qarqyndy damityn qala» arnauly qúqyqtyq rejiymi belgilenui mýmkin. Osy arnauly qúqyqtyq rejimder memlekettik basqaru, sot jýiesining júmys isteu erekshelikterin kózdeui mýmkin. 

6-bap

1. Qazaqstan Respublikasynda iydeologiyalyq jәne sayasy әraluandyq tanylady. Memlekettik organda sayasy partiya úiymyn qúrugha jol berilmeydi.

2. Qoghamdyq birlestikter zang aldynda ten. Memleketting qoghamdyq birlestik isine, al qoghamdyq birlestikting memleket isine zansyz aralasuyna jәne qoghamdyq birlestikke memlekettik organ funksiyalaryn jýkteuge jol berilmeydi.

3. Maqsaty nemese әreketi konstitusiyalyq qúrylys negizderin kýshtep ózgertuge, Qazaqstan Respublikasynyng tútastyghyn jәne qoghamdyq tәrtipti búzugha, últtyq qauipsizdikke núqsan keltiruge, soghysty, әleumettik, nәsildik, últtyq, diny arazdyqty qozdyrugha baghyttalghan qoghamdyq birlestik qúrugha jәne onyng qyzmetine, sonday-aq zannamada kózdelmegen әskeriylendirilgen jasaq qúrugha tyiym salynady.

4. Basqa memleketting sayasy partiyasy men kәsiptik odaghynyn, diny negizdegi sayasy partiyanyng qyzmetine jol berilmeydi, sonday-aq sayasy partiya men kәsiptik odaqty sheteldik zandy túlghanyn, shetel azamaty men azamattyghy joq adamnyn, sheteldik qatysuy bar zandy túlghanyn, shet memleket pen halyqaralyq úiymnyng qarjylandyruyna jol berilmeydi.

5. Kommersiyalyq emes úiymnyng shet memleketten, halyqaralyq jәne sheteldik zandy túlghadan, shetel azamaty men azamattyghy joq adamnan alatyn aqsha qarajatynyng qozghalysy jәne aktivteri turaly aqparat Qazaqstan Respublikasynyng zandaryna sәikes ashyq әri qoljetimdi bolugha tiyis.

7-bap

1. Din memleketten bólek.

2. Qazaqstan aumaghynda diny úiymdardyng qyzmeti zangha sәikes jýzege asyrylady jәne ol konstitusiyalyq qúrylys negizderin, adam qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghau, últtyq qauipsizdikti qamtamasyz etu, qoghamdyq tәrtipti, azamattardyng densaulyghyn jәne qoghamnyng adamgershilik bolmysyn qorghau maqsatynda shektelui mýmkin.

8-bap

1. Qazaqstan Respublikasynda memlekettik menshik pen jeke menshik tanylady jәne teng qorghalady.

2. Menshikti paydalanu qogham men memleket iygiligine qyzmet etuge, qorshaghan ortagha ziyan keltirmeuge, basqa túlghalardyng qúqyqtaryna jәne zanmen qorghalatyn mýddelerine núqsan keltirmeuge tiyis. Menshik subektileri men obektileri, menshik iyeleri qúqyqtarynyng kólemi men shegi, olardy qorghau kepildikteri zanda aiqyndalady.

3. Jer jəne onyng qoynauy, su kózderi, ósimdikter men januarlar dýniyesi, basqa da tabighy resurstar halyqqa tiyesili. Halyqtyng atynan menshik qúqyghyn memleket jýzege asyrady. Jer zanda belgilengen negizderde, sharttar men shekterde jeke menshikte de boluy mýmkin.

9-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik tili – qazaq tili.

2. Memlekettik úiymdarda jәne jergilikti ózin-ózi basqaru organdarynda orys tili resmy týrde qazaq tilimen teng qoldanylady.

3. Memleket birtútas Qazaqstan halqynyng tilderin ýirenu jәne damytu ýshin jaghday jasaugha qoldau kórsetedi.

10-bap

Qazaqstan Respublikasy halyqaralyq qúqyq qaghidattary men normalaryn qúrmetteydi, mýddeli memlekettermen beybitshilik pen yntymaqtastyqty, olardyng ishki isine aralaspaudy, halyqaralyq daudy beybit jolmen sheshudi kózdeytin syrtqy sayasat jýrgizedi.

11-bap

Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderi – Memlekettik Tu, Memlekettik Eltanba, Memlekettik Ánúran. Olardyng sipattamasy jәne paydalanu tәrtibi konstitusiyalyq zanda belgilenedi.

II bólim

Negizgi qúqyqtar, bostandyqtar men mindetter 

12-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy zangha sәikes beriledi jәne toqtatylady, ol berilgen negizine qaramastan birynghay jәne ten.

2. Qazaqstan Respublikasynyng azamatyn óz azamattyghynan aiyrugha, azamattyghyn ózgertu qúqyghynan aiyrugha, sonday-aq Qazaqstannan tys jerge alastatugha bolmaydy. Azamattyqtan aiyrugha terroristik qylmys jasaghany, sonday-aq Qazaqstan Respublikasynyng últtyq mýddelerine ózge de auyr ziyan keltirgeni ýshin sot sheshimimen ghana jol beriledi.

3. Qazaqstan Respublikasynyng azamatynda qos nemese kóp azamattyghy boluyna jol berilmeydi. Ózge el azamattyghynyng boluy Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghyn toqtatugha negiz bolady. 

13-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng halyqaralyq sharttarynda ózgeshe belgilenbese, Qazaqstan Respublikasynyng azamaty shet memleketke berilmeydi.

2. Qazaqstan Respublikasy óz azamattaryn el aumaghynan tys jerde zangha sәikes qorghaugha kepildik beredi.

14-bap

1. Konstitusiyagha sәikes Qazaqstan Respublikasynda adam qúqyqtary men bostandyqtary tanylady jәne olargha kepildik beriledi.

2. Adam qúqyqtary men bostandyqtary әrkimge tumysynan tiyesili, olar absolutti jәne olardan eshkim aiyra almaydy.

3. Qazaqstan Respublikasy azamatynyng qúqyqtary men mindetteri bar.

4. Konstitusiyada, zandarda jәne halyqaralyq sharttarda kózdelgen jaghdayda shetel azamaty men azamattyghy joq adam Qazaqstan Respublikasynyng azamaty ýshin belgilengen qúqyqtar men bostandyqtardy paydalanady, sonday-aq mindetterdi atqarady.

5. Qúqyqtar men bostandyqtardy iske asyru basqa túlghanyng qúqyqtaryn búzbaugha jәne bostandyqtaryn shektemeuge tiyis, konstitusiyalyq qúrylys negizderine, qoghamdyq tәrtipke, azamattardyng densaulyghy men qoghamnyng adamgershilik bolmysyna núqsan keltirmeuge tiyis.

15-bap

1. Ár adamnyng qúqyq subektisi retinde tanylugha qúqyghy bar. Ár adam qúqyqtary men bostandyqtaryn zangha qayshy kelmeytin barlyq tәsilmen, onyng ishinde qajetti qorghanys arqyly qorghaugha qúqyly.

2. Ár adamnyng óz qúqyqtary men bostandyqtaryn sot arqyly qorghaugha qúqyghy bar.

3. Qazaqstan Respublikasynda zangha sәikes bilikti zang kómegin alu qúqyghy tanylady.

16-bap

1. Zang men sot aldynda bәri ten.

2. Qazaqstan Respublikasynyng azamatyn, Qazaqstan Respublikasynyng aumaghynda túratyn nemese uaqytsha jýrgen shetel azamaty men azamattyghy joq adamdy tegine, әleumettik, lauazymdyq jәne mýliktik jaghdayyna, jynysyna, nәsiline, últyna, tiline, diny kózqarasyna, nanymyna, túrghylyqty jerine nemese kez kelgen ózge de sebepterge baylanysty kemsituge bolmaydy.

17-bap

1. Ómir sýru qúqyghy – әr adamnyng absolutti jәne ajyramas qúqyghy.

2. Eshkimning óz betimen adam ómirin qiigha qúqyghy joq.

3. Ólim jazasyna tyiym salynghan.

18-bap

1. Ár adamgha jeke basyna tiyispeu qúqyghyna jәne jeke bas bostandyghy qúqyghyna kepildik beriledi.

2. Sot sheshiminsiz adamdy zanda kózdelgen merzimnen artyq ústaugha bolmaydy.

Kýzetpen ústaugha sot sheshimimen ghana rúqsat etiledi jәne oghan shaghym jasau qúqyghy beriledi.

3. Ár adamgha ústalghan sәtte bostandyghyn shekteu negizi men qúqyqtary týsindiriledi.

4. Ústalghan adamnyn, kýdiktinin, aiyptalushynyng tiyisinshe ústalghan, kýdikti retinde tanylghan nemese aiyp taghylghan sәtten bastap advokat (qorghaushy) kómegin paydalanugha qúqyghy bar.

19-bap

1. Zandy kýshine engen sot ýkimimen adamdy kinәli dep tanymayynsha, ol jasalghan qylmystyq qúqyq búzushylyqqa kinәli emes dep sanalady.

2. Eshkim óz-ózine, júbayyna (zayybyna) jәne zanda aiqyndalghan jaqyn tuystaryna qarsy aighaq beruge mindetti emes.

Diny qyzmetshiler ózderine senip, syryn ashqan adamdargha qarsy kuәlik etuge mindetti emes.

3. Adamdy dәl sol qúqyq búzushylyq ýshin qylmystyq nemese әkimshilik jauaptylyqqa qayta tartugha tyiym salynady.

20-bap

1. Adamnyng ar-namysy men qadir-qasiyetine tiyisuge bolmaydy jәne olar zanmen qorghalady.

2. Eshkimdi azaptaugha, oghan zorlyq-zombylyq jasaugha, basqa da qatygezdik kórsetip nemese adamnyng qadir-qasiyetin qorlap jәbirleuge jәne jazalaugha bolmaydy.

21-bap

1. Jeke ómirge qol súqpau qúqyghyna, jeke jәne otbasy qúpiyasynyng bolu qúqyghyna, sifrlyq tehnologiyalardy qoldanudy qosa alghanda, derbes derekterdi zansyz jinaudan, óndeuden, saqtaudan jәne paydalanudan qorghau qúqyghyna zanmen kepildik beriledi.

2. Bank operasiyalarynyn, jeke salymdar men jinaqtardyn, jazysqan hattardyn, telefon arqyly sóilesken sózderdin, poshta habarlamalarynyng jәne baylanys qúraldarynyn, onyng ishinde sifrlyq tehnologiyalardy qoldanu arqyly beriletin ózge de habarlamalardyng qúpiyasy zanmen qorghalady. Búl qúqyqty shekteuge zanda belgilengen jaghdayda jәne kózdelgen tәrtippen ghana jol beriledi.

3. Memlekettik organdar, qoghamdyq birlestikter, lauazymdy adamdar jәne búqaralyq aqparat qúraldary әr adamgha óz qúqyqtary men mýddelerine qatysty qújatpen, sheshimmen jәne aqparat kózimen tanysu mýmkindigin qamtamasyz etuge mindetti.

22-bap

1. Ár adam ózining qay últqa jatatynyn aiqyndaugha, ony kórsetuge ne kórsetpeuge qúqyly.

2. Ár adamnyng ana tili men tól mәdeniyetin qoldanugha, qarym-qatynas jasau, tәrbie beru, oqu men shygharmashylyq tilin erkin tandaugha qúqyghy bar.

23-bap

1. Sóz erkindigine, ghylymi, tehnikalyq, kórkem shygharmashylyq erkindigine kepildik beriledi.

2. Ziyatkerlik menshik zanmen qorghalady.

3. Memlekettik qúpiyalardy qospaghanda, erkin aqparat alu jәne taratu qúqyghy zanmen tyiym salynbaghan kez kelgen tәsilmen iske asyrylady. Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik qúpiyalaryn qúraytyn mәlimetter tizbesi zanda aiqyndalady.

4. Sóz erkindigi jәne aqparat taratu basqa adamdardyng ar-namysy men qadir-qasiyetine, azamattardyng densaulyghy men qoghamnyng adamgershilik bolmysyna núqsan keltirmeuge, qoghamdyq tәrtipti búzbaugha tiyis.

5. Senzuragha tyiym salynady.

6. Qazaqstan Respublikasynyng konstitusiyalyq qúrylys negizderin kýshtep ózgertudi, aumaqtyq tútastyghyna, Egemendigi men Tәuelsizdigine qol súghudy, qoghamdyq tәrtipti búzudy, últtyq qauipsizdikke núqsan keltirudi, soghysty, qaruly qaqtyghysty, әleumettik, nәsildik, últtyq, etnostyq, diny basymdyqty nemese alauyzdyqty, qatygezdik pen zorlyq-zombylyqty nasihattaugha, sonday-aq arandatu әreketine jәne oghan shaqyrugha jol berilmeydi.

24-bap

1. Zanda belgilengen jaghdaylardy qospaghanda, Qazaqstan Respublikasynyng aumaghynda zandy týrde jýrgen әr adamnyng el aumaghynda erkin jýrip-túrugha jәne túrghylyqty jerin erkin tandaugha qúqyghy bar.

2. Ár adamnyng Qazaqstan Respublikasynan tys jerge shyghugha qúqyghy bar. Búl qúqyqty shekteuge zanda belgilengen jaghdayda jәne kózdelgen tәrtippen jol beriledi. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng Qazaqstan Respublikasyna kedergisiz oralugha qúqyghy bar.

25-bap

1. Ár adamnyng ar-ojdan bostandyghyna qúqyghy bar.

2. Ar-ojdan bostandyghy qúqyghyn paydalanu jalpyadamzat pen azamat qúqyqtaryn, memleket aldyndaghy mindetterdi shektemeuge tiyis.

26-bap

1. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng birlestik qúru bostandyghyna qúqyghy bar. Qoghamdyq birlestik qyzmeti zanmen retteledi.

2. Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyalyq Sotynyn, Jogharghy Sotynyng jәne ózge de sottarynyng tóraghalary men sudiyalary, Ortalyq saylau komissiyasynyn, Joghary auditorlyq palatasynyng tóraghalary men mýsheleri, qúqyq qorghau organy jәne arnauly memlekettik organ qyzmetkerleri men júmyskerleri, әskery qyzmetshiler sayasy partiya men kәsiptik odaqta bolugha, qanday da bir sayasy partiyany nemese qoghamdyq-sayasy qozghalysty qoldaugha ne syny pikir bildiruge qúqyly emes.

27-bap

1. Ár adamnyng enbek etuge, qyzmet pen kәsip týrin erkin tandaugha qúqyghy bar. Mәjbýrli enbekke tartugha qylmystyq nemese әkimshilik qúqyq búzushylyq jasaghany ýshin adamdy kinәli dep tanu turaly sot aktisining negizinde, ne tótenshe jaghdayda, ne soghys jaghdayynda ghana jol beriledi.

2. Qazaqstan Respublikasy qauipsizdik pen gigiyena talaptaryna say enbek jaghdaylary qúqyghyna, enbegi ýshin qanday da bir kemsitusiz syiaqy alu, sonday-aq zangha sәikes әleumettik qorghalu qúqyghyna kepildik beredi.

3. Zanda belgilengen tәsilderdi qoldana otyryp, jeke jәne újymdyq enbek daularyn sheshu qúqyghy tanylady.

4. Tynyghu, júmys uaqytynyng úzaqtyghy, demalys jәne mereke kýnderi, aqy tólenetin demalys qúqyghyna zanmen kepildik beriledi.

28-bap

1. Túrghyn ýige qol súghugha bolmaydy. Sot sheshiminsiz túrghyn ýiden aiyrugha jol berilmeydi. Túrghyn ýige basyp kiruge, ony qarap-tekseruge, tintuge zanda belgilengen jaghdayda jәne kózdelgen tәrtippen jol beriledi.

2. Qazaqstan Respublikasynda óz azamattaryn túrghyn ýimen qamtamasyz etuge jaghday jasalady. Túrghyn ýige múqtaj azamattardyng zanda kórsetilgen sanattaryna baspana zanda belgilengen normalargha sәikes beriledi.

29-bap

1. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng zandy týrde alghan kez kelgen mýlkine jeke menshik qúqyghy bolady.

2. Menshikke, onyng ishinde múragerlik qúqyghyna zanmen kepildik beriledi.

3. Sot sheshiminsiz eshkimdi óz mýlkinen aiyrugha bolmaydy. Zanmen kózdelgen airyqsha jaghdayda memleket múqtajy ýshin mýlikti mәjbýrlep iyelikten shygharugha onyng teng qúny ótelgen kezde jol beriledi.

4. Qazaqstan Respublikasy kәsipkerlik qyzmet bostandyghy qúqyghyna, óz mýlkin kez kelgen zandy kәsipkerlik qyzmet ýshin erkin paydalanu qúqyghyna kepildik beredi. Monopolistik qyzmet zanmen retteledi nemese shekteledi. Josyqsyz bәsekege tyiym salynady.

30-bap

1. Neke jәne otbasy, ana, әke men bala memleket qorghauynda bolady.

2. Neke – erkek pen әielding memleket zangha sәikes tirkegen erikti jәne teng qúqyqty odaghy.

3. Balagha qamqorlyq jasau jәne tәrbie beru ata-ananyng etene qúqyghy әri mindeti.

4. Kәmeletke tolghan enbekke qabiletti balalar enbekke jaramsyz
ata-anasyna qamqorlyq jasaugha mindetti.

31-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng azamatyna jalaqy men zeynetaqynyng eng tómen mólsherine kepildik beriledi, sonday-aq jasyna, nauqastanuyna, mýgedektigine, asyraushysynan aiyryluyna baylanysty jәne ózge de zandy negiz boyynsha әleumettik qamsyzdandyrugha kepildik beriledi.

2. Qazaqstan Respublikasynda erikti әleumettik saqtandyru, әleumettik qamsyzdandyrudyng ózge de ýlgilerin jәne qayyrymdylyq jasau qoldau tabady.

32-bap

1. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng densaulyghyn saqtaugha qúqyghy bar.

2. Qazaqstan Respublikasynyng azamattary aqy tólemey, zanda belgilengen tәrtippen medisinalyq kómek alugha qúqyly.

3. Memlekettik jәne jekemenshik emdeu mekemelerinde, sonday-aq jeke medisinalyq praktikamen ainalysatyn túlghalardan aqyly medisinalyq kómek alu zanda belgilengen negizde jәne kózdelgen tәrtippen jýzege asyrylady.

33-bap

1. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng memlekettik oqu oryndarynda aqy tólemey bastauysh jәne orta bilim aluyna kepildik beriledi. Bastauysh jәne orta bilim mindetti.

2. Qazaqstan Respublikasy azamatynyng zangha sәikes memlekettik joghary oqu oryndarynda konkurs negizinde joghary bilim alugha qúqyghy bar.

3. Jekemenshik oqu oryndarynda aqyly bilim alu zanda belgilengen negizde jәne kózdelgen tәrtippen jýzege asyrylady.

4. Memleket bilim beruding jalpygha mindetti standarttaryn belgileydi. Barlyq oqu ornynyng qyzmeti osy standarttargha sәikes keluge tiyis.

5. Diny bilim beru úiymdaryn qospaghanda, Qazaqstan Respublikasynyng aumaghyndaghy bilim beru úiymdarynda bilim men tәrbie beru jýiesi zayyrly sipatqa iye.

34-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng azamattary tabighatty saqtaugha jәne tabighy baylyqqa úqypty qaraugha mindetti.

2. Memleket adamnyng ómir sýruine jәne densaulyghyna qolayly bolatyn qorshaghan ortany qorghaudy maqsat etedi.

3. Adam ómiri men densaulyghyna qater tóndiretin faktilerdi, mәn-jaylardy lauazymdy adamdardyng jasyruy zangha sәikes jauaptylyqqa alyp keledi.

35-bap

Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng beybit jinalys, miting, demonstrasiya ótkizuge qúqyghy bar. Búl qúqyqty paydalanu konstitusiyalyq qúrylys negizderin, adam qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghau, últtyq qauipsizdikti qamtamasyz etu, qoghamdyq tәrtipti, azamattardyng densaulyghy men qoghamnyng adamgershilik bolmysyn saqtau maqsatynda shektelui mýmkin.

36-bap

1. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng tikeley jәne óz ókilderi arqyly memleket isin basqarugha qatysugha, memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqaru organdaryna ózi jýginuge, sonday-aq jeke jәne újymdyq ótinish joldaugha qúqyghy bar.

2. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqaru organdaryn saylaugha jәne olargha saylanugha, sonday-aq jalpyhalyqtyq referendumgha qatysugha qúqyghy bar.

3. Sot әreketke qabiletsiz dep tanyghan Qazaqstan Respublikasy azamattarynyn, sonday-aq sot ýkimimen bas bostandyghynan aiyru jazasyn ótep jýrgen Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng saylaugha, jalpyhalyqtyq referendumgha qatysugha qúqyghy joq.

Sot әreketke qabiletsiz dep tanyghan Qazaqstan Respublikasy azamattarynyn, sottalghandyghy zanda belgilengen tәrtippen joyylmaghan nemese alynbaghan Qazaqstan Respublikasy azamattarynyn, sonday-aq sybaylas jemqorlyq qylmys nemese sybaylas jemqorlyq qúqyq búzushylyq jasaugha qatysty kinәsin sot zanda belgilengen tәrtippen tanyghan Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng saylanugha qúqyghy joq.

4. Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng memlekettik qyzmetke kiruge teng qúqyghy bar. Memlekettik qyzmetshi lauazymyna kandidatqa qoyylatyn talaptar zangha sәikes lauazymdyq mindetine ghana qatysty bolady.

37-bap

1. Ár adam Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy men zannamasyn saqtaugha, basqa adamdardyng qúqyqtaryn, bostandyqtaryn, ar-namysy men qadir-qasiyetin qúrmetteuge mindetti.

2. Ár adam Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderin qúrmetteuge mindetti.

38-bap

Zandy týrde belgilengen salyqtardy, alymdardy jәne ózge de mindetti tólemderdi tóleu – әr adamnyng boryshy men mindeti.

39-bap

1. Qazaqstan Respublikasyn qorghau – onyng әr azamatynyng qasiyetti paryzy men mindeti.

2. Qazaqstan Respublikasynyng azamattary әskery qyzmetti zanda belgilengen týrde jәne kózdelgen tәrtippen ótkeredi.

40-bap

Qazaqstan Respublikasynyng azamattary tarihy jәne mәdeny múranyng saqtaluyna qamqor bolugha, tarih pen mәdeniyet eskertkishterine úqypty qaraugha mindetti.

41-bap

1. Adamnyng jәne azamattyng qúqyqtary men bostandyqtary konstitusiyalyq qúrylys negizderin, adam qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghau, últtyq qauipsizdikti qamtamasyz etu, qoghamdyq tәrtipti, azamattardyng densaulyghy men qoghamnyng adamgershilik bolmysyn saqtau maqsatynda tek zanmen jәne qajetti shamada ghana shektelui mýmkin.

2. Etnosaralyq jәne konfessiyaaralyq tatulyqty búzatyn kez kelgen әreket konstitusiyalyq emes dep tanylady.

3. Azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn sayasy sebeptermen kez kelgen shekteuge jol berilmeydi. Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng 13, 15 – 17, 20, 22, 25-baptarynda kózdelgen qúqyqtar men bostandyqtar eshbir jaghdayda shektelmeuge tiyis.

III bólim

Preziydent

42-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti – memleket basshysy, memleketting ishki jәne syrtqy sayasatynyng negizgi baghyttaryn aiqyndaytyn, Qazaqstan atynan el ishinde jәne halyqaralyq qatynastarda ókildik etetin eng joghary lauazymdy túlgha.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti – halyq pen memlekettik biylik birliginin, Konstitusiyanyng myzghymastyghynyn, Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng qúqyqtary men bostandyqtarynyng nyshany әri kepili.

3. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti memlekettik biylikting barlyq tarmaghynyng ýilesimdi әri kedergisiz júmys isteuin, biylik organdarynyng birtútas Qazaqstan halqynyng aldyndaghy jauapkershiligin qamtamasyz etedi.

43-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentin Qazaqstan Respublikasynyng kәmeletke tolghan azamattary konstitusiyalyq zangha sәikes jalpygha birdey, teng jәne tóte saylau qúqyghy negizinde jasyryn dauys beru arqyly jeti jyl merzimge saylaydy.

Konstitusiyagha sәikes bir adam bir retten artyq Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti bolyp saylana almaydy.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti bolyp tumysynan Qazaqstan Respublikasynyng azamaty bolyp tabylatyn, qyryq jasqa tolghan, memlekettik tildi jetik mengergen, Qazaqstanda songhy on bes jyl boyy túratyn, joghary bilimi bar jәne memlekettik qyzmette nemese saylanbaly memlekettik lauazymda keminde bes jyl júmys istegen Qazaqstan Respublikasynyng azamaty saylana alady.

3. Qazaqstan Respublikasy Preziydentining kezekti saylauy onyng ókilettik merzimi ayaqtalghangha deyingi eki aidan keshiktirilmey ótkiziledi jәne Qazaqstan Respublikasy Qúryltayynyng jana qúramyn saylau merzimimen túspa-tús kelmeuge tiyis.

4. Dauys beruge qatysqan saylaushylardyng elu payyzynan astam dauysyn alghan kandidat saylandy dep sanalady. Kandidattardyng eshqaysysy elu payyzdan astam dauys sanyn ala almasa, eng kóp dauys sanyn alghan eki kandidat qayta dauysqa salynady. Dauys beruge qatysqan saylaushylardyng eng kóp dauys sanyn alghan kandidat saylandy dep sanalady.

5. Osy baptyng 1-tarmaghynyng erejeleri ózgermeydi.

44-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti: «Qazaqstan halqyna adal qyzmet etuge, Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy men zandaryn qatang saqtaugha, Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng qúqyqtary men bostandyqtaryna kepildik beruge, ózime jýktelgen Qazaqstan Respublikasy Preziydentining mәrtebeli mindetin adal atqarugha saltanatty týrde ant etemin», – dep halyqqa ant bergen sәtten bastap qyzmetine kirisedi.

2. Ant beru saylau qorytyndysy jariyalanghan kýnnen bastap bir ay ishinde Qazaqstan Respublikasy Qúryltayy deputattarynyn, Konstitusiyalyq Soty, Jogharghy Soty sudiyalarynyn, eks-Preziydentterinin, sonday-aq qogham ókilderi men shaqyrylghan shetel azamattarynyng qatysuymen ótkiziledi. Konstitusiyanyng 51-babynda kózdelgen jaghdayda Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldaghan túlgha Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz erkimen ornynan týsuine, densaulyq jaghdayyna qaray óz mindetterin jýzege asyrugha qabiletsizdigining dendeuine nemese lauazymynan ketiriluine baylanysty merziminen búryn lauazymynan bosatylghan ne qaytys bolghan kýnnen bastap jeti kýn ishinde ant beredi.

3. Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigi janadan saylanghan Qazaqstan Respublikasy Preziydenti qyzmetine kirisken sәtten bastap, sonday-aq Qazaqstan Respublikasy Preziydentining óz erkimen ornynan týsuine, densaulyq jaghdayyna qaray óz mindetterin jýzege asyrugha qabiletsizdigining dendeuine nemese qyzmetinen ketiriluine baylanysty merziminen búryn lauazymynan bosatylghan ne qaytys bolghan jaghdayda toqtatylady. Qyzmetinen ketirilgenderden basqa, Qazaqstan Respublikasynyng barlyq búrynghy Preziydentterining Qazaqstan Respublikasynyng eks-Preziydenti ataghy bolady.

45-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti ókildi organnyng deputaty bolyp saylanugha, ózge de aqy tólenetin lauazymdy atqarugha jәne kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyrugha qúqyly emes.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz ókilettigin jýzege asyru kezeninde sayasy partiyada bolugha qúqyly emes.

3. Qazaqstan Respublikasy Preziydentining jaqyn tuystary memlekettik sayasy qyzmetshi lauazymynda, kvaziymemlekettik sektor subektilerining basshy lauazymynda bolugha qúqyly emes.

46-bap

Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti:

1) Qazaqstan halqyna eldegi jaghday men Qazaqstan Respublikasynyng ishki jәne syrtqy sayasatynyng negizgi baghyttary turaly joldau jasaydy;

2) deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen berilgen Qúryltay kelisimimen Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydentin taghayyndaydy; Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydentin lauazymynan bosatady, onyng ókilettigin aiqyndaydy.

Qúryltay Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydentin taghayyndaugha kelisim beruden qayta bas tartqan jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltaydy taratady;

3) Qazaqstan Respublikasy Qúryltayynyng kezekti jәne kezekten tys saylauyn taghayyndaydy; Qúryltaydyng birinshi sessiyasyn shaqyrady jәne onyng deputattarynyng Qazaqstan halqyna beretin antyn qabyldaydy; Qúryltaydyng kezekten tys sessiyasyn shaqyrady; Qúryltay úsynghan zangha bir ay ishinde qol qoyady, zandy halyqqa jariya etedi nemese zandy ne onyng jekelegen baptaryn qayta talqylap, dauysqa salu ýshin qaytarady;

4) Qúryltayda ókildigi bar sayasy partiyalar fraksiyalarymen konsulitasiyadan keyin Qazaqstan Respublikasy Premier-Ministrining kandidaturasyn kelisim beru ýshin Qúryltaydyng qarauyna úsynady; deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen berilgen Qúryltay kelisimimen Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministrin taghayyndaydy; Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministrin lauazymynan bosatady; Premier-Ministrding úsynuymen Ýkimet qúrylymyn aiqyndaydy; Qúryltaymen konsulitasiyadan keyin Premier-Ministr úsynghan Ýkimet mýshelerin taghayyndaydy; syrtqy ister, qorghanys, ishki ister ministrlerin derbes taghayyndaydy; Ýkimet mýshelerin lauazymynan bosatady; Ýkimet mýshelerining antyn qabyldaydy; asa manyzdy mәseleler boyynsha Ýkimet otyrystaryna tóraghalyq etedi.

Qúryltay Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministrin taghayyndaugha kelisim beruden qayta bas tartqan jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltaydy taratady;

5) Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyalyq Sotynyng Tóraghasyn, Jogharghy Sotynyng Tóraghasyn, Últtyq Bankining Tóraghasyn, Bas Prokuroryn, Últtyq qauipsizdik komiytetining Tóraghasyn, Ortalyq saylau komissiyasynyng Tóraghasyn, Joghary auditorlyq palatasynyng Tóraghasyn, Joghary Sot Kenesining Tóraghasyn, Memlekettik kýzet qyzmetining bastyghyn, Qazaqstan Respublikasyndaghy Adam qúqyqtary jónindegi uәkildi taghayyndaydy jәne olardy lauazymynan bosatady;

6) Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine tikeley baghynatyn jәne esep beretin memlekettik organdardy qúrady, taratady jәne qayta qúrady, olardyng basshylaryn taghayyndaydy jәne lauazymynan bosatady;

7) Qazaqstan Respublikasynyng diplomatiyalyq ókildik basshylaryn taghayyndaydy jәne keri shaqyryp alady;

8) deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen berilgen Qúryltay kelisimimen Konstitusiyalyq Sottyng on sudiyasyn segiz jyl merzimge, Ortalyq saylau komissiyasynyng alty mýshesin bes jyl merzimge, Joghary auditorlyq palatanyng segiz mýshesin bes jyl merzimge taghayyndaydy; olardy lauazymynan bosatady.

Qúryltay Konstitusiyalyq Sot sudiyalaryn, Ortalyq saylau komissiyasy men Joghary auditorlyq palata mýshelerin taghayyndaugha kelisim beruden qayta bas tartqan jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltaydy taratady;

9) Qazaqstan Respublikasy Qaruly Kýshterining Jogharghy Bas Qolbasshysy bolyp tabylady, Qaruly Kýshterding joghary qolbasshylyghyn taghayyndaydy jәne lauazymynan bosatady;

10) jalpyhalyqtyq referendum ótkizu turaly sheshim qabyldaydy;

11) adamnyng jәne Qazaqstan Respublikasy azamatynyng qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghau, últtyq qauipsizdikti, memleketting Egemendigi men tútastyghyn qamtamasyz etu ýshin Konstitusiyalyq Sotqa kýshine engen zannyng nemese ózge de normativtik qúqyqtyq aktining Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna sәikestigin qarau turaly, Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng 93-babynda kózdelgen jaghdayda qorytyndy beru turaly ótinish jiberedi;

12) Qazaqstan Respublikasynyng atynan kelissózder jýrgizedi jәne halyqaralyq sharttargha qol qoyady; ratifikasiyalyq gramotalargha qol qoyady; Qazaqstan Respublikasynda akkredittelgen shet memleketterding diplomatiyalyq ókildikterinin, sonday-aq halyqaralyq úiym basshylarynyng senim jәne keri shaqyru gramotalaryn qabyldaydy;

13) Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik nagradalaryn, qúrmetti ataqtardy belgileydi;

14) Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik nagradalarymen marapattaydy, qúrmetti ataqtardy, joghary әskery ataqtardy, synyptyq shenderdi, diplomatiyalyq dәrejelerdi, biliktilik synyptaryn beredi;

15) Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy mәselesin, sayasy baspana beru mәselesin sheshedi;

16) keshirim berudi jýzege asyrady;

17) Qazaqstan Respublikasynyng Tәuelsizdigi men aumaqtyq tútastyghyna, ishki sayasy túraqtylyghyna, azamattarynyng qauipsizdigine tikeley qater tónse jәne búl memlekettik konstitusiyalyq organdardyng júmys isteuin búzugha alyp kelse, Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministrimen jәne Qúryltayynyng Tóraghasymen resmy konsulitasiyadan keyin Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda nemese jekelegen aimaqtarynda tótenshe jaghday engizudi, Qazaqstan Respublikasynyng Qaruly Kýshterin qoldanudy qosa alghanda, osy mәn-jaylar talap etetin sharalardy qabyldaydy;

18) Qazaqstan Respublikasyna qarsy agressiya jasalghan ne onyng qauipsizdigine syrttan tikeley qater tóngen jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda nemese onyng jekelegen aimaqtarynda әskery jaghday engizedi, ishinara ne jalpy júmyldyru jariyalaydy, búl jóninde Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayyna dereu habarlaydy;

19) ózine baghynatyn Memlekettik kýzet qyzmetin qúrady;

20) Qazaqstan Respublikasy Preziydentining Ákimshiligin qúrady;

21) Qauipsizdik Kenesin, ózge de konsulitativtik-kenesshi organdardy, sonday-aq Joghary Sot Kenesin qúrady;

22) Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy men zandaryna sәikes basqa da ókilettikterdi jýzege asyrady.

47-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Konstitusiya men zandar negizinde jәne olardy oryndau ýshin Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda mindetti kýshi bar jarlyqtar men ókimder shygharady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltay ókilettigi merziminen búryn toqtatylyp, ol uaqytsha bolmaghan kezende Qazaqstan Respublikasynyng konstitusiyalyq zang kýshi nemese zang kýshi bar jarlyqtar shygharady.

3. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti qol qoyghangha deyin zandargha Qúryltay Tóraghasy men Premier-Ministr aldyn ala qol qoyady jәne olargha zandardyng Konstitusiya men zandargha sәikestigi ýshin jauaptylyq jýkteledi.

Ýkimet bastamasymen shygharylatyn Qazaqstan Respublikasy Preziydentining aktilerine Premier-Ministr aldyn ala qol qoyady jәne oghan aktilerding Konstitusiya men zandargha sәikestigi ýshin jauaptylyq jýkteledi.

48-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine, onyng ar-namysy men qadir-qasiyetine tiyisuge bolmaydy.

Memleketke opasyzdyq jasaudy qospaghanda, Preziydent ókilettigin atqaru barysyndaghy әreketi ýshin Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti qylmystyq jәne әkimshilik jauaptylyqqa tartylmaydy.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti men onyng otbasyn qamtamasyz etu, qyzmet kórsetu jәne kýzetu memleket esebinen jýzege asyrylady.

3. Osy baptyng erejeleri Qazaqstan Respublikasynyng eks-Preziydentterine de qoldanylady.

49-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydentin deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen berilgen Qazaqstan Respublikasy Qúryltayynyng kelisimimen Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydenti ókildi organnyng deputaty bolyp saylanugha, ózge de aqy tólenetin lauazymdy atqarugha jәne kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyrugha qúqyly emes.

3. Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydenti óz ókilettigin jýzege asyru kezeninde sayasy partiyada bolugha qúqyly emes.

4. Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydenti:

1) Qazaqstan Respublikasy Preziydentining tapsyrmasymen halyqaralyq arenada Qazaqstan Respublikasynyng mýddelerin bildiredi;

2) Qúryltaymen, Ýkimetpen jәne basqa da memlekettik organdarmen ózara is-qimyl jasau kezinde Qazaqstan Respublikasy Preziydentining atynan ókildik etedi;

3) Qazaqstan Respublikasy Preziydentining tapsyrmasymen Qazaqstan Respublikasy men shet memleketterding qoghamdyq-sayasi, ghylymy jәne mәdeni-aghartu úiymdarymen ózara is-qimyl jasaydy;

4) Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti aiqyndaytyn ózge de ókilettikterdi jýzege asyrady.

50-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq Sotyna ótinish beru arqyly óz erkimen ornynan týsuge qúqyly. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq Soty búl ótinishti Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ózi jәne óz erkimen bergenin rastaydy. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq Soty qorytyndy bergen sәtten bastap Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz erkimen ornynan týsuine baylanysty lauazymynan bosatyldy dep sanalady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti densaulyghyna baylanysty óz mindetterin jýzege asyrugha qabiletsizdigi dendegen jaghdayda merziminen búryn lauazymynan bosatyluy mýmkin. Búl jaghdayda Qúryltay deputattardan jәne medisinanyng tiyisti salalaryndaghy mamandardan túratyn komissiya qúrady. Merziminen búryn bosatu turaly sheshimdi Qúryltay otyrysynda deputattardyng jalpy sanynyng keminde tórtten ýshining dauysymen komissiyanyng qorytyndysy jәne konstitusiyalyq rәsimderding saqtalghany turaly Konstitusiyalyq Sot qorytyndysy negizinde qabyldaydy.

3. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz ókilettigin jýzege asyru kezindegi әreketi ýshin memleketke opasyzdyq jasaghanda ghana jauapty bolady jәne búl ýshin Qúryltay ony qyzmetinen ketirui mýmkin. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine memleketke opasyzdyq jasady dep aiyp taghu jәne ony tergep-tekseru turaly bastamany Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde ýshten biri úsynady. Búl mәsele boyynsha sheshimdi Qúryltay deputattarynyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen qabyldaydy. Qúryltay taghylghan aiypty tergep-tekserudi úiymdastyrady jәne onyng nәtiyjeleri Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysymen Qúryltay otyrysynyng qarauyna shygharylady. Búl mәsele boyynsha týpkilikti sheshim Jogharghy Sottyng aiyp taghudyng negizdiligi turaly qorytyndysy jәne Konstitusiyalyq Sottyng belgilengen konstitusiyalyq rәsimderding saqtalghany turaly qorytyndysy bolghan jaghdayda Qúryltay otyrysynda deputattardyng jalpy sanynyng keminde tórtten ýshining dauysymen qabyldanady. Ayyp taghylghan sәtten bastap eki ay ishinde týpkilikti sheshim qabyldanbasa, Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine qarsy taghylghan aiyp qabyldanbady dep sanalady. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine memleketke opasyzdyq jasady dep taghylghan aiyptyng kez kelgen satyda qabyldanbauy osy mәseleni qaraugha bastamashy bolghan Qúryltay deputattarynyng ókilettigin merziminen búryn toqtatugha alyp keledi.

4. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentin qyzmetinen ketiru turaly mәsele Qúryltaydyng ókilettigin merziminen búryn toqtatu mәselesin qarau kezeninde úsynylmaydy.

51-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz erkimen ornynan týsuine, densaulyq jaghdayyna qaray óz mindetterin jýzege asyrugha qabiletsizdigining dendeuine nemese Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti qyzmetinen ketiriluine baylanysty lauazymynan merziminen búryn bosatylghan, sonday-aq ol qaytys bolghan jaghdayda Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigi Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydentine ótedi; Qazaqstan Respublikasy Viyse-Preziydentining densaulyq jaghdayyna nemese jeke sipattaghy ózge de sebepterge baylanysty Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldauy mýmkin bolmaghan kezde Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigi Qazaqstan Respublikasy Qúryltayynyng Tóraghasyna ótedi; Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin Qazaqstan Respublikasy Qúryltayy Tóraghasynyng qabyldauy mýmkin bolmaghan kezde Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigi Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministrine ótedi.

Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldaudan bas tartu jóninde sheshim qabyldaghan túlgha Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq Sotyna Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldaudan bas tartu turaly ótinish beredi. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq Soty osy túlghanyng Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldaudan bas tartu turaly ótinishti óz erkimen bergenin rastaydy jәne tiyisti qorytyndy beredi.

Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldaghan túlgha tiyisinshe Viyse-Preziydent, Qúryltay Tóraghasy, Premier-Ministr ókilettigin dogharady. Búl jaghdayda bos memlekettik lauazymdargha ornalasu Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda kózdelgen tәrtippen jýzege asyrylady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz erkimen ornynan týsuine, densaulyq jaghdayyna qaray óz mindetterin jýzege asyrugha qabiletsizdigining dendeuine nemese Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti qyzmetinen ketiriluine baylanysty lauazymynan merziminen búryn bosatylghan ne qaytys bolghan kýnnen bastap jeti kýn ishinde Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayy Qazaqstan Respublikasy Preziydentining saylauyn ótkizu turaly jariyalaydy. Saylau Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayy tiyisti sheshim qabyldaghan kýnnen bastap eki ay ishinde ótkiziledi.

3. Osy baptyng 1-tarmaghyna sәikes Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ókilettigin qabyldaghan túlgha Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna ózgerister men tolyqtyrular engizuge bastama jasaugha, sonday-aq Qúryltaydy taratugha qúqyly emes.

IV bólim

Qúryltay 

52-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayy – Qazaqstan Respublikasynyng zang shygharu biyligin jýzege asyratyn eng joghary ókildi organ.

2. Qúryltaydyng ókilettigi onyng birinshi sessiyasy ashylghan kezden bastalady jәne janadan saylanghan Qúryltaydyng birinshi sessiyasy júmysyn bastaghan kezde ayaqtalady.

3. Qúryltaydyng ókilettigi Konstitusiyada kózdelgen jaghdayda jәne onda belgilengen tәrtippen merziminen búryn toqtatyluy mýmkin.

4. Qúryltaydyng úiymdastyryluy men qyzmeti, onyng deputattarynyng qúqyqtyq jaghdayy konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

53-bap

1. Qúryltay konstitusiyalyq zanda belgilengen tәrtippen birtútas jalpyúlttyq saylau okrugining aumaghy boyynsha proporsiyaly ókildik jýiesi negizinde saylanatyn bir jýz qyryq bes deputattan túrady.

2. Qúryltay deputattarynyng ókilettik merzimi – bes jyl.

54-bap

1. Qúryltay deputattary jalpygha birdey, teng jəne tóte saylau qúqyghy negizinde jasyryn dauys beru arqyly saylanady. Qúryltay deputattarynyng kezekti saylauy júmys istep túrghan Qúryltay shaqyrylymynyng ókilettik merzimi ayaqtalghangha deyingi eki aidan keshiktirilmey ótkiziledi.

2. Qúryltay deputattarynyng kezekten tys saylauy Qúryltaydyng ókilettigi merziminen búryn toqtatylghan kýnnen bastap eki ay ishinde ótkiziledi.

3. Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy bar, onyng aumaghynda songhy on jyl boyy túraqty túryp jatqan, jiyrma bes jasqa tolghan adam Qúryltay deputaty bola alady.

4. Qazaqstan Respublikasy Qúryltayynyng deputattaryn saylau konstitusiyalyq zanmen retteledi.

5. Qúryltay deputattary Qazaqstan halqyna ant beredi.

55-bap

1. Qúryltay deputattary onyng júmysyna qatysugha mindetti. Qúryltayda deputattyng jeke ózi dauys beredi. Deputat Qúryltay men onyng organdarynyng otyrystaryna dәleldi sebepsiz ýsh retten artyq qatyspasa, sol siyaqty dauys beru qúqyghyn basqagha berse, búl zanda belgilengen jazalau sharalaryn qoldanugha alyp keledi.

2. Qúryltay deputaty basqa ókildi organnyng deputaty bolugha, oqytushylyq, ghylymi, shygharmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin lauazymdy atqarugha, kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyrugha, kommersiyalyq úiymnyng basshy organynyng nemese bayqaushy kenesining qúramyna kiruge qúqyly emes. Osy talaptardy búzu deputattyng ókilettigin toqtatugha alyp keledi.

3. Qúryltay deputatyn qylmys ornynda nemese auyr jәne asa auyr qylmys jasaghanda ústau jaghdaylaryn qospaghanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qúryltaydyng kelisiminsiz ústaugha, kýzetpen ústaugha, kýshtep әkeluge, sot tәrtibimen qoldanylatyn әkimshilik jazalaugha ne qylmystyq jauaptylyqqa tartugha bolmaydy.

4. Qúryltay deputatynyng ókilettigi deputat ornynan týsken, qaytys bolghan, zandy kýshine engen sot sheshimimen әreketke qabiletsiz, qaytys bolghan nemese habarsyz ketken dep tanylghan jәne Konstitusiya men konstitusiyalyq zanda kózdelgen ózge de jaghdayda toqtatylady.

Qúryltay deputaty:

1) Qazaqstannan tys jerge túraqty túrugha ketken;

2) ózine qatysty sottyng aiyptau ýkimi zandy kýshine engen;

3) Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy toqtatylghan;

4) ózin saylaghan sayasy partiyadan shyqqan nemese shygharylghan;

5) ózin saylaghan sayasy partiya qyzmetin toqtatqan kezde mandatynan aiyrylady.

Qúryltay deputattarynyng ókilettigi Qúryltay taratylghan jaghdayda toqtatylady.

5. Deputattargha jazalau sharalaryn qoldanugha, olardyng osy baptyng 2-tarmaghynyng talaptaryn jәne deputattyq etika qaghidalaryn saqtauyna, sonday-aq deputattardyng ókilettigin toqtatugha, olardy ókilettiginen jәne deputatqa tiyispeu kepildiginen aiyrugha baylanysty mәselelerdi dayyndau Qazaqstan Respublikasynyng Ortalyq saylau komissiyasyna jýkteledi.

56-bap

Qúryltay:

1) konstitusiyalyq zandardy jәne zandardy qabyldaydy;

2) Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti qarsylyq bildirgen zandardy nemese zang baptaryn qarsylyq jiberilgen kýnnen bastap bir ay merzimde qayta talqylap, dauysqa salady. Búl merzimning saqtalmauy Preziydent qarsylyghynyng qabyldanghanyn bildiredi. Eger Qúryltay konstitusiyalyq zandar nemese konstitusiyalyq zang baptary boyynsha deputattardyng jalpy sanynyng tórtten ýshining dauysymen, al zandar nemese zang baptary boyynsha deputattardyng jalpy sanynyng ýshten ekisining dauysymen Preziydentting qarsylyghyn enserse, Preziydent bir ay ishinde konstitusiyalyq zangha jәne zangha qol qoyady. Eger Preziydentting qarsylyghy enserilmese, konstitusiyalyq zang jәne zang qabyldanbady nemese Preziydent úsynghan redaksiyada qabyldandy dep sanalady;

3) soghys jәne bitim mәselelerin sheshedi;

4) Qazaqstan Respublikasy Preziydentining úsynysy boyynsha beybitshilik pen qauipsizdikti saqtau jónindegi halyqaralyq mindettemelerdi oryndau ýshin Qazaqstan Respublikasynyng Qaruly Kýshterin qoldanu turaly sheshim qabyldaydy;

5) Qazaqstan Respublikasy Preziydentining saylauyn jariyalaydy;

6) jalpyhalyqtyq referendum taghayyndau turaly bastama kóteredi;

7) Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysymen Qazaqstan Respublikasynyng Viyse-Preziydentin taghayyndaugha kelisim beredi;

8) Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysymen Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministrin taghayyndaugha kelisim beredi;

9) Preziydentting Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyalyq Sotynyng sudiyalaryn, Ortalyq saylau komissiyasynyn, Joghary auditorlyq palatasynyng mýshelerin taghayyndauyna Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysymen kelisim beredi;

10) Qazaqstan Respublikasy Preziydentining úsynuy boyynsha Qazaqstan Respublikasy Jogharghy Sotynyng sudiyalaryn saylaydy jәne lauazymynan bosatady, olardyng antyn qabyldaydy;

11) Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyalyq Sotynyng sudiyalaryn, Jogharghy Sotynyng sudiyalaryn tiyispeu kepildiginen aiyrady;

12) Qúryltay deputatynyng ókilettigin toqtatady, sonday-aq Qazaqstan Respublikasy Bas Prokurorynyng úsynuy boyynsha Qúryltay deputatyn tiyispeu kepildiginen aiyru mәselelerin sheshedi;

13) Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde besten birining bastamasymen Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysymen Ýkimetke senimsizdik votumyn bildiruge qúqyly;

14) Konstitusiyalyq Sottyng Qazaqstan Respublikasyndaghy konstitusiyalyq zandylyqtyng jay-kýii turaly jyl sayynghy joldauyn tyndaydy;

15) jylyna eki ret Joghary auditorlyq palata Tóraghasynyng esebin tyndaydy;

16) Ýkimet pen Joghary auditorlyq palatanyng respublikalyq budjetting atqaryluy turaly esepterin talqylaydy jәne bekitedi. Qúryltaydyng respublikalyq budjetting atqaryluy turaly Ýkimet esebin bekitpeui Qúryltaydyng Ýkimetke senimsizdik votumyn bildirui dep sanalady;

17) Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde ýshten birining bastamasymen Qazaqstan Respublikasy Ýkimeti mýshelerining óz qyzmeti jónindegi esepterin tyndaugha qúqyly. Qazaqstan Respublikasynyng zandary oryndalmaghan jaghdayda esepti tyndau qorytyndysy boyynsha Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde ýshten ekisining dauysymen Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine Ýkimet mýshesin lauazymynan bosatu turaly ótinish qabyldaugha qúqyly. Búl jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Ýkimet mýshesin lauazymynan bosatady;

18) óz qúzyretindegi mәseleler boyynsha tyndau ótkizedi;

19) óz qyzmetining reglamentin jәne Qúryltaydyng júmysyn úiymdastyrugha, ishki tәrtiptemesine baylanysty mәseleler boyynsha ózge de sheshim qabyldaydy;

20) Qúryltaydyng ýilestiru organyn jәne júmys organdaryn qúrady;

21) Qúryltay komissiyalaryn qúrady, tóraghalaryn saylaydy jәne lauazymynan bosatady, komissiyalardyng qyzmeti turaly esepti tyndaydy;

22) Qúryltaygha Konstitusiyada jýktelgen ózge de ókilettikterdi jýzege asyrady.

57-bap

1. Qúryltaydy memlekettik tildi jetik mengergen deputattar arasynan Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysymen jasyryn dauys beru arqyly saylanghan Tóragha basqarady. Qúryltay Tóraghasynyng lauazymyna kandidaturany Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti úsynady.

Qúryltay Tóraghasyn saylaudan qayta bas tartylghan jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltaydy taratady.

2. Qúryltay deputattarynyng jalpy sanynyng kópshiligi dauys bergen jaghdayda Qúryltay Tóraghasy lauazymynan keri shaqyryluy, sonday-aq ornynan týsui mýmkin.

3. Qúryltay Tóraghasy:

1) Qúryltay otyrysyn shaqyrady jәne oghan tóraghalyq etedi;

2) Qúryltaydyng qarauyna engiziletin mәselelerdi dayyndaugha jalpy basshylyq etedi;

3) Qúryltay Tóraghasynyng orynbasarlary lauazymyna saylau ýshin Qúryltaygha kandidaturalar úsynady;

4) Qúryltaydyng qyzmetinde reglamentting saqtaluyn qamtamasyz etedi;

5) Qúryltaydyng ýilestiru organynyng qyzmetine basshylyq etedi;

6) Qúryltay shygharatyn aktige qol qoyady;

7) ózine Qúryltay reglamentimen jýkteletin basqa da mindetterdi atqarady.

4. Konstitusiyada ózgeshe kózdelmese, Qúryltay Tóraghasy Qúryltay sessiyasyn ashady.

5. Qúryltay Tóraghasy óz qúzyretindegi mәseleler boyynsha ókim shygharady.

58-bap

1. Qúryltay sessiyasy otyrys týrinde ótkiziledi.

2. Qúryltaydyng birinshi sessiyasyn Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltay saylauynyng qorytyndysy jariyalanghan kýnnen bastap otyz kýnnen keshiktirmey shaqyrady.

3. Qúryltaydyng kezekti sessiyasy jylyna bir ret, qyrkýiekting birinshi júmys kýninen mausymnyng songhy júmys kýnine deyin ótkiziledi.

4. Qúryltay sessiyasyn, әdette, Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti ashady jәne sessiya Qúryltay otyrysynda jabylady. Qúryltay sessiyalary arasyndaghy kezende Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz bastamasymen, Qúryltay Tóraghasynyng nemese Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde ýshten birining úsynysymen Qúryltaydyng kezekten tys sessiyasyn shaqyra alady. Onda sessiyany shaqyrugha negiz bolghan mәseleler ghana qaralady.

5. Qúryltay otyrystary Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde ýshten ekisi qatysqan jaghdayda ótkiziledi.

6. Qúryltay otyrysy ashyq ótedi. Reglamentte kózdelgen jaghdayda otyrys jabyq ótkizilui mýmkin. Qazaqstan Respublikasy Preziydentinin, Qazaqstan Respublikasy Viyse-Preziydentinin, Premier-Ministrding jәne Ýkimet mýshelerinin, Qazaqstan Halyq Kenesi Tóraghasynyn, Últtyq Bank Tóraghasynyn, Bas Prokurordyn, Últtyq qauipsizdik komiyteti Tóraghasynyng kez kelgen otyrysqa qatysugha jәne sóz sóileuge qúqyghy bar.

59-bap

1. Qúryltay konstitusiyalyq zanda sany aiqyndalghan túraqty komiytetter, sonday-aq komissiyalar qúrady.

2. Komiytetter men komissiyalar óz qúzyretindegi mәseleler boyynsha qauly shygharady.

3. Komiytetter men komissiyalardy qúru tәrtibi, olardyng ókilettigi jәne qyzmetin úiymdastyru zanda aiqyndalady.

60-bap

1. Zang shygharugha bastama jasau qúqyghy Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine, Qúryltay deputattaryna, Ýkimetke, Qazaqstan Halyq Kenesine tiyesili jәne tek qana Qúryltayda iske asyrylady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti zang jobalaryn qaraudyng basymdyghyn aiqyndaugha qúqyly, búl tiyisti zang jobalary birinshi kezekte eki ay ishinde qabyldanugha tiyis degendi bildiredi.

3. Qúryltay:

1) jeke jәne zandy túlghalardyng qúqyq subektiligine, azamattyq qúqyqtar men bostandyqtargha, jeke jәne zandy túlghalardyng mindettemeleri men jauaptylyghyna;

2) menshik rejiymine jәne ózge de zattyq qúqyqtargha;

3) memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqaru organdaryn úiymdastyrudyng jәne olardyng qyzmetinin, memlekettik jәne әskery qyzmetting negizderine;

4) salyq salugha, alymdar men basqa da mindetti tólemderdi belgileuge nemese olardyng kýshin jonggha;

5) respublikalyq budjetke, memlekettik qaryz, Qazaqstan Respublikasynyng ekonomikalyq jәne ózge de kómek kórsetu mәselelerine;

6) sot qúrylysy men sot isin jýrgizu mәselelerine;

7) raqymshylyq mәselelerine;

8) bilim beruge, densaulyq saqtaugha jәne әleumettik qamsyzdandyrugha;

9) kәsiporyndardy jәne olardyng mýlkin jekeshelendiruge;

10) qorshaghan ortany qorghaugha;

11) Qazaqstan Respublikacynyng әkimshilik-aumaqtyq qúrylysyna;

12) memleket qorghanysy men qauipsizdigin qamtamasyz etuge;

13) Qazaqstan Respublikasynyng memlekettik rәmizderine;

14) halyqaralyq sharttardy ratifikasiyalaugha jәne denonsasiyalaugha qatysty asa manyzdy qoghamdyq qatynastardy retteytin, negiz qúraushy qaghidattar men normalardy belgileytin zang shygharugha qúqyly.

4. Qúryltay halyqtyng ómiri men densaulyghyna, konstitusiyalyq qúrylysqa, qoghamdyq tәrtipting qorghaluyna, elding ekonomikalyq qauipsizdigine qater tóndiretin jaghdaylargha jedel den qoy ýshin Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining zang shygharu bastamasymen engizilgen zang jobalaryn dereu qaraugha tiyis.

Osy tarmaqtyng birinshi bóliginde kózdelgen zang jobalary Qúryltaygha engizilgen jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti ózine jauapkershilikti ala otyryp, osy baptyng 3-tarmaghynda kórsetilgen mәseleler boyynsha zang kýshi bar uaqytsha normativtik qúqyqtyq akt qabyldaugha qúqyly. Múnday akt Qúryltay qabyldaghan zang kýshine engenge deyin nemese Qúryltay zang jobalaryn qabyldamay tastaghangha deyin qoldanysta bolady.

5. Qúryltay qabyldaghan zang on kýn ishinde Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine qol qoiygha úsynylady.

Qúryltay zang jobasyn deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen tútastay qabyldamaugha qúqyly. Múnday jaghdayda zang jobasy qabyldanbady dep sanalady jәne bastamashygha qaytarylady.

6. Memlekettik kiristi qysqartudy nemese memlekettik shyghysty úlghaytudy kózdeytin zang jobalary Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining ong qorytyndysy bolghan kezde ghana engizilui mýmkin. Qazaqstan Respublikasy Preziydentining zang shygharu bastamasymen Qúryltaygha engiziletin zang jobalary ýshin múnday qorytyndy talap etilmeydi.

7. Ýkimet engizgen zang jobasy qabyldanbasa, Premier-Ministr Qúryltay otyrysynda Ýkimetke senim bildiru mәselesin qoygha qúqyly. Búl mәsele senim bildiru mәselesi qoyylghannan bastap qyryq segiz saghattan keyin ghana dauysqa salynady. Eger senimsizdik votumy turaly úsynys Qúryltay deputattary jalpy sanynyng kópshilik dauysyn almasa, zang jobasy dauysqa salynbastan qabyldandy dep sanalady. Alayda Ýkimet búl qúqyqty jylyna eki retten artyq paydalana almaydy.

61-bap

1. Qúryltay Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda mindetti kýshi bar zang men qauly qabyldaydy.

2. Zang Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti qol qoyghannan keyin kýshine enedi.

3. Konstitusiyalyq zang Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda kózdelgen mәseleler boyynsha Qúryltay deputattary jalpy sanynyng keminde ýshten ekisining dauysymen qabyldanady.

4. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda ózgeshe kózdelmese, Qúryltay zandy deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen qabyldaydy.

Eger Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda ózgeshe kózdelmese, Qúryltay qaulysy deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen qabyldanady.

5. Zang jobalary boyynsha keminde ýsh oqylym ótkizu mindetti.

6. Zandar, Qúryltay qaulylary Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna qayshy kelmeuge tiyis. Qúryltay qaulylary zandargha qayshy kelmeuge tiyis.

7. Qazaqstan Respublikasynyng zannamalyq jәne ózge de normativtik qúqyqtyq aktilerin әzirleu, úsynu, talqylau, qoldanysqa engizu jәne jariyalau tәrtibi zanmen jәne Qúryltay reglamentimen retteledi.

62-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltay Tóraghasymen jәne Premier-Ministrmen konsulitasiyadan keyin Qúryltaydy taratady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Qúryltay kelisimimen taghayyndalatyn lauazymgha Preziydent úsynghan kandidaturany taghayyndaugha kelisim beruden qayta bas tartylghan, sonday-aq Qúryltay Tóraghasyn saylaudan qayta bas tartylghan jaghdayda Qúryltaydy taratady.

3. Qúryltaydy tótenshe jaghday nemese soghys jaghdayy kezinde, Preziydent ókilettigining songhy alty aiynda, sonday-aq aldynghy taratudan keyingi bir jyl ishinde nemese Konstitusiyanyng 51-babynyng 3-tarmaghynda belgilengen jaghdayda taratugha bolmaydy.

V bólim
Ýkimet 

63-bap

1. Ýkimet Qazaqstan Respublikasynyng atqarushy biyligin jýzege asyrady, atqarushy organdar jýiesin basqarady jәne olardyng qyzmetine basshylyq etedi.

2. Ýkimet – alqaly organ, ol óz qyzmetinde Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti men Qúryltaydyng aldynda jauapty.

3. Ýkimet mýsheleri Konstitusiyanyng 56-babynyng 17) tarmaqshasynda kózdelgen jaghdayda Qúryltaygha esep beredi.

4. Ýkimetting qúzyreti, úiymdastyrylu jәne qyzmet tәrtibi konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

64-bap

1. Ýkimetti Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Konstitusiyada kózdelgen tәrtippen qúrady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministri Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine Premier-Ministr taghayyndalghannan keyin on kýn ishinde Ýkimetting qúrylymy men qúramy turaly úsynys engizedi.

3. Ýkimet mýsheleri Qazaqstan Respublikasynyng halqy men Preziydentine ant beredi.

65-bap

Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti:

1) memleketting әleumettik-ekonomikalyq sayasatynyn, qorghanys qabiletinin, qauipsizdiginin, qoghamdyq tәrtipti qamtamasyz etu isining negizgi baghyttaryn әzirleydi jәne olardyng jýzege asyryluyn úiymdastyrady;

2) Qúryltaygha respublikalyq budjetti jәne onyng atqaryluy turaly esepti úsynady, budjetting atqaryluyn qamtamasyz etedi;

3) Qúryltaygha zang jobalaryn engizedi jәne zandardyng oryndaluyn qamtamasyz etedi;

4) memlekettik menshikti basqarudy úiymdastyrady;

5) Qazaqstan Respublikasynyng syrtqy sayasatyn jýrgizu sharalaryn әzirleydi;

6) ministrlikterdin, ózge de ortalyq jәne jergilikti atqarushy organdardyng qyzmetine basshylyq etedi;

7) Qazaqstan Respublikasynyng ministrlikteri, ózge de ortalyq jәne jergilikti atqarushy organdary aktilerining qoldanysyn tolyq nemese bir bóliginde joyady ne toqtata túrady;

8) memlekettik budjet esebinen qamtylatyn barlyq organ ýshin qarjylandyrudyng jәne qyzmetkerlerge enbekaqy tóleuding birynghay jýiesin Qazaqstan Respublikasy Preziydentining kelisimimen bekitedi;

9) ózine Konstitusiyamen, zandarmen jәne Preziydent aktilerimen jýktelgen ózge de funksiyalardy oryndaydy.

66-bap

Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministri:

1) Ýkimet qyzmetin úiymdastyrady jәne basqarady, onyng júmysy ýshin derbes jauap beredi;

2) Ýkimet qaulysyna qol qoyady;

3) Ýkimet qyzmetining negizgi baghyttary jóninde jәne onyng barlyq asa manyzdy sheshimderi turaly Preziydent pen Qúryltaygha bayandaydy;

4) Ýkimet qyzmetin úiymdastyrugha jәne basqarugha baylanysty basqa da funksiyalardy oryndaydy.

67-bap

1. Ýkimet mýsheleri óz qúzyreti sheginde derbes sheshim qabyldaydy jәne ózine baghynysty memlekettik organdardyng júmysy ýshin Qazaqstan Respublikasy Premier-Ministrining aldynda derbes jauap beredi. Ýkimet jýrgizip otyrghan sayasatpen kelispeytin nemese ony iske asyrmaytyn Ýkimet mýshesi ornynan týsuge ótinish beredi ne lauazymynan bosatylugha tiyis.

2. Ýkimet mýsheleri ókildi organnyng deputaty bolugha, oqytushylyq, ghylymi, shygharmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin lauazymdy atqarugha, kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyrugha, sonday-aq zannamagha sәikes ózining lauazymdyq mindetteri bolatyn jaghdaylardy qospaghanda, kommersiyalyq úiymnyng basqarushy organynyng nemese bayqaushy kenesining qúramyna kiruge qúqyly emes.

68-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti óz qúzyretindegi mәseleler boyynsha Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda mindetti kýshi bar qauly shygharady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Premier-Ministri Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda mindetti kýshi bar ókim shygharady.

3. Ýkimet qaulylary men Premier-Ministrding ókimderi Konstitusiyagha, zandargha, Qazaqstan Respublikasy Preziydentining aktilerine qayshy kelmeuge tiyis.

69-bap

1. Ýkimet janadan saylanghan Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayy aldynda óz ókilettigin dogharady.

2. Ýkimet jәne onyng kez kelgen mýshesi ózderine jýktelgen funksiyalardy odan әri oryndau mýmkin emes dep eseptese, Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine ornynan týsu turaly ótinish beruge qúqyly.

3. Qúryltay Ýkimetke senimsizdik votumyn bildirgen jaghdayda Ýkimet Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine ornynan týsu turaly ótinish beredi.

4. Ornynan týsudi qabyldau nemese qabyldamau turaly mәseleni Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti on kýn ishinde qaraydy.

5. Ornynan týsudi qabyldau Ýkimetting ne onyng tiyisti mýshesining ókilettigi toqtatylghanyn bildiredi. Premier-Ministrding ornynan týsuin qabyldau býkil Ýkimetting ókilettigi toqtatylghanyn bildiredi.

6. Ýkimetting nemese onyng mýshesining ornynan týsui qabyldanbaghan jaghdayda Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti oghan mindetterin odan әri atqarudy tapsyrady.

7. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz bastamasymen Ýkimetting ókilettigin toqtatu turaly sheshim qabyldaugha jәne onyng kez kelgen mýshesin lauazymynan bosatugha qúqyly. Premier-Ministrdi lauazymynan bosatu býkil Ýkimetting ókilettigi toqtatylghanyn bildiredi.

VI bólim

Qazaqstan Halyq Kenesi 

70-bap

1. Qazaqstan Halyq Kenesi – Qazaqstan Respublikasy halqynyng mýddesin bildiretin joghary konsulitativtik organ.

2. Qazaqstan Halyq Kenesi Qazaqstan Respublikasynyng azamattarynan qúralady.

3. Qazaqstan Halyq Kenesin qúru, onyng qúramyn qalyptastyru tәrtibi, ókilettigi jәne qyzmetining úiymdastyryluy konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

71-bap

Qazaqstan Halyq Kenesi:

1) memleketting ishki sayasatynyng negizgi baghyttary;

qoghamdyq kelisimdi, jalpyúlttyq birlik pen yntymaqty nyghaytu;

Qazaqstan Respublikasy qyzmetining negiz qúraushy qaghidattaryn jәne jalpyúlttyq qúndylyqtardy ilgeriletu jóninde úsynystar men úsynymdar әzirleydi;

2) Qúryltaygha zang jobalaryn engizedi;

3) jalpyhalyqtyq referendum taghayyndau turaly bastama kóteredi.

VII bólim

Konstitusiyalyq Sot

72-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyalyq Soty – konstitusiyalyq baqylaudy jýzege asyratyn jәne býkil el aumaghynda Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng ýstemdigin qamtamasyz etetin tәuelsiz memlekettik organ.

2. Konstitusiyalyq Sot Tóragha men on sudiyadan túrady, olardyng ókilettigi – segiz jyl.

Konstitusiyagha sәikes bir adam bir retten artyq Konstitusiyalyq Sot sudiyasy bolyp taghayyndalmaydy.

3. Konstitusiyalyq Sot Tóraghasyn Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy jәne ol ókilettik merzimi ishinde Konstitusiyalyq Sot sudiyasy da bolady.

Konstitusiyagha sәikes bir adam bir retten artyq Konstitusiyalyq Sot Tóraghasy bolyp taghayyndalmaydy.

4. Konstitusiyalyq Sot sudiyalaryn deputattardyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen berilgen Qúryltay kelisimimen Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy.

Konstitusiyalyq Sot Tóraghasynyng orynbasaryn Konstitusiyalyq Sot Tóraghasynyng úsynuymen Konstitusiyalyq Sot sudiyalary arasynan Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy.

5. Konstitusiyalyq Sot sudiyasynyng deputat mandatyn qatar alyp jýruine, oqytushylyq, ghylymi, shygharmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin lauazymdy atqaruyna, kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyruyna, sonday-aq kommersiyalyq úiymnyng basqarushy organynyng nemese bayqaushy kenesining qúramyna kiruine bolmaydy.

6. Konstitusiyalyq Sot Tóraghasy men sudiyalaryn qylmys ornynda nemese auyr jәne asa auyr qylmys jasaghanda ústau jaghdaylaryn qospaghanda, olardy óz ókilettigi merzimi ishinde tiyisinshe Qazaqstan Respublikasy Preziydentining ne Qúryltaydyng kelisiminsiz ústaugha, kýzetpen ústaugha, kýshtep әkeluge, sot tәrtibimen qoldanylatyn әkimshilik jazalaugha, qylmystyq jauaptylyqqa tartugha bolmaydy.

7. Konstitusiyalyq Sottyng úiymdastyryluy jәne qyzmeti konstitusiyalyq zanmen retteledi.

73-bap

1. Konstitusiyalyq Sot Qazaqstan Respublikasy Preziydentinin, Qúryltay Tóraghasynyn, Qúryltay deputattarynyng jalpy sanynyng keminde besten birinin, Premier-Ministrding ótinishi boyynsha:

1) dau tuyndaghan jaghdayda Preziydenttin, Qúryltay deputattarynyng saylauyn jәne jalpyhalyqtyq referendum ótkizuding dúrystyghy mәselesin sheshedi;

2) Preziydent qol qoyghangha deyin Qúryltay qabyldaghan zandardyng Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna sәikestigin qaraydy;

3) Qúryltay qabyldaghan qaulylardyng Konstitusiyagha sәikestigin qaraydy;

4) halyqaralyq sharttardy ratifikasiyalaghangha deyin olardyng Konstitusiyagha sәikestigin qaraydy;

5) halyqaralyq úiymdar men olardyng organdary sheshimderining oryndaluynyng Konstitusiyagha sәikestigin qaraydy;

6) Konstitusiya normalaryna resmy týsindirme beredi;

7) Konstitusiyanyng 50 jәne 51-baptarynda belgilengen jaghdaylarda qorytyndy beredi.

2. Konstitusiyalyq Sot Konstitusiyanyng 46-babynyng 11) tarmaqshasynda kózdelgen jaghdayda – Preziydentting ótinishterin, sonday-aq Konstitusiyanyng 79-babynda belgilengen jaghdayda sottardyng ótinishterin qaraydy.

3. Konstitusiyalyq Sot Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng Konstitusiyada kózdelgen qúqyqtary men bostandyqtaryna tikeley qatysty Qazaqstan Respublikasy normativtik qúqyqtyq aktilerining Konstitusiyagha sәikestigin olardyng ótinishteri boyynsha qaraydy.

Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng Konstitusiyalyq Sotqa jýginu tәrtibi men sharttary konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

4. Konstitusiyalyq Sot osy baptyng 1-tarmaghynyng 4), 5) jәne 6) tarmaqshalarynda kórsetilgen mәselelerdi, sonday-aq Qazaqstan Respublikasynyng normativtik qúqyqtyq aktilerining Konstitusiyagha sәikestigin Bas Prokurordyng ótinishi boyynsha qaraydy.

5. Konstitusiyalyq Sot adamnyng jәne azamattyng Konstitusiyada bekitilgen qúqyqtary men bostandyqtaryna qatysty Qazaqstan Respublikasynyng normativtik qúqyqtyq aktilerining Konstitusiyagha sәikestigin Adam qúqyqtary jónindegi uәkilding ótinishi boyynsha qaraydy.

74-bap

1. Konstitusiyanyng 73-baby 1-tarmaghynyng 1) tarmaqshasynda kórsetilgen mәseleler boyynsha Konstitusiyalyq Sotqa ótinish berilgen jaghdayda Qazaqstan Respublikasy Preziydentining qyzmetine kirisui, Qúryltaydyng saylanghan deputattaryn tirkeu ne jalpyhalyqtyq referendum qorytyndysyn shygharu toqtatyla túrady.

2. Konstitusiyanyng 73-baby 1-tarmaghynyng 2) jәne 4) tarmaqshalarynda kórsetilgen mәseleler boyynsha Konstitusiyalyq Sotqa ótinish berilgen jaghdayda tiyisti aktilerge qol qoiy ne olardy ratifikasiyalau merzimining ótui toqtatyla túrady.

3. Konstitusiyalyq Sot óz sheshimin konstitusiyalyq zanda belgilengen merzimde shygharady.

75-bap

1. Konstitusiyagha sәikes kelmeydi dep tanylghan zandar men halyqaralyq sharttargha qol qoyylmaydy ne ratifikasiyalanbaydy jәne olar qoldanysqa engizilmeydi.

2. Konstitusiyagha sәikes kelmeydi dep tanylghan, onyng ishinde adamnyng jәne azamattyng Konstitusiyada bekitilgen qúqyqtary men bostandyqtaryna núqsan keltiredi dep tanylghan zandar men ózge de normativtik qúqyqtyq aktiler, olardyng jekelegen erejeleri Konstitusiyalyq Sot sheshim qabyldaghan kýnnen nemese ol belgilegen kýnnen bastap qoldanysyn toqtatady jәne qoldanylmaugha tiyis.

Konstitusiyalyq Sottyng týsindirmesinde Konstitusiyagha sәikes keledi dep tanylghan zandar men ózge de normativtik qúqyqtyq aktiler, olardyng jekelegen erejeleri osy týsindirmedegidey qoldanylugha tiyis.

3. Konstitusiyalyq Sot oryndaluy Konstitusiyagha sәikes kelmeydi dep tanyghan halyqaralyq úiymdar men olardyng organdarynyng sheshimderi, onyng ishinde jekelegen erejeleri oryndalmaugha tiyis.

4. Konstitusiyalyq Sot sheshimderi qabyldanghan kýninen bastap kýshine enedi, Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda jalpygha birdey mindetti, týpkilikti bolady jәne olargha shaghym jasalmaydy.

VIII bólim
Sot tóreligi. Prokuratura.

Qúqyq qorghau tetikteri

76-bap

1. Qazaqstan Respublikasynda sot tóreligin sot qana jýzege asyrady.

2. Sot biyligi sot isin jýrgizuding zanmen belgilengen azamattyq, әkimshilik, qylmystyq jәne ózge de nysandary arqyly jýzege asyrylady. Qylmystyq sot isin jýrgizuge alqabiyler zanda kózdelgen jaghdayda qatysady.

3. Qazaqstan Respublikasynyng sottary – Jogharghy Sot, zanmen qúrylghan jergilikti jәne basqa da sottar.

4. Qazaqstan Respublikasynyng sot jýiesi Konstitusiyada jәne konstitusiyalyq zanda belgilenedi. Qanday da bir ataumen bolsa da arnauly jәne tótenshe sottardy qúrugha jol berilmeydi.

77-bap

1. Sot biyligi Qazaqstan Respublikasynyng atynan jýzege asyrylady, onyng maqsaty – Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng jәne úiymdardyng qúqyqtaryn, bostandyqtary men zandy mýddelerin qorghaudy, Konstitusiyanyn, zandardyn, ózge de normativtik qúqyqtyq aktilerdin, Qazaqstan Respublikasy halyqaralyq sharttarynyng oryndaluyn qamtamasyz etu.

2. Sot biyligi Konstitusiyanyn, zandardyn, ózge de normativtik qúqyqtyq aktilerdin, Qazaqstan Respublikasy halyqaralyq sharttarynyng negizinde tuyndaytyn barlyq ister men daulargha qoldanylady.

3. Sot sheshiminin, ýkimi men ózge de qaulysynyng Qazaqstan Respublikasynyng býkil aumaghynda mindetti kýshi bar.

78-bap

1. Sudiya sot tóreligin iske asyru kezinde tәuelsiz bolady jәne Konstitusiya men zangha ghana baghynady.

2. Sot tóreligin iske asyrghan kezde sottyng qyzmetine mýldem aralasugha bolmaydy jәne búl zang boyynsha jauaptylyqqa alyp keledi. Sudiyalar naqty ister boyynsha esep bermeydi.

3. Sudiya sot tóreligin iske asyru kezinde myna qaghidattardy basshylyqqa alugha tiyis:

1) eshkimning ózine zanda kózdelgen sottylyghyn onyng kelisiminsiz ózgertuge bolmaydy;

2) sotta әr adamnyng óz sózin tyndatugha qúqyghy bar;

3) aiyptalushy ózining kinәsiz ekenin dәleldeuge mindetti emes;

4) adamnyng kinәli ekenine qatysty kez kelgen kýmәn aiyptalushynyng paydasyna qarastyrylady;

5) zansyz tәsilmen jinalghan dәleldemelerding zandy kýshi joq. Eshkimdi ózining jeke moyyndauy negizinde ghana sottaugha bolmaydy;

6) qylmystyq zandy úqsastyghyna qaray qoldanugha jol berilmeydi.

4. Konstitusiyada belgilengen sot tóreligining qaghidattary Qazaqstan Respublikasynyng barlyq sottary men sudiyalaryna ortaq jәne birynghay.

79-bap

Sottar adamnyng jәne azamattyng Konstitusiyada bekitilgen qúqyqtary men bostandyqtaryna núqsan keltiretin zandardy jәne ózge de normativtik qúqyqtyq aktilerdi qoldanugha qúqyly emes.

Eger sot qoldanylugha tiyis zang nemese ózge de normativtik qúqyqtyq akt adamnyng jәne azamattyng Konstitusiyada bekitilgen qúqyqtary men bostandyqtaryna núqsan keltiredi dep tapsa, ol is jýrgizudi toqtata túrugha jәne osy aktini konstitusiyalyq emes dep tanu turaly úsynumen Konstitusiyalyq Sotqa jýginuge mindetti.

80-bap

1. Sottar túraqty sudiyalardan túrady, olardyng tәuelsizdigi Konstitusiyamen jәne zanmen qorghalady. Sudiyanyng ókilettigi tek qana zanda belgilengen negizdermen toqtatyluy nemese toqtatyla túruy mýmkin.

2. Sudiyany qylmys ornynda nemese auyr jәne asa auyr qylmys jasaghanda ústau jaghdaylaryn qospaghanda, tiyisinshe Joghary Sot Kenesining qorytyndysyna negizdelgen Qazaqstan Respublikasy Preziydentining kelisiminsiz ne Qúryltaydyng kelisiminsiz ony ústaugha, kýzetpen ústaugha, kýshtep әkeluge, sot tәrtibimen qoldanylatyn әkimshilik jazalaugha, qylmystyq jauaptylyqqa tartugha bolmaydy.

3. Qazaqstan Respublikasy sottarynyng sudiyalaryna qoyylatyn talaptar konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

4. Sudiyanyng deputat mandatyn qatar alyp jýruine, oqytushylyq, ghylymi, shygharmashylyq qyzmetten basqa aqy tólenetin lauazymdy atqaruyna, kәsipkerlik qyzmetti jýzege asyruyna, kommersiyalyq úiymnyng basqarushy organynyng nemese bayqaushy kenesining qúramyna kiruine bolmaydy.

81-bap

Sottardy qarjylandyru, sudiyalardy túrghyn ýimen qamtamasyz etu respublikalyq budjet qarajaty esebinen jýrgiziledi jәne sot tóreligin tolyq әri tәuelsiz jýzege asyru mýmkindigin qamtamasyz etuge tiyis.

82-bap

Jogharghy Sot – jergilikti jәne basqa da sottardyng qarauyna jatatyn azamattyq, әkimshilik, qylmystyq jәne ózge de ister boyynsha joghary sot organy, ol zanda kózdelgen jaghdayda ózining qarauyna jatatyn sot isterin qaraydy jәne sot praktikasy mәseleleri boyynsha týsindiru beredi.

83-bap

1. Jogharghy Sot Tóraghasyn Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Joghary Sot Kenesining úsynymymen taghayyndaydy jәne ol óz ókilettigi merzimi ishinde Jogharghy Sot sudiyasy da bolady. Jogharghy Sot Tóraghasynyng ókilettik merzimi – alty jyl.

Konstitusiyagha sәikes bir adam bir retten artyq Jogharghy Sot Tóraghasy bolyp taghayyndalmaydy.

Jogharghy Sot sudiyalaryn Qúryltay Joghary Sot Kenesining úsynymy negizinde Qazaqstan Respublikasy Preziydentining úsynuymen saylaydy.

2. Jergilikti jәne basqa da sot sudiyalaryn Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Joghary Sot Kenesining úsynymymen taghayyndaydy.

3. Sottarda konstitusiyalyq zangha sәikes sot alqalary qúryluy mýmkin.

4. Joghary Sot Kenesining Tóraghasyn Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy.

5. Joghary Sot Kenesining mərtebesi, qúramyn qalyptastyru tərtibi jəne júmysyn úiymdastyru zanda aiqyndalady.

84-bap

1. Prokuratura memleket atynan Qazaqstan Respublikasynyng aumaghynda zandylyqtyng saqtaluyna joghary qadaghalaudy zanda belgilengen shekte jәne nysanda jýzege asyrady, sotta memleket mýddesin bildiredi jәne memleket atynan qylmystyq qudalaudy jýzege asyrady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng prokuraturasy ortalyqtandyrylghan birynghay jýieni qúraydy, tómen túrghan prokurorlar joghary túrghan prokurorlargha jәne Bas Prokurorgha baghynady. Ol óz ókilettigin basqa memlekettik organdardan, lauazymdy adamdardan tәuelsiz jýzege asyrady jәne Qazaqstan Respublikasynyng Preziydentine ghana esep beredi.

3. Bas Prokurordy Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy. Bas Prokurordyng ókilettik merzimi – alty jyl.

Konstitusiyagha sәikes bir adam bir retten artyq Qazaqstan Respublikasynyng Bas Prokurory bolyp taghayyndalmaydy.

4. Bas Prokurordy qylmys ornynda nemese auyr jәne asa auyr qylmys jasaghanda ústau jaghdaylaryn qospaghanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respublikasy Preziydentining kelisiminsiz ústaugha, kýzetpen ústaugha, kýshtep әkeluge, sot tәrtibimen qoldanylatyn әkimshilik jazalaugha, qylmystyq jauaptylyqqa tartugha bolmaydy.

5. Prokuraturanyng qúzyreti, qyzmetining úiymdastyryluy men tәrtibi konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

85-bap

1. Qazaqstan Respublikasyndaghy Adam qúqyqtary jónindegi uəkil adamnyng jәne azamattyng búzylghan qúqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltiruge jərdemdesedi, adamnyng jәne azamattyng qúqyqtary men bostandyqtaryn ilgeriletuge yqpal etedi.

2. Adam qúqyqtary jónindegi uəkildi Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti taghayyndaydy.

3. Adam qúqyqtary jónindegi uəkil óz ókilettigin jýzege asyru kezinde təuelsiz bolady jəne memlekettik organdar men lauazymdy adamdargha esep bermeydi.

4. Adam qúqyqtary jónindegi uəkildi qylmys ornynda nemese auyr jәne asa auyr qylmys jasaghanda ústau jaghdaylaryn qospaghanda, ony óz ókilettigi merzimi ishinde Qazaqstan Respublikasy Preziydentining kelisiminsiz ústaugha, kýzetpen ústaugha, kýshtep әkeluge, sot tәrtibimen qoldanylatyn әkimshilik jazalaugha, qylmystyq jauaptylyqqa tartugha bolmaydy.

5. Adam qúqyqtary jónindegi uəkilding qúqyqtyq jaghdayy men qyzmetin úiymdastyru konstitusiyalyq zanda aiqyndalady.

86-bap

1. Qazaqstan Respublikasyndaghy advokatura adamnyng memleket kepildik bergen sot arqyly qorghalu qúqyghyn jәne zang kómegin alu qúqyghyn iske asyrugha jәrdemdesudi kózdeydi. Zang kómegin advokattar men ózge túlghalar zangha sәikes kórsetedi.

2. Advokat qyzmetin jýzege asyru tәrtibi, advokat qúqyqtary, mindetteri men jauaptylyghy zanda aiqyndalady.

IX bólim

Jergilikti memlekettik basqaru jәne ózin-ózi basqaru

87-bap

Jergilikti memlekettik basqarudy tiyisti aumaqtaghy ahualdyng jay-kýiine jauapty jergilikti ókildi jәne atqarushy organdar jýzege asyrady.

88-bap

1. Jergilikti ókildi organdar – mәslihattar tiyisti әkimshilik-aumaqtyq birlik halqynyng erik-mýddesin bildiredi jәne jalpymemlekettik mýddelerdi eskere otyryp, ony iske asyrugha qajetti sharalardy aiqyndaydy, olardyng jýzege asyryluyn baqylaydy.

2. Mәslihattardy halyq jalpygha birdey, ten, tóte saylau qúqyghy negizinde jasyryn dauys beru arqyly bes jyl merzimge saylaydy.

3. Qazaqstan Respublikasynyng jiyrma jasqa tolghan azamaty mәslihat deputaty bolyp saylana alady. Qazaqstan Respublikasynyng azamaty bir ghana mәslihattyng deputaty bola alady.

4. Mәslihattardyng qarauyna:

1) aumaqty damytudyng josparlaryn, ekonomikalyq jәne әleumettik baghdarlamalaryn, jergilikti budjetti jәne olardyng atqaryluy turaly esepterdi bekitu;

2) óz qarauyna jatqyzylghan jergilikti әkimshilik-aumaqtyq qúrylys mәselelerin sheshu;

3) zanmen mәslihat qúzyretine jatqyzylghan mәseleler boyynsha jergilikti atqarushy organ basshylarynyng esebin qarau;

4) mәslihattyng túraqty komissiyalaryn jәne ózge de júmys organdaryn qúru, olardyng qyzmeti turaly esepti tyndau, mәslihat júmysyn úiymdastyrugha baylanysty ózge de mәselelerdi sheshu;

5) Qazaqstan Respublikasynyng zannamasyna sәikes Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng qúqyqtary men zandy mýddelerin qamtamasyz etu boyynsha ózge de ókilettikterdi jýzege asyru jatady.    

5. Mәslihattyng ókilettigin Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti Premier-Ministrmen jәne Qúryltay Tóraghasymen konsulitasiyadan keyin, sonday-aq mәslihat ózin-ózi taratu turaly sheshim qabyldaghan jaghdayda merziminen búryn toqtatady.

6. Mәslihattardyng qúzyreti, úiymdastyrylu jәne qyzmet tәrtibi, deputattardyng qúqyqtyq jaghdayy zanda belgilenedi.

89-bap

1. Jergilikti atqarushy organdar Qazaqstan Respublikasy atqarushy organdarynyng birtútas jýiesine kiredi, atqarushy biylikting jalpymemlekettik sayasatyn tiyisti aumaqty damytu mýddesimen jәne qajettiligimen ýilestire jýrgizudi qamtamasyz etedi.

2. Jergilikti atqarushy organdardyng qarauyna:

1) aumaqty damytudyng josparlaryn, ekonomikalyq jәne әleumettik baghdarlamalaryn, jergilikti budjetti әzirleu men olardyng atqaryluyn qamtamasyz etu;

2) kommunaldyq menshikti basqaru;

3) jergilikti atqarushy organ basshylaryn taghayyndau jәne lauazymynan bosatu, jergilikti atqarushy organdardyng júmysyn úiymdastyrugha baylanysty ózge de mәselelerdi sheshu;

4) jergilikti atqarushy organdargha Qazaqstan Respublikasynyng zannamasymen jýkteletin ózge de ókilettikterdi jergilikti memlekettik basqaru mýddesinde jýzege asyru jatady.

3. Jergilikti atqarushy organdy tiyisti әkimshilik-aumaqtyq birlikting әkimi basqarady, ol Qazaqstan Respublikasy Preziydenti men Ýkimetining ókili bolyp tabylady.

4. Astana, oblys, respublikalyq manyzy bar qala əkimderin Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti oblys aumaghyndaghy məslihat deputattarynyng nemese tiyisinshe astana, respublikalyq manyzy bar qala məslihaty deputattarynyng kelisimimen taghayyndaydy.

Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti keminde eki kandidaturany úsynady, olar dauysqa salynady. Dauys beruge qatysqan məslihat deputattarynyng kópshilik dauys sanyn alghan kandidat kelisim aldy dep sanalady.

Ózge əkimshilik-aumaqtyq birlik əkimderi zanda aiqyndalatyn tərtippen taghayyndalady nemese saylanady, sonday-aq lauazymynan bosatylady. Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz úigharuymen astana, oblys, respublikalyq manyzy bar qala əkimderin lauazymynan bosatugha qúqyly.

5. Mәslihat deputattarynyng jalpy sanynyng keminde besten birining bastamasymen әkimge senimsizdik votumyn bildiru mәselesi qoyyluy mýmkin. Búl jaghdayda məslihat óz deputattarynyng jalpy sanynyng kópshilik dauysymen əkimge senimsizdik bildiruge jəne ony lauazymynan bosatu mәselesin tiyisinshe astana, oblys, respublikalyq manyzy bar qala əkimderine qatysty Qazaqstan Respublikasy Preziydentining aldyna ne ózge de əkimshilik-aumaqtyq birlik əkimderine qatysty joghary túrghan əkimning aldyna qonggha qúqyly. Astana, oblys, respublikalyq manyzy bar qala әkimderining ókilettigi janadan saylanghan Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz qyzmetine kiriskende toqtatylady.

6. Jergilikti atqarushy organdardyng qúzyreti, úiymdastyrylu jәne qyzmet tәrtibi zanda belgilenedi.

90-bap

1. Mәslihattar óz qúzyretindegi mәseleler boyynsha – sheshim, әkimder sheshim men ókim qabyldaydy, búlar tiyisti әkimshilik-aumaqtyq birlik aumaghynda oryndalugha mindetti.

2. Jergilikti budjet kirisin qysqartudy nemese jergilikti budjet shyghysyn úlghaytudy kózdeytin mәslihat sheshimining jobalary әkimning ong qorytyndysy bolghanda ghana qaraugha engizilui mýmkin.

3. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy men zannamasyna sәikes kelmeytin mәslihat sheshimining kýshi sot tәrtibimen joyyluy mýmkin.

4. Ákimderding sheshimderi men ókimderining kýshin tiyisinshe Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti ne joghary túrghan әkim joya alady, olardyng kýshi sot tәrtibimen de joyyluy mýmkin.

91-bap

1. Qazaqstan Respublikasynda jergilikti manyzy bar mәselelerdi túrghyn halyqtyng ózi sheshuin qamtamasyz etetin jergilikti ózin-ózi basqaru tanylady.

2. Jergilikti ózin-ózi basqarudy halyq tikeley jýzege asyrady, sonday-aq ol mәslihattar arqyly jәne túrghyn sany shaghyn aumaqtardy qamtityn jergilikti qoghamdastyqtarda ózge de jergilikti ózin-ózi basqaru organdary arqyly jýzege asyrylady.

Jergilikti ózin-ózi basqaru organdaryna zangha sәikes memlekettik funksiyalar berilui mýmkin.

3. Qazaqstanda jergilikti ózin-ózi basqarudy úiymdastyru jәne onyng qyzmeti zanmen retteledi.

4. Jergilikti ózin-ózi basqaru organdarynyng derbestigine zanda belgilengen ókilettik sheginde kepildik beriledi.

X bólim

Konstitusiyagha ózgerister men tolyqtyrular engizu

92-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna ózgerister men tolyqtyrular Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti óz bastamasy boyynsha, Qúryltaydyn, Ýkimettin, Qazaqstan Halyq Kenesining bastamasy boyynsha qabyldaghan sheshimmen ótkiziletin jalpyhalyqtyq referendumda engiziledi.

2. Jalpyhalyqtyq referendumgha qatysugha qúqyghy bar Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng jartysynan astamy dauys beruge qatyssa, jalpyhalyqtyq referendum ótkizildi dep sanalady.

3. Astananyn, oblystardyn, respublikalyq manyzy bar qalalardyng keminde ýshten ekisinde dauys beruge qatysqan Qazaqstan Respublikasy azamattarynyng jartysynan astamy jalpyhalyqtyq referendumgha shygharylghan Konstitusiyagha ózgerister men tolyqtyrulardy jaqtap dauys berse, olar qabyldandy dep sanalady.

93-bap

Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna ózgerister men tolyqtyrulardyng Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng 2-baby 6-tarmaghynyng jәne 43-baby 5-tarmaghynyng talaptaryna sәikestigi turaly Konstitusiyalyq Sot qorytyndysy bolghan jaghdayda olar jalpyhalyqtyq referendumgha shygharylady.

XI bólim

Qorytyndy jәne ótpeli erejeler 

94-bap

1. Respublikalyq referendumda qabyldanghan Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy referendum nәtiyjeleri resmy týrde jariyalanghan kýnnen bastap kýshine enedi, sol mezgilden bastap búghan deyin qabyldanghan Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng kýshi joyylady.

2. Respublikalyq referendumda Konstitusiya qabyldanghan kýn memlekettik mereke – Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy kýni dep jariyalanady.

95-bap

1. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy kýshine engen kýni qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respublikasynyng zandary men ózge de normativtik qúqyqtyq aktileri oghan qayshy kelmeytin bóliginde qoldanylady.

2. Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti, ortalyq jәne jergilikti memlekettik organdary normativtik qúqyqtyq aktilerdi Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna sәikes keltiru ýshin qajetti sharalar qabyldaydy.

3. Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy kýshine engen kezde qoldanysta bolatyn Qazaqstan Respublikasynyng zannamasyna sәikes qabyldanghan Konstitusiyalyq Kenesting jәne Konstitusiyalyq Sottyng normativtik qaulylary Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasyna qayshy kelmeytin bóliginde zandy kýshin saqtaydy.

Abai.kz