Týngi saghat eki. Men búl jauapty jazugha eki saghattan astam uaqyt júmsadym. Ashat Demokrattyng «Maghan 55 jas. Men býkil ómirim boyy kýttim…» degen jazbasyn oqydym...

Osy mәtindi oqyp otyryp, oghan ýmit, jarqyn bolashaq jәne «bәri mindetti týrde jaqsy bolady» degen әdettegi sózdermen jauap beru maghan óte qiyn ekenin týsindim. Óitkeni men búl adamnyng jaghdayyn týsinemin.

Jasyng jiyrma beske kelgende, shynymen de kýte alasyn. Alda әli tútas bir ghúmyr bar siyaqty kórinedi jәne el mindetti týrde ózgeredi dep senesin. Otyz beske kelgende tarihtyng qanday da bir sebeppen uәdelerin oryndaugha asyqpaytynyn bayqay bastaysyn. Qyryqqa kelgende ashy oy payda bolady: taghy qansha kýtu kerek? Al elu jastan asqan song súraq mýlde basqasha qoyylady: «El qashan ózgeredi?» emes, «Osy ózgeristerdi kóru ýshin mening óz ómirimde qansha uaqyt qaldy?»

Nazarbaevtyng otyz jyldyq biyligi onyng ainalasyndaghy jәne halyq arasyndaghy bolashaghy bar sayasatkerlerding ghana jolyn japqan joq, ózgeristerge degen kez kelgen ýmitti de óltirdi. Sondyqtan 2022 jylghy qantardaghy memlekettik tónkeris jasau әreketi kýtpegen jerden «Shal ket!» degen úranmen halyq kóterilisine úlasty.

Sondyqtan bolar, onyng sózderinde múng sonshalyqty kóp. Ol tek sayasat turaly aityp otyrghan joq. Ol ózining sol ýmitpen birge ótip ketken ómiri turaly aityp otyr.

Men ony júbatqym kelmeydi. Óitkeni otyz jyl kýtken adamgha «taghy biraz shyda» deu – qatygezdikke jaqyn.

Men basqa nәrseni aitqym keledi. Biz tarihty óz ómirimizding úzaqtyghymen ólsheuge tym jii tyrysamyz. Al tarih bizden әldeqayda úzaq.

Biz belgili bir dәuirding ishinde dýniyege kelemiz de, onyng qúrylysyn kóbine mәngilik nәrse dep qatelesip qabyldaymyz. Qazirgi tәrtip әrqashan bolghan jәne әrqashan solay bolady dep oilaymyz. Biraq tarihy kitaptardy ashsan, mýlde basqa kórinisti kóresin. Keshe ghana mәngilik bolyp kóringen nәrse joghalyp ketedi. Mýmkin emes bolyp kóringen nәrse shyndyqqa ainalady.

Múnda tek Dәuit pen Gholiyat turaly tarih qana emes, Resey men Ukraina arasyndaghy әskery qaqtyghys ta bar. Biz eng kýshtiler emes, ózgeler jeniske jetken jýzdegen, myndaghan mysaldy kórip otyrmyz.

Tarih bizge imperiyalardyng ydyraytynyn aitady. Memlekettik jýieler ózgeredi. Ondaghan jyldar boyy myzghymaytynday kóringen rejimder bir kýni tarihtyng qoqys jәshigine týsedi. Tipti әlemdegi eng quatty yadrolyq memleketterding biri bolghan KSRO da birde-bir oq atylmastan ydyrady.

Osydan tarihtan shyghatyn óte qatal bir qorytyndy bar: avtoritarlyq jәne totalitarlyq jýieler mәngi bolmaydy. Olar óte ómirsheng boluy mýmkin. Ondaghan jyldar boyy qarsylyqty basyp, instituttardy, búqaralyq aqparat qúraldaryn, kýshtik qúrylymdar men ekonomikany baqylauda ústay alady. GULAG pen ALJIR siyaqty jýielerdi qúra alady. Tútas halyqtardy kýshtep kóshirip, olardy qystyng qaqaghan kezinde qazaq dalasyna tastay alady. Adamdarda «eshtene eshqashan ózgermeydi» degen týsinik qalyptastyra alady.

Biraq mәngilik sayasy qúrylym bolmaydy. Erte me, kesh pe, jýie ózi eski shenberde ústap túrugha tyrysatyn qoghamgha sәikes kelmey qalatyn sәt keledi.

Býginde jas úrpaqtardy baqylau әsirese qyzyq. 2025 jyly Nepalda kóbine Z buynynyng jastary bastaghan narazylyqtar premier-ministrding otstavkagha ketuine alyp keldi. Al bir jyl búryn Bangladeshtegi quatty jastar qozghalysy Sheyh Hasina ýkimetining qúlauyna sebep boldy.

Ýmitsizdikke týskender, jana úrpaq jastarynyng mýlde basqa ekenin este saqtanyzdar.

Men múnday ssenariylerdi qaytalaugha shaqyrmaymyn. Sayasy silkinisterding әrqashan óz qúny bolady, al eski tәrtipti qiratqannan keyin janasyn qúrugha da qabilet kerek. Biraq múndaghy eng manyzdysy – faktining ózi. Internetpen birge ósken úrpaq biylikti, aqparatty jәne erkindikti mýlde basqasha qabyldaydy. Olar «osylay qabyldanghan, óitkeni búrynnan osylay bolghan» degen qaghidamen ómir sýrgisi kelmeydi.

Biraq múnda taghy bir, әldeqayda jaghymsyz súraq tuyndaydy: AL BIZDING ÓZIMIZ NE ISTEYMIZ?

Biylikti kinәlau óte onay. Onyng ýstine kóp jaghdayda múnyng jóni bar. Biraq eger biz erkin adamdar bolghymyz kelse, ainagha qarap, ózimizge batyl súraq qoya biluimiz kerek.

«Ár halyq óz biyleushisine layyq» degen belgili sóz bar. Onyng tarihy túrghydan qanshalyqty dәl ekenine talasugha bolady. Biraq moralidyq eskertu retinde onyng manyzy zor.

Búl sóz bizding óz jauapkershiligimiz turaly aitady.

Ondaghan jyldar boyy jemqorlyqpen kelisip ómir sýrip, keyin jemqorlardyng eldi nege basqaratynyna tanghalugha bolmaydy. Balany balabaqshagha ornalastyru ýshin para berip, keyin jogharydaghy jemqorlyqqa ashulanugha bolmaydy. Zandy ainalyp ótip, tanys arqyly «mәseleni sheship», qajetti anyqtamany satyp alyp, zang búzushylyqqa kóz júma qarap, әkimdikten, polisiyadan, sottan nemese memlekettik mekemeden «óz adamyndy» izdep, keyin qúqyqtyq memlekette ómir sýrgimiz keledi dep aitugha bolmaydy.

Aqyr sonynda, ózine tiyimdi bolghan jaghdayda zansyz qaytarymgha kelisip, keyin memlekettik tenderlerdegi milliardtaghan qaytarymdargha ashulanugha bolmaydy. As ýide otyryp ýkimetti synau onay, biraq ózimizding de «múrnymyzdyng úshy bylghanyp túrghanyn» úmytugha bolmaydy.

Jemqorlyq tek joghary kabiynetterde bastalmaydy. Ol adam ózine alghash ret: «Men ne istey alamyn? Bәri de osylay isteydi ghoy» degen kezde bastalady.

Osy «bәri osylay isteydi» degen sóz – qogham ýshin eng qauipti tirkesterding biri.

Óitkeni dәl osydan birtindep ýirenshikti dәrmensizdik payda bolady. Aldymen adam: «Men eshteneni ózgerte almaymyn» deydi. Keyin «amalyn tauyp beyimdelu kerek» degen júbanysh payda bolady. Sodan song adam jaghdaydy týsingendey sabyrmen: «Onsyz mýmkin emes» dep aita bastaydy. Aqyrynda keshe ózi shaghymdanghan jýiening bir bóligine ainalady.

Sonda qorqynyshty paradoks payda bolady.

Biz demokratiyalyq memleket qalaymyz, biraq kýndelikti ómirimizde demokratiyalyq mәdeniyetti saqtaugha әrdayym dayyn emespiz. Adal sheneunikterdi qalaymyz, biraq keyde ózimiz mәseleni zang boyynsha emes, tanys arqyly sheshuge tyrysamyz. Ádiletti sotty qalaymyz, biraq mәsele óz basymyzgha qatysty bolsa, baylanystarymyzdy paydalanugha dayynbyz. Erkin baspasózdi qalaymyz, biraq sóz bostandyghy shektelgen kezde oghan nemqúrayly qaraymyz – tek búl bizge jeke әser etpese bolghany. Taza sayasatty qalaymyz, biraq keyde óz dauysymyzdy azyn-aulaq qyzmetke, aqshagha nemese uәdege satugha dayynbyz.

Keyde búl bir qap qant nemese bir tonna kómir boluy mýmkin. Biraq kóp jaghdayda búl – qorqynysh.

Al bastyng ishinde: «Kózge týspe. Sensiz-aq bәri bayaghyda sheshilip qoyghan» degen dauys túrady.

Sodan keyin bizge otyz jyldan astam uaqyt boyy nege bir ghana sayasy spektakli kórsetilip kele jatqanyna tanghalamyz.

Halyq pen biylikting bir-birimen baylanysy biz moyyndaghymyz kelgennen әldeqayda kýrdeli ekenin moyyndaugha batyldyq tabayyq.

Áriyne, qalay boluy kerek?

Biylik qoghamdy qalyptastyrady. Biraq qogham da biylikti qalyptastyrady. Tipti eng qatang jýielerding ózinde de solay.

Sondyqtan jauapkershilikti tolyghymen bireuge ghana artyp qoygha bolmaydy.

Eger biz shynymen ózgeris qalasaq, ony tek preziydentten, parlamentten nemese ýkimetten bastaugha bolmaydy. Ózimizden bastaugha tura keledi.

Zangha qalay qaraytynymyzdan. Balalardy qalay tәrbiyeleytinimizden. Bizden para talap etkende «joq» dep aita alamyz ba? Eshkim eshqashan bilmese de, zansyz paydadan bas tarta alamyz ba?

Ózimizden súrayyq: ailakerlikti artyqshylyq, al beyimdelgishtikti ómirlik danalyq dep sanaudy toqtatugha dayynbyz ba?

Ózimizge talapty kýsheytuimiz kerek. Ózimizdi aldaudy toqtatuymyz kerek.

Óitkeni ishtey erkindikting joqtyghy men ótirikke ýirengen adamdardan erkin qogham qúru mýmkin emes. Ádiletsizdik ózimizge tiyimdi bolghansha qalypty nәrse dep sanalatyn jerde әdiletti memleket qúru mýmkin emes. Al óz ómirimizde ýnemi ózimizge jenildik izdep jýrip, biylikten joghary morali talap etu mýmkin emes.

Meni dúrys týsininizder. Búl biylikti aqtamaydy. Kerisinshe. Biylikting jauapkershiligi onyng dengeyi jogharylaghan sayyn arta týsedi.

Sondyqtan endi býgin sheshim qabyldap otyrghandargha ýn qatqym keledi.

Biylik myrzalary, ainalada bolyp jatqan jaghdaygha múqiyat qaranyzdar.

Sizder adamdardy elden ketken kezde ghana joghaltpaysyzdar. Olardy odan әldeqayda erterek joghaltasyzdar. Adam óz dauysynyng eshqanday mәni joq ekenine senudi toqtatqan kezde.

Sizderde saylaugha tómen qatysu turaly kóp jyldan beri derekter bar. Nelikten dúrys qorytyndy jasamaysyzdar?

Jerge qúlap bara jatqan úshaqtyng úshqyshy ne isteui kerek? Datchikterding kórsetkishine senbeui kerek pe? Derekterdi qoldan jasauy kerek pe, әlde soghan sәikes sheshim qabyldauy kerek pe?

Jauaby anyq.

Endeshe nege shyndyqty kórginizder kelmeydi jәne oghan tiyisti týrde әreket etpeysizder?!

Jas maman óz bilimining oghan layyqty bolashaqqa kepildik bermeytinin týsingen kezde.

Kәsipker erejelerding ýnemi ózgeretinin, salyqtardyng ósip jatqanyn kórip, kompaniyasyn jabugha mәjbýr bolghan kezde.

Otbasy baghalardyng tabystan jyldam ósip jatqanyn týsinip, balalaryna nege etti әldeqashan jemey, tek makaron jep jýrgenin týsindiru qiyn bolghan kezde.

Daryndy jas óz Otanyn sýimegendikten emes, múnda ózine mýmkindik kórmegendikten basqa elge qaraylay bastaghan kezde.

Aqyrynda, adamgha: «Artyq súraq qoyma. Túraqtylyq ýshin jay ghana raqmet ait» degen kezde.

Búl – óte qauipti qatelik.

Óitkeni damusyz túraqtylyq birtindep toqyraugha ainalady.

«Núr Otan» partiyasy ishten shirip, KPSS-ting taghdyryn qaytalady. Tipti rebrending te ony qútqara almady.

Adamgha mýmkindik jasamaytyn ekonomikalyq sayasat aqyr sonynda sayasy mәselege ainalady.

Býgin tәrtipti saqtaudyng tәsili bolyp kórinetin erkindikterdi shekteu erteng sol tәrtipting kýireu sebepterining birine ainaluy mýmkin.

Al adamdardy ýnsiz qalugha mәjbýrleu olardyng oilaudy toqtatqanyn bildirmeydi. Ásirese XXI ghasyrda.

Sondyqtan osy mәtindi jazghan adamgha men soqyr ýmitke de berilmeuge, ýmitsizdikke de týspeuge kenes berer edim.

Áriyne, ketu – onyng qúqyghy. Qalu da – onyng qúqyghy.

Biraq men oghan bir nәrse aitqym keledi.

Kónilinizding qaluy ómirinizding qalghan bóligin úrlap ketuine jol bermeniz.

Eger qaludy sheshseniz, ghajayypty kýtpeniz. Ómir sýriniz, sýiiniz, enbek etiniz, bala ósiriniz, paydaly nәrse jasanyz, dúrys dep sanaghan nәrsenizdi aitynyz, ózgelerge kómektesiniz.

Qazirgi sәtpen ómir sýriniz. Óitkeni qansha jyl ómir sýretinimizdi bizge eshkim aldyn ala aitqan joq.

Al ketudi sheshseniz, múny óz janynyzdyng kapitulyasiyasyna ainaldyrmanyz.

Óitkeni eng auyr jenilis adam ózgeristi kýtip ýlgermegen kezde emes. Adamnyng kónili sonshalyqty qalghan kezde bolady: ol ózi ne ýshin ómir sýrgenin týsinuden qalady.

Endi ózime oralayyn.

Jaqynda mening 58 jasym toldy. Men de kýttim. Jiyrma jyldan astam uaqyt sayasatty taldadym, oiynnyng barlyq erejesin týsindim, oppozisiyanyng qatelikterin kórdim jәne tek 2016 jyly Almaty qalasynyng Qoghamdyq kenesi arqyly әreket etuge sheshim qabyldadym.

Bir kezderi jastyq shaghymda elestetken Qazaqstandy mindetti týrde kóremin dep oiladym.

Gorbachevting qayta qúruy men jariyalylyghy barsha halyqqa ýlken ýmit syilady. Ózgeristerding sózsiz bolatyknyna senim payda boldy.

Biraq arnasynan asyp-tasqan ózgerister ózenining ózi sasyq batpaqqa ainaldy.

Esterinizde me, Qazaqstannan adamdar әldeqashan kete bastady. Óz kýshine sengender ketti.

Patriottar qaldy.

Qazir men ómir bizding jeke josparlarymyzdy oryndaugha mindetti emes ekenin týsindim.

Bir elder kýshti әri aqyldy adamdardy ózine tartady. Mysaly, AQSh. Al basqa elder aqyldy azamattardy biylikke jaqyndatpaydy. Óitkeni olar tym qauipti.

Árkim óz shyndyghyna qaray әreket etedi.

Búl jerde adamnyng ishki dýniyesine kóp nәrse baylanysty.

Jaghdaydy salqyn aqylmen baghalasan, kóniling qalmaydy. Jay ghana josparlaryndy týzetesin.

Ózinnen: «Men halyq ýshin qanday paydaly is istey alamyn?» dep súraysyn.

Mýmkin, men armandaghan kóp nәrse men joq bolghan kezde jýzege asatyn shyghar. Biraq basqasha boluy da mýmkin.

Al pessimistik núsqany alayyq.

Dem alu qiyn, aua ylghaldy, baratyn jer joq.

Adamnyng ishki dýniyesi bay bolsa, ómirding barlyq auyrtpalyghyn sabyrmen kóteruge bolady. Ómirding osy kezenine filosofiyalyq túrghydan qaraugha bolady.

Kelisinizder, kópshiliginiz múnymen ómir sýrudi ýirendinizder.

Biraq bәri birdey filosof emes.

Al olargha auyr.

Endi kónili qalghan adamgha qayta oralyp, oghan jauap bereyik.

Mening oiymsha, adam tarihty mindetti týrde ayaqtaugha tiyis emes. Keyde onyng mindeti – tarihtyng ózimen ayaqtaluyna jol bermeu.

Adam býkil ómirin ótkizip, enbegining jemisin kórmeui mýmkin.

Ózi eshqashan kólenkesinde otyrmaytyn aghash otyrghyzuy mýmkin.

Ózi ýshin shyndyqqa ainalmaytyn, tek balalary nemese nemereleri ýshin jýzege asatyn iydeyany qorghauy mýmkin.

Biraq osydan aghash qajetsiz bolyp qala ma?

Mening ýiimning aldynda birneshe aghash jәne әkem otyrghyzghan siyreni bútasy bar. Keyde men olarmen sóilesemin. Ákemdi eske alamyn.

Al iydeya osydan maghynasyz bola ma?

Osydan adamnyng ómiri bosqa ótti deuge bola ma?

Áriyne, joq.

Bir kezderi Fedor Tutchev:

«Biz sózimizding qalay janghyratynyn aldyn ala boljay almaymyz», – dep jazghan.

Sondyqtan men basqasha aitar edim:

«Kýtpeniz. Ómir sýriniz jәne әreket etiniz. Qolynyzdan kelgenshe barshagha jaryq pen mahabbat syilanyz. Al ne bolatyny – bolar».

Óitkeni tarih bizden ózgeristerge dayynbyz ba dep súramaydy. Ol bir kýni jay ghana ózgere bastaydy.

Sol sәt kelgende, keybir adamdardyng osy uaqyttyng bәrinde tek kýtip otyrghany, al basqalary osy uaqyttyng bәrinde topyraqty dayyndaghany anyqtalady.

Bәlkim, jalghastyra beruding mәni de osynda shyghar.

Nәtiyjeni mindetti týrde kóretinimizge sengendikten emes.

Kimge ertengi kýn búiyratynyn bilmeytindikten.

Eger ol bizding balalarymyz ben nemerelerimizge búiyrsa, men olargha tek ýi, aqsha jәne estelik qaldyrghym kelmeydi.

Men olargha adam ózining qadir-qasiyeti men әl-auqatynyng birin tandaugha mәjbýr bolmaytyn el qaldyrghym keledi.

Ketkisi kelmeytin el.

Erkindik memleketke qauip retinde qarastyrylmaytyn, al erkin azamat memleketting basty baylyghy sanalatyn el.

Al biylikten bir qarapayym nәrseni este saqtaudy súrar edim:

AZAMATTARDY QORQYNYShPEN MÁNGILIK ÚSTAP TÚRUGhA BOLMAYDY.

Olardy qorqynyshpen belgili bir uaqyt ústap túrugha bolady.

Biraq olardyng úzaq uaqyt sizdermen birge bolghanyn qalasanyzdar, olardy qorqynyshpen emes, bolashaqpen ústap túru kerek.

Biylikke degen senimdi qaytaru kerek.

Ol ýshin eng aldymen adal saylau ótkizip, dauystardy әdil sanau qajet.

Barlyq jeti sayasy partiyany baqylauda ústap otyryp, neden qorqasyzdar?

Kerisinshe, adal saylau sizderge eng layyqty adamdargha mýmkindik beruge jol ashady.

Óitkeni halyq qatelespeydi.

Al ózimizge aitarym basqa:

Óziniz talap ete almaytyn nәrseni elden talap etpeniz.

Búl jerde Amerika preziydenti Kennediyding sózin sәl ózgertip aitugha tura keledi:

«Otan maghan ne berui kerek?» dep qana súramanyz.

Ózinizden:

«Otan men kórgim keletindey elge ainaluy ýshin men ne istedim?» – dep súranyz.

Naghyz azamattyq ústanym osylay bastalady.

Al, bәlkim, shynayy demokratiya da osydan bastalatyn shyghar.

Saylaudan emes, әdemi sózderden emes.

Bir kýni ózining ómir boyy shaghymdanyp kelgen nәrsesining bir bóligi boludan bas tartugha sheshim qabyldaghan adamnan bastalady.

Anghal bolmau kerek.

Ghajayypty kýtuding qajeti joq.

Biraq beriluge de bolmaydy.

Óitkeni tarih bizding ómirimizden әldeqayda úzaq.

Bәlkim, biz jasay alatyn eng manyzdy nәrse – óz ómirimizdi kelesi úrpaqqa bәrin basynan qayta bastaugha tura kelmeytindey etip ótkizu.

Biraq múnda, meninshe, bir qauipti qatelik bar: erkindikti poyyzdyng keluin kýtip otyrghan jolaushy siyaqty kýtuge bolmaydy.

Tarih basqasha qúrylghan.

Elder keste boyynsha ózgermeydi jәne bir úrpaq kýtuge sharshaghandyqtan ghana ózgermeydi.

Tarih siklder arqyly qozghalady.

Toqyrau, sheginu, qorqynysh pen kónil qalu kezenderi bolady.

Sodan keyin jinaqtalghan ishki qysym qoghamdy ózgerte bastaydy.

Keyde búl tez bolady, keyde ondaghan jyldargha sozylady.

Eng bastysy – biz býgin tarihy siklding qay kezeninde túrghanymyzdy bilmeymiz.

Sondyqtan elden ketu – әr adamnyng jeke tandauy.

Biraq adam tek kýtuge sharshaghandyqtan ketse, myna nәrseni týsinui kerek: bәlkim, ol dәl tarihtyng kezekti búrylys kezeni bastalyp jatqanda ketip bara jatqan shyghar.

Maghan da bir kezderi ózgerister әldeqayda erterek boluy kerek siyaqty kórindi.

Biraq jas úlghayghan sayyn bir qarapayym nәrseni týsindim:

Erkindik ýshin kýres – sprint emes. Ol – úrpaqtar estafetasy.

Sen ózing armandaghan Qazaqstangha ie bolmauyng mýmkin.

Biraq búl armanynnan bas tartuyng kerek degendi bildirmeydi.

Bәlkim, sening mindeting – balalarynnyng sol armangha bir qadam jaqyndauyna jaghday jasau.

Nemese nemerelerinnin.

Múnda romantizm men tarihty týsinuding arasynda prinsipti aiyrmashylyq bar.

Romantiyk:

«Bәri erteng mindetti týrde ózgeredi», – deydi.

Al tarihty týsinetin adam basqasha aitady:

«Búl qashan bolatynyn bilmeymin. Biraq tarih mening úrpaghymmen ayaqtalmaytynyn bilemin. Sondyqtan mening beriluge qúqym joq».

Jelide ózining ishki jan kýizelisin bólisken adamnyng jan dýniyesindegi auyrtpalyqty әr qyrynan týsinuge tyrystym.

Mening oilarym oghan ghana emes, osynday jaghdayda jýrgen basqa adamdargha da dúrys sheshim tabugha kómektesedi dep ýmittenemin.

Ashat Asylbekov,

Qazaqshagha audaryp, mәtinin redaksiyalaghan Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz