Erlan Ámirbek:

Aydyn Rysbekúly, Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrining 2024 jylghy 30 qazandaghy №503-NQ búiryghymen bekitilgen Ónirlik nyshan jobasyn әzirleu qaghidalaryna 2026 jylghy 8 shildedegi №330-NQ búiryghymen ózgerister engizilip, qaghidalar jana redaksiyada bekitildi.

Alayda osy qújatta ónirlik rәmizder mәselesining barlyq әkimshilik-aumaqtyq dengeyin qamtymay otyrghany alandatady.

Búl jerde mәsele jay ghana qaghidanyng tolyq nemese tolyq emestiginde emes. Mәsele – zanda naqty berilgen ókilettik pen sol ókilettikti iske asyratyn tәrtipting bir-birine sәikes kelmeuinde. Onyng ýstine, qújattyng ózindegi «ónirlik nyshan» atauynyng ózi ghylymy jәne terminologiyalyq túrghydan kýmәndi.

Aydyn Rysbekúly:

Dәl solay. Búl jerde kóz júma qaraytyn tehnikalyq mәsele joq. Qúqyqtyq әri terminologiyalyq mәsele bar.

Aldymen ataudyng ózine toqtalayyq. «Ónirlik nyshan» degen atau úghymnyng mazmúnyn dúrys ashpaydy. Sebebi «nyshan» – bar qúbylysty anghartatyn belgi. Mysaly, qara týtin – órtting nyshany. Búlttyng qonglanuy – janbyrdyng nyshany. Japyraqtyng sarghangy – kýzding nyshany. Múnda aldymen qúbylys bar, sodan keyin sol qúbylystyng belgisi bayqalady.

Al oblysqa, qalagha nemese audangha arnayy әzirlenip, keyin resmy týrde bekitiletin tanba mýlde basqa sipatta. Múnda dayyn túrghan qúbylystyng belgisin bayqap otyrghan joqpyz. Biz belgili bir aumaqqa arnayy maghyna jýktelgen resmy belgi jasap otyrmyz. Sondyqtan múnday jaghdayda «nyshan» emes, «rәmiz» úghymy әldeqayda dәl keledi. Búl – sóz talastyru ýshin aitylghan pikir emes. Búl – úghymdardyng maghynalyq shekarasyn saqtau mәselesi. «Nyshan» – qúbylysty anghartatyn belgi. «Rәmiz» – belgili bir maghyna jýktelgen belgi. Osy ekeuin birining ornyna birin qoldanu – olardyng tabighaty men mәnin búrmalau. Sondyqtan resmy týrde әzirlenip, bekitiletin oblystyn, qalanyng nemese audannyng tanbasyn «ónirlik rәmiz» dep atau ghylymy әri qúqyqtyq túrghydan qisyndy.

Erlan Ámirbek:

Yaghny qazirgi normativtik qújattaghy «ónirlik nyshan» atauynyng ózi mәselening basynan dúrys qoyylmaghanyn aityp otyrsyz ba?

Aydyn Rysbekúly:

IYә. Men búl ataudy ghylymiy-terminologiyalyq túrghydan qayta qaraudy qajet etetin atau dep sanaymyn. Óitkeni «nyshan» belgili bir qúbylystyng belgisin anghartady. Al ónirding arnayy әzirlenip, resmy bekitiletin tanbasy belgili bir aumaqty tanytady jәne oghan qoghamdyq, tarihi, mәdeny maghyna jýkteydi. Sondyqtan tabighy nyshan – bir úghym; resmy rәmiz – ekinshi úghym. Ekeuin bir ataugha biriktiru – úghymdyq shekarany búzady. Búdan da manyzdysy – búl termin qate qoldanylghan sayyn qate úghym normativtik dengeyde bekip barady. Termindi zangha jәne vedomstvolyq qaghidagha engizu onyng ghylymy túrghydan dúrys ekenin avtomatty týrde bildirmeydi. Qate termindi normativtik qújatqa engizu – ony dúrys terminge ainaldyrmaydy. Kerisinshe, qatelikti resmiylendiredi.

Erlan Ámirbek:

Qoldanystaghy «Qazaqstan Respublikasyndaghy jergilikti memlekettik basqaru jәne ózin-ózi basqaru turaly» zannyng 6-baby 1-tarmaghynyng 4-5) tarmaqshasynda «ónirlik nyshandy bekitu» mәslihattardyng qúzyretine tikeley jatqyzylghan.

Eng manyzdysy – búl norma mәslihattardyng dengeyin bóle-jara kórsetpeydi. Yaghny zanda «tek oblys mәslihaty», «tek respublikalyq manyzy bar qala mәslihaty» nemese «tek astana mәslihaty» dep shekteu qoyylmaghan. Demek, zanda «ónirlik rәmizdi bekitu» mәslihattardyng qúzyreti retinde kórsetilgen dep qaraugha bolady.

Aydyn Rysbekúly:

IYә, biraq múnda taghy bir manyzdy mәsele bar. Eger zandaghy «ónirlik nyshan» atauyn ghylymy jәne terminologiyalyq túrghydan «ónirlik rәmiz» dep týzetu qajet dep otyrsaq, onda zannyng ózindegi osy termindi de qayta qarau kerek. Óitkeni qúqyqtyq normada qoldanylghan termin kezdeysoq sóz emes. Ol naqty úghymdy bildiruge tiyis. Biz bir jaghynan memlekettik dengeyde «rәmiz» degen qúqyqtyq termindi ornyqtyrdyq. Ekinshi jaghynan, ónir dengeyine kelgende dәl sol sipattaghy resmy tanbany qaytadan «nyshan» dep atap otyrmyz.

Búl jerde terminologiyalyq birizdilik joq.

Erlan Ámirbek:

Biraq zannyng basqa babyna kelgende jaghday ózgeredi. Zannyng 27-baby 1-17) tarmaqshasynda ónirlik rәmiz jobasyn uәkiletti organ bekitken qaghidalar negizinde әzirleu qúzyreti tek astana, oblys jәne respublikalyq manyzy bar qala әkimdikterine berilgen.

Sonda zannyng 6-baby mәslihattargha ókilettik beredi de, 27-baby jobany әzirleu qúzyretin basqa dengeydegi әkimdiktermen shekteydi.

Búl jerde qarapayym súraq tuyndaydy: Oblystyq manyzy bar qala men audan mәslihattarynyng zanda belgilengen ónirlik rәmizdi bekitu qúzyreti bar bolghanymen, sol rәmiz jobasyn kim jәne qanday tәrtippen әzirleydi?

Aydyn Rysbekúly:

Mәselening ózegi osy. Eger oblystyq manyzy bar qala men audan mәslihattarynyng búl qúzyreti saqtalsa, onda olardyng ónirlik rәmizin әzirleu tetigi nege zanda jәne №503-NQ qaghidalarynda naqty aiqyndalmaghan?

Búl súraqqa naqty qúqyqtyq jauap joq bolsa, onda zanda berilgen ókilettikting qalay iske asatyny týsiniksiz bolyp qalady. Al eger búl dengeydegi mәslihattardyng ónirlik rәmizdi bekitu qúzyreti qoldanylmaydy dep týsindirilse, onda odan da ótkir súraq tuyndaydy: zannyng 6-babyndaghy tikeley berilgen ókilettik qanday qúqyqtyq negizde shekteledi?

Mәslihatqa zanmen berilgen ókilettikti zangha tәueldi akt arqyly ýnsiz taryltugha jol berile me? Mәsele osy jerden bastalady.

Erlan Ámirbek:

Yaghny búl – jay ghana qaghidada bir tarmaqtyng joqtyghy emes. Búl – zanmen berilgen ókilettik pen ony iske asyru tetigining arasyndaghy alshaqtyq.

Aydyn Rysbekúly:

Dәl solay. Búl – jay ghana tehnikalyq mәsele emes. Búl jerde zanmen berilgen ókilettik pen ony iske asyru tetigining arasynda qúqyqtyq alshaqtyq payda bolyp otyr.

Zang mәslihatqa ókilettik beredi.

Al sol ókilettikti jýzege asyrudyng naqty mehanizmi barlyq dengey ýshin kórsetilmeydi. Búl – qúqyqtyq retteuding eng әlsiz jeri.

Memlekettik basqaruda zanmen berilgen ókilettikti qaghaz jýzinde qaldyrugha bolmaydy. Ókilettik berilse, ony iske asyratyn naqty rәsim de boluy kerek.

Erlan Ámirbek:

Onyng ýstine, Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelúly Toqaev 2023 jylghy Últtyq qúryltay otyrysynda aimaqtar men qalalardyng tanbasyn birynghay ýlgige keltiru, osy salada ortaq ústanym әzirleu jәne ónirlik rәmizderdi әzirleu men bekitu tәrtibin barlyq ónirge birdey retteu qajettigin naqty aitqan bolatyn. Preziydentting búl ústanymy qazirgi qaghidalarda tolyq kórinis tapty dep aitugha bola ma?

Aydyn Rysbekúly:

Mәsele dәl osy jerde ótkir túr. Preziydent barlyq ónirge birdey tәrtip turaly aitty. Al qazirgi qaghidalarda rәmizdi әzirleu men bekitu tәrtibi astana, oblys jәne respublikalyq manyzy bar qala dengeyimen ghana shektelip otyr. Mysaly, qaghidalardyng 17-tarmaghynda ong qorytyndy alghan jobalardy osy dengeydegi mәslihattar bekitetini kórsetilgen.

Sonda Preziydent aitqan «barlyq ónirge birdey» tәrtip әkimshilik-aumaqtyq qúrylymnyng barlyq dengeyin qamtymay qalay jýzege aspaq?

Oblystyq manyzy bar qala qayda?

Audan qayda?

Olardyng mәslihattary qayda?

Eger olar zanda kórsetilgen mәslihattar jýiesining qúramynda bolsa, olardyng ónirlik rәmizge qatysty ókilettigi nege naqty rәsimmen qamtamasyz etilmegen?

Erlan Ámirbek:

Bir jaghynan – barlyq ónirge ortaq tәrtip kerek delinedi. Ekinshi jaghynan – sol tәrtip barlyq әkimshilik-aumaqtyq dengeylerdi qamtymaydy. Búl jaghdayda «birynghay jýie» turaly aitu qanshalyqty negizdi?

Aydyn Rysbekúly:

Negizdi boluy ýshin eng aldymen jýiening ózi tolyq boluy kerek. Birynghay jýie – tek oblystardyng jýiesi emes.

Eger oblys, oblystyq manyzy bar qala jәne audan Qazaqstannyng әkimshilik-aumaqtyq qúrylymyna kirse, onda olardyng resmy rәmizderine qatysty qúqyqtyq tәrtip te barlyq dengeyge ortaq boluy kerek.

Bir dengeyge tolyq tәrtip jasap, ekinshi dengeyge qúqyqtyq mehanizm bermeu – birynghay jýie emes.

Búl – qúqyqtyq retteuding bólshektenui.

Erlan Ámirbek:

Onda myna súraqqa naqty jauap kerek:

Oblystyq manyzy bar qalalar men audandardyng ónirlik rәmizderin әzirleu jәne bekitu tәrtibi nege №503-NQ qaghidalaryna engizilmegen?

Aydyn Rysbekúly:

Búl súraqqa uәkiletti organ naqty jauap beruge tiyis.

Ekinshiden, zannyng 6-babynda mәslihattardyng qúzyretine ónirlik rәmizdi bekitu naqty jatqyzylghanyna qaramastan, oblystyq manyzy bar qala men audan mәslihattarynyng osy ókilettigin iske asyru tetigi nege belgilenbegen?

Ýshinshiden, búl qúqyqtyq olqylyqty jong ýshin zannamagha jәne №503-NQ qaghidalaryna ózgerister engizu josparlanyp otyr ma?

Tórtinshiden, Memleket basshysynyng ónirlik rәmizderdi әzirleu men bekituding barlyq ónirge ortaq tәrtibin qalyptastyru jónindegi tapsyrmasyn tolyq oryndau ýshin qanday naqty sharalar qabyldanuda?

Besinshiden, oblys, audan jәne qala dengeylerining barlyghyn qamtityn birynghay geralidikalyq talaptar men standarttardy engizu mәselesi qashan jәne qanday formatta sheshiledi?

Búl súraqtardyng bәrine naqty jauap kerek. Jalpy sipattaghy jauap jetkiliksiz.

Erlan Ámirbek:

Nelikten búl mәseleni jay ghana әkimshilik rәsim dep qaraugha bolmaydy?

Aydyn Rysbekúly:

Óitkeni ónirlik rәmiz – jay ghana beynelik belgi emes. Ol belgili bir aumaqtyng tarihyn, mәdeniyetin, geografiyasyn, ruhany qúndylyqtaryn jәne jergilikti biregeyligin tanytatyn manyzdy element. Sondyqtan mәseleni bir rәmizdi bekitu dengeyine týsiru – onyng mazmúnyn taryltu. Múnda Qazaqstannyng barlyq әkimshilik-aumaqtyq birlikterine ortaq qúqyqtyq jәne geralidikalyq jýie qalyptastyru mәselesi túr.

Erlan Ámirbek:

Onda býgingi jaghdaydy bir sóilemmen qalay baghalar ediniz?

Aydyn Rysbekúly:

Qazirgi jaghdayda zandaghy mәslihat qúzyreti men ony iske asyru tәrtibining arasynda anyq alshaqtyq bar. Memleket basshysy tapsyrghan birynghay ústanym naqty qúqyqtyq tetikke ainalugha tiyis.

Eger zang mәslihatqa ókilettik berse, sol ókilettikti iske asyratyn mehanizm de boluy kerek. Eger Preziydent barlyq ónirge birdey tәrtip qalyptastyrudy tapsyrsa, onda ol barlyq әkimshilik-aumaqtyq dengeylerdi qamtugha tiyis.

Al oblystyq manyzy bar qala men audan osy jýieden tys qalsa, onda «barlyq ónirge ortaq tәrtip» turaly talap tolyq oryndaldy dep aitugha negiz joq.

Búl mәseleni әri qaray soza beruge bolmaydy.

Zandaghy ókilettik – naqty tetikpen qamtamasyz etilui kerek. Birynghay tәrtip – barlyq dengeyge birdey qoldanyluy kerek. Al ónirlik rәmizder jýiesi – qúqyqtyq túrghydan tolyq әri tútas boluy kerek.

Súhbat alushy: Erlan Ámirbek – Semey qalasy gerbining avtory

Súhbat berushi: Aydyn Rysbekúly – geralidist

Abai.kz