Särsenbi, 23 Qazan 2019
Alaşorda 5260 0 pikir 26 Mamır, 2014 sağat 14:09

Älimhan Ermekov: «MEN SOL «ALAŞORDANIÑ» İSİNE TOLIQ ARALASQAN KİSİMİN»

«Aşıq hatta» tergeu isine qatıstı derekter qamtılğandıqtan da mätindi tolıq keltiremiz. Basqarmanıñ atınan tömendegidey tüsinikteme berilgen:

«BASQARMADAN: tömende töñkeriske jau «Alaşordanıñ» bwrınğı körnekti basşılarınan bolğan Ermek wlı men Äuez wlınıñ hattarı basılıp otır, bwl hattardıñ tarihi mañızı ülken. Bwl hattar «Alaşordanıñ» bwrınğı iri adamdarı Mwhtar men Älimhannıñ keñes ükimeti jaqqa qaray betin tüzegendigin körsetedi. Bwlar hattarında salt-sana jönindegi qwraldarın bir jola, tegis tastağandığın, ötkendegi töñkeriske jau isteriniñ bärin de sögetindigin aytıp otır; bwlardıñ sözderi - auıldağı baylardıñ joğın joqtap, soyılın soğatın töñkeriske jau, wltşıl Alaşorda oqığandarınıñ salt-sanası da, isi de müldem küyrep, irip otırğandığın körsetedi. Keñester odağındağı socialdı qwrılıstıñ adam aytqısız zor tabıstarı bar, bes jıldıq jospar tört jılda oydağıday orındalğalı otır; ekinşi bes jıldıqta - tapsız socialdı qoğam ornatu bes jıldığında alğa qoyılıp otırğan mindetter jer jüzindik tarihi mañızı bar zor mindetter; pomeşik-burjuaziya ükimetin endi qayta ornatu talaptarınıñ qay-qaysısı bolsa da bos ümitsiz talap ekendigine jañağı aytılğan tabıstar tolıq ayğaq bola aladı.

Partiya men keñes ükimetiniñ Qazaqstandağı tabıstarı da adam aytqısız zor. Leninşil wlt sayasatınıñ dwrıstap jürgizilui arqasında Odaq proletariatınıñ kömegi men Qazaqstan artta qalğan meşeu ölkeden - auıl şaruşılığı basımıraq industriyalı, socializm ornatuşı ölkege aynaldı. Osı tabıstar burjuaziyaşıl wltşıl oqığandardıñ işindegi asa adal niet, beyili tüzulerine bwrınğı ideya-sayasi bağıttarınıñ teris ekendikterin, oları mwratqa jetkizbeytinin sezdirip otır; eski wltşıl, töñkeriske jau jaña intervenciya joldarınan qayta bastaularına sebepşi bolıp otır. Ermek wlı men Äuez wlı hattarında salt-sana jönindegi qaruların tastağandığın aytıp otır; proletariat töñkerisi men qazaq eñbekşileri aldında istegen auır qılmıstarın juuğa dayın ekendikterin aytıp otır; bwl üşin «töñkeris isine adal qızmet etemin» (Äuez wlı) dep otır.

Şoqaevşılardıñ, intervenciyaşıldardıñ, wltşıldardıñ Qazaqstan «keri ketip baradı», «Qazaqstan sıqıldı bwrın patşa otarı bolğan elderdiñ aldıñğı qatarlı socialdı respublika boluı mümkin emes»,- degen şatpaqtarınıñ bäri de töñkeriske qarsı ekenin, meylinşe ötirik, eşbir negizi joq, şirik, sasıq ösek ekenin Ermek wlı men Äuez wlınıñ jañağı sözderi tağı da däleldep otır.

Ermek wlı men Äuez wlınıñ mälimdemelerinde wşıraytın qaybir aşıq aytılğan jerlerin qazir taldap, tekserudi bılay qoya twrğanda, basqarmanıñ aytatını: bwlardıñ, mälimdemeleri, olardıñ adal nietti, beyili tüzuligin Qazaqstandağı socialdı qwrılısqa belsene qatısularımen körsetuleri kerektigin aytadı».

«Aşıq hatta» Ä.Ermekov öziniñ tergeuşilerge bergen jauaptarındağı pikirlerin jüyeley payımdağan. Sonday-aq qısqartılıp, qosılğan abzactar men sözder de kezdesedi. Biz qalıñ köpşiliktiñ nazarına ilingen gazettiñ mätinine jügindik.

 

«Ermek wlı Älimhannıñ hatı

Bizdiñ uaqıtımız tarihi wlı ötkel däuiri. Bwl ötkeldiñ bir jağı - adam balasın sonşalıq köp azap, qorlıq, ädepsizdik qinauına salğan kapitaldıq  qwrılıstıñ düniesi. Ol qwlap şirip, tozıp kele jatqan dünie. Ötkeldiñ ekinşi jağı - socializm men ortaqşıldıqtıñ irgesine qwrılğan jaña, jarıq ömir. Sol ömirdiñ jarqın düniesi. Bwnıñ adam balasına äkele jatqan igiligi - şın teñdik, wlı maqsat: tap, wlt, ezuşi-eziluşi degenderdi joq qılıp, bar adam balasın teñdik pen bilim, mädeniet tabısınıñ barlıq jemisterinen tolıq paydalanatın(dığı).

Osınday bolumen qatar qazirgi däuir - tap tartısınıñ erekşe küşeygen däuiri bolıp otır. Bwrın qarsılıq jürgizgen, büginde ölerine, öşerine jetken tap qazir bar küşin, bar aylasın jwmsap, ne qılsa da öziniñ bwrınğı üstemdik halin saqtap qaluğa tırısadı.

Sol sebepti, osınday tärizdi wlı ötkel däuirinde tap tartısınıñ jalını örlep twrğan kezde - ärbir qoğam qızmetşileriniñ sayasi qateleri öte jauaptı, öte auır qateler bolıp şığuğa kerek.

Ol qatelerdiñ zalalın, salmağın öte auırlatatın, sol tap tartısınıñ qızıp twrğandığı. Jäne mwnday uaqıtta ol qateni, seniñ öziñniñ oyıñda bolmağan bağıt pen jolğa paydalanıp, keregine jaratıp ketetini de bar. Olar, töñkerisşil proletariattıñ asqındap örlep kele jatqan küşterine jaulıq niet oylap,  alısıp kele jatqan zattar boladı.

Mine, osı sebepti, ärbir adalmın degen qoğam qızmetşileri, qoğam tartısınıñ är däuirinde, öziniñ qızmeti qandaylıq bolğanın tolıq tekserip, sınap otıru qajet. Eger ol eñbekşi tabımen töñkeristiñ jauı bolamın dese, özi basıp ötken joldıñ mazmwnı men täjirbiesin tesile qarap, qattı sınauğa tiis.

Men Qazaqstandağı özim istegen sayasi istiñ twsında birqatar iri qatelikter istegen edim. Qazir de özimniñ sol bwrınğı qızmetimdi şınımen nıq tekserip kelip aytpaq bolğan sözim bar. Bwl sözdi aytuğa haqım ğana bar demeymin. Aytuğa özimdi mindettimin dep sanaymın.

Meniñ sayasi bağıtım, bwrın patşa zamanında ezilgen eldiñ balası bolğan soñ, ärqaşan özge mäseleniñ bärinen bwrın wlt jayın erekşe qıp joğarı wstap, sonı qalıptap asıra, kötere bağalau da bolğan. Onı tuğızğan patşanıñ otarşıldıq sayasatı. Qazaq jerin Resey alpauıttarına jağınamın dep otarşıldıqqa ayausız tartıp äpere berui bolğan. Wlt mektepterin tıyıp, şarua küşin de jauşa qanauı bolğan.

Keñes ökimetine degen közqarasım negizgi türinde 1920 jılı  şeşilgen edi. Sonda men eki joldıñ torabına kelip tirelip em: bireui kapitalşıldıq jolı. Onı qostasam - jiyangerşiliktiñ qojalığın süymekpin, olay bolsa otar, jarım otardı sol küylerinde qaldırıp, artta qalğan elderdiñ bwdan äri de qwl bola beruin qoştamaqpın. Nemese socializmdi qostap, artta qalğan otar elderin qwldıqtan, qorlıqtan arıltatın dosı - osı ekenin tanuıma kerek bolğan-dı, onıñ üstine Kolçak  qojalığın körip şıqqan soñ anıq közim jetkeni - tartıstıñ tübin şeşetin töñkeris kezindegi eki küştiñ bireui bolatın boldı. Mwnıñ biri - proletariat, ekinşisi - baylar tabı, sondıqtan ne proletariat qojalığın, ne baylar qojalığın tañdau kerek boldı.

Sonda Keñes ükimetiniñ betin qostap, sonıñ jağına  şığuımnıñ aldı osımen şeşilgen-di.

Biraq, men qalıptanğan marksşil bolmağandıqtan, wlttıqtıñ tap kölemi degen dertten arıla almadım. Sol sebepti qoğamdıq qalıptardıñ ösuindegi negizgi-negizgi bağıt tap tartısınıñ bağıtı bolsa, sonı körudiñ ornına, meniñ jolımda köbinese wlttıq jaylar köldeneñdep, anağan sol bögeu bolıp otırdı. Artta qalğan elderdiñ aldağı elder proletariatımen odaqtasuın negizgi bağıt esebinde qabıldap otırsam da - sol artta qalğan elderdiñ özarasında tap tartısınıñ  qosa boluı da şart, qajet ekenin oylamadım.

Meniñ salt-sana jolındağı qatelesuiminiñ tamırları osı jerde boldı. Osıdan barıp küdikşildik, ırğalğıştıq tudı. Partiya men ükimettiñ Qazaqstanda jürgizgen birqatar iri isterine teris qarağandıqtan boldı. Mısalı, iri baylardı kämpeskeleu, pişendik pen egistikti qayta ülestiru, jer mäselesin tügelimen internacionaldıq, taptıq jolmen şeşu siyaqtı iri mäseleniñ köbine közqarasım dwrıs bolmadı. Al partiya men ükimettiñ bwl isteri erekşe artta qalğan jarım alpauıttıñ qolındağı qazaq auılın socialdı rekönistireksege (rekonstrukciya - T.J.) dayındau aldında qajet bolğan şaralar, şarttar edi.

Jasırıp qajet emes, sayasi qızmetşilerdiñ salt-sana jolındağı qatesi siñisti dert siyaqtı küyge aynalsa - onıñ artı sayasi qılmıstarğa äkelmey qoymaydı. Qojalıq tartısta olar şığatın arnalar tabılmay twrmaydı. Mısalı, Qazaqstandağı ülken tüyinniñ biri - jer mäselesin şeşu bolsa, ol jäne ayqın wlttıq mäsele bolsa, sonda meniñ wltşıldığım osı mäseleni şeşu twsındağı meniñ bağıtıma ayqın äser etti.

1925 jılı Qazaqstannıñ Gosplanınıñ komissiyalarınıñ isterine qatınasıp jürip, Qazaqstanda jerge ornalastırudıñ mölşerli josparın jasağanda men tap jağına qaramay, wlttıq belgisine ğana qarap, eñ aldımen qazaq halqın jerge ornalastıru kerek degen pikirdi jürgizdim. Jäne qazaq halqı tügel ornalasıp bolğanşa Qazaqstanda basqa qonıstandırıluşılar kelmesin degen bette boldım. Mäseleni bwlay qoyu, jerge ornalastıru isin(iñ) taptıq mazmwnın jaydaqtatumen birge, bwrınnan kele jatqan wlttar arasın(ıñ) qajasuın da ıqtiyarsız tereñdetken bolar edi.

Qazaqstanda partiya men ükimettiñ jürgizgen qoğamdıq-şaruaşılıq şarasınıñ bir jolı - iri baylardı kämpeskeleu bolsa, oğan meniñ közqarasım Älihan Bökeyhanwlına jazğandarımnan körinedi. Ol hatta men bwl istiñ artın öte köterip, teris bağaladım. Bwnday is şaruağa ülken zäbir keltiredi, el şaruasınıñ irgesi şayqalıp, şögip qaladı degem. Bwl wltşıldıq, bayşıldıq salt-sanasınıñ dausız ayqın belgisi edi.

Men Bökeyhanwlın osı mäselede wltşıldıq bağıtı üşin alısuğa (küresuge - T.J.) ündep, odaqtıñ ortalıq ordasınıñ aldına aparıp osı mäseleni qoyu kerek dep ündedim. Mwnım - özimniñ wltşıldıq bağıtımdı (wstanıp), aymaqtıq basqaruşı orındardıñ jolına qarsı twru isi edi.

Osı jönindegi tağı bir erekşe eskererlik närse, meniñ 1927-1928 jıldarda Semeyde bolğan asıra silteuşilerdi bir jaqtı qarap, wlğayta silteuim de boldı. Solay söyleu özge wltşıldardıñ arasındağı özara sözderimde de jäne qazaqtan şıqqan wyımsız, sauattı qızmetşilermen söylesulerimde de boldı.

Wltşıldıq qozğalısınıñ mazmwnı proletariat qojalığı jürip twrğan memlekette, tap tartısı küşeyip twrğan uaqıtta - töñkeris jauınıñ jolı bolmay twra almadı. Ötken uaqıttağı bizdiñ «Alaşorda» jolındağı wltşıldıq qozğalısımız sol jañağı aytqan töñkeris jauınıñ jolı bolğan. Men sol «Alaşordanıñ» isine tolıq aralasqan kisimin. Keyinnen Keñes ükimetine qarsı arnalğan töñkeris jaulığı siyaqtı sayasi qimıldardıñ barlığına qanşalıq saq bolıp, qarsı bolmaq bolsam da, sonımdı nıq wstamadım. Wltşıldıq derti bolıp, tapşıldıq közqarastıñ qırağılığı bolmağandıqtan, şınında onı bolmadı degenim jañılıs, sebebi meniñ wltşıldığım da barlıq özgelerdikindey, negizinde ayqın, tapşıl, wltşıldıq bolğan. Ol auıldağı jarım alpauıt pen baylardıñ tileuine beyim wltşıldıq bolğanımen, Keñes ükimetine qarsı bolğan taptardan öz boyımdı aulaqtap almadım. Töñkeriske jaulıq oylap şıqqan Zaki Validov tobınıñ isine qarsı men aşıq küreske şığuım kerek edi. Onıñ ornına men solardıñ töñkeriske jaulıq qılğan isine özim de janasqan kisi bolıp şıqtım. 1920-jıl Mäskeude sonımen kezdesken jayımdı tügel bayandamay-aq, sondağı bir erekşe jaydı aytayın. Ol Validovtıñ nietimen qarsı ekendigimdi ayqın qıp sol jerde aytıp bersem de, söylesuiminiñ özin qwpiya äñgime türinde jasadım.

1920 jılda Zaki Validovtıñ töñkeriske jaulıq oyı men maqswttarınıñ bar ekenin men bilip edim. Keñestik Reseydiñ sayasatına ırza bolmay, «Şığıstıñ ezilgen elderine» şığamın, sonımen olardı biriktirip, jekelik alamız degen nieti bar (boldı).

Men qwpiyalıq türi bar jinalısta boldım. Biraq Qazaqstandı tağı bir jaña auırtpalıqqa saluğa ırza emes ekendigimdi aytsam da, sol jerde Validovten asıp ayqın boy tartıp ketpedim.

Sonımen özimniñ basımnan ötken täjirbiege qarap tolıq dälelmen aytatınım, 1920 jıldıñ özinde-aq artta qalğan elderge eñ dwrıs jol - socialistik jol men keñes jolı ekenin negizinde qabıldap alsam da, men qatelestim. Onıñ sebebi kimde-kim wlt mäselesin taptıq, internacionaldıq qozğalıspen qospay jäne wlt mäselesine bağındırmay wstaymın dese - ol adam eriksiz wltşıldıqtıñ  qwrbanı boladı.

Tağı bir ülken adasuım - artta qalğan elderdiñ arasındağı töñkeris - «şarua qorın jaldamay bolatın» töñkeris boluı kerek», - dep tüsinuim de bolğan.

Men studenttik jıldarımda YAdrincevtiñ, Potaninniñ, Şapovtardıñ (Sibir - otarlanğan el retinde) pikirleri boyınşa tärbielengen edim. Bwlar siyaqtı basqa da Sibirdiñ töñkerisşil jazuşıları artta qalğan elderdiñ tağdırına janı aşıp, köñil bölip, mwnday eldiñ barlığı kapitaldıq qwrılıs bağıtında bolatın şarua twrmısındağı, saltındağı tığız özgeriske şıdamaydı, kötere almaydı deuşi edi. Sol betpen men socialdı rekönstireksie däuirindegi şaruaşılıq özgeristerine ülken qobaljumen, asa qorqumen qarap keldim. Anığında bwnım mağınasızşıldıñ baqqanı siyaqtı edi. Mwnımnıñ negizgi sebebi, şınında meniñ taptıq, wltşıldıq salt-sanamda boluğa tiis. Eger töñkeris jayınan şın söyleytin bolsam, ezilgenderdiñ bostandığın şın tilesek, kapitaldıq qwrılıstıñ qaldığın şın joyamız desek, onda qattı qimıldağanda, qwrbandıqtan da qorıqpaytın boluımızğa kerek. Jäne bwl qwrbandıq negizinde jarım alpauıttar men baylardıñ köretin qwrbandığı ekenin eske alsaq, onda onday qwrbandıqtardı joldı (zañdı - T.J.) deu ğana kerek emes, tipti qajet dep bilu kerek.

Bwl künde men bwrınğı qauip, küdigimniñ bäriniñ orınsız bolğanın körip otırmın. Qazir bizdiñ köz aldımızğa odaqtıñ proletariatınıñ wyımdasqan küşi birigip kelip, sol jeñgizbey kelgen saqarada öndiristiñ wlı dükenderin ornatıp otır. Ol dükender tehnikanıñ eñ jaña tabısı boyınşa qwrılğan, sol dalalarda şoyın jol qwrılısı, maşina-traktor, maşina-pişendik stansaları, sovhoz, kolhoz qwrılıp otır. Bwlardıñ bärinde ülken mäşineler, ülken jabdıqtar ornap otır. Jäne kollektiv negizine qwrıp, josparmen otırıqşılandıru isi jürip jatır. Bwlarğa odaqtıq byudjetten mol qarajattar berilip, pwlday, (qarajatpen - T.J.) tehnikeleri järdem istetip otır.

Qısqası, Leninniñ: «Artta qalğan elder aldağı eldiñ proletariatınıñ kömegimen kapitaldıq däuirdi attap ötip, socialdı däuirge jetedi»,- degen danışpandıq sözi iske asıp otır. Osındaylıq jalpı jaydı, Qazaqstanda Leninniñ wlt sayasatın qoldanu arqılı tabılğan tabıstı, eşnärse joya almaydı, kemite almaydı. Bwl rette bay-kulaktıñ jaulıq pen öz şaruaların şaşıp joyuı da jäne partiya jolın qisaytıp, Qazaqstannıñ mal şaruası jöninde teris täjirbiege auısıp istegen jergilikti orındardıñ qatesi de jäne de osı sebepten onan soñğı jıldardıñ egin şığuı naşar bolğandıq sebebinen tuıp otırğan keybir audandardağı azıq-tülik qiınşılığı da jañağı wlı tabıs, wlı qwrılıstıñ qalpın bwza almaydı, mañızın tüsire almaydı.

Osı aytılğan twrğılardan qarağanda meniñ bwrınğı qorqınışım, qaupim, ürkuim, proletariattıñ küşine senbegendik bolıp şıqtı. Al proletariat küşi bwl künde şın ğajayıp is istep şığıp otır.

Özimniñ salt-sanadağı qatalarım men, sonıñ negizgi isteri twsında bolğan äserlerin tügel tolıq moynıma alğandıqtan, endi «Socialdı Qazaqstan» basqarmasınan meniñ osı sözderimdi basudı swraymın. Maqsatım: şın tolıq küyde keñes jwrtşılığınıñ aldında özimniñ endigi közqarasımdı bildiru. Sol jwrtşılıq bwrın meniñ wltşıldıq salt-sanamnıñ töñkeriske jaulıq mazmwnın aşqan edi. Qazir men özimniñ bwrınğı isimdi qattı küyde kinälap, salt-sana jolındağı bwrınğı qwralımdı tastap, endigi sayasi bağıtımdı anıqtap otırmın.

Men qazir özime osı künde Qazaqstandağı socialistik qwrılıs jolında qızmet etudi eñ ardaqtı, eñ mindetti is dep sanaymın. Qazaqstan ertedegi tarihi sebeptermen artta qalğan jer, bwl men tuıp-ösken jer, sondıqtan bwnıñ ösip kele jatqan socialistik qwrılısınıñ maydanında adal qızmet etu meniñ endigi borışım. Mine, bwl jolda jandandıratın senim - bizdiñ qazirgi tarihi däuirimizde birinşi ret şın, erkin adam jolınıñ irgesi qalanıp keledi degen senim boladı.

Osınday dünie tarihınıñ tüyini şeşilip, şın qoğamdıq ädildik jolımen elderdiñ tağdırı, barlıq adam balasınıñ (tağdırı) şeşilip kele jatqanda jäne qızuı asqan tap tartısınıñ negizimen şeşilip kele jatqanda, öziñe qay türdegi bolsa da meşandıq tınıştıq pen jaylılıqtı izdep, äli-aq ötip ketetin qiınşılıqtan qorğanıp, tayqıp şığudı - endi bwrınğı salt-sana, kündelik is jöninde istelgen qatelerimnen artıq wyattı qılmıs dep sanaymın. Onıñ ornına jaqın zamanda, taptıq qauımnıñ jasaluı mümkin bolıp otırğanda jäne 17-şi partkonferenciyanıñ qaulısı boyınşa 2-besjıldıqta socializmniñ tolıq jüzege şığuı mümkin bop otırğanda, tapsırılğan jwmıstıñ ärbir kezeñinde taban taymay tartısudıñ senimi, ümiti artpaq. Ol tabıstağı basşı - tap-tartısında şınıqqan socialdıq qwrılıstıñ aldıñğı ätireti, Qazaqstannıñ Ölkelik partiya komiteti».

Twrsın Jwrbaydıñ "Wranım - Alaş!.." zertteu kitabınan alındı.

Abai.kz

0 pikir