Düysenbi, 19 Tamız 2019
Qauip etkennen aytamın 7570 0 pikir 15 Qırküyek, 2016 sağat 11:39

"BİZ MEMLEKET BOLĞANBIZ, SWLTANOV MIRZA!"

Arada biraz uaqıt ötse de, sol 5 qırküyek küngi efirden estigenderim esimnen keter emes. Şının aytqanda, biraz eseñgirep qaldım. Öytkeni ömir boyı zerttegen dünielerimiz, jazğan-sızğandarımız deputattıñ bir auız sözimen tükke twrğısız bolıp qaldı. Qazaq memleket qwrmağan, el bolmağan halıq eken! Beker aramter bolıp jür ekenbiz. Bwl men emes qazaqstandıq tarihşı qauımğa soqqı boldı. Qazaqstan tarihnamasına ülken soqqı boldı. Endi nemen aynalısamız, ne käsip isteymiz degen oyda qaldım. Mwnday jağday bwrın da bolğan. Qazaqstan tarihın Wlttıq birıñğay testileuden alıp tastau, nemese joğarı oqu orındarında Qazaqstan tarihın tek tarih mamandığında ğana oqıtu deytin bastama köterilgen. Sol üşin esti ziyalı qauım bir tolqıp barıp toqtağan. Äsirese tarihşılar. Ne sebepti? Barlığınıñ maqsatı wlt, memleket tarihına araşa tüsu.

Qazaq tarihına qarsı şabu soñğı uaqıtta payda bolğan ürdis. Bwğan deyin bäri de jaqsı bolatın. Qazaqstan täuelsizdik alğalı wlttıq tarihtı wlıqtau boyınşa memlekettik deñgeyde birneşe eleuli bastamalar qolğa alındı. Eñ äueli 1998 jıl halıq birligi men wlttıq tarih jılı dep jariyalandı. Odan soñ, 2001 jılı mamır ayında köne türki babalarımızdıñ qolımen VII ğasırda jazılğan Kültegin eskertkişi (Japoniyada jasalğan ğılımi köşirmesi) Astanağa jetkizildi. Kültegin eskertkişiniñ keluimen köne türkiniñ kökberen ruhı keldi. Ötüken men Arqanıñ tarihi-ruhani sabaqtastığı qayta jalğasın taptı. Prezident Nwrswltan Nazarbaev alıs-jaqınğa dübiri jetken sol ülken oqiğanıñ bası-qasında bolıp, kieli wstınnıñ lentasın öz qolımen kesti. Sodan beri osınau dañqtı eskertkiş bizdiñ memlekettiligimiz ben jazu mädenietimizdiñ kuäsindey talay jandı özine tänti etip keledi.  2003 jılı säuirde Elbası Qazaqstan halqına joldauında arnayı «Mädeni mwra» memlekettik bağdarlamasın jüzege asırudı tapsırdı. Nätijesinde şetelderden qazaq halqınıñ memlekettilik tarihına qatıstı köptegen derekközderi jinaqtalıp, rettelip, baspadan şıqtı. Bwdan soñ küşine engen «Halıq tarih tolqınında» bağdarlaması ayasında da qıruar jwmıstar isteldi. Sonıñ negizinde Prezident «Mäñgilik el» twjırımdamasın ortağa qoydı. Astanada «Mäñgilik el» qaqpası salındı.

Osı «Mäñgilik el» twjırımdamasınıñ negizi de köne Türki memleketinde jatqanı qwpiya emes edi. Qaytsek Qıtaydıñ qasında öz elimizdi, memleketimizdi mäñgilik wstap twra alamız degen mäselede olar köp oylandı. Söytip, «Türki halqı Ötüken qoynauında otırsa elde mwñ joq, mäñgilik el twtıp otıratın jeriñ osı» dedi jäne bwl sözin mäñgitasqa qaşap jazdı. Olardıñ memleketti, eldi aman saqtap qaluda öz bwljımas qağidattarı, wstanımdarı bolğan. Dana Tonıkök "biz at üstinen tüspeyik, at üstinen tüsken halıqtıñ jigeri mwqaladı, jauına jem boladı" dedi. Osılayşa, köşpendilik bir kezde sırtqı jaudıñ aldında eldi saqtap qaludıñ jolı boldı. Olarda memleketti basqarudıñ qatañ äskeri-äkimşilik jüyesi de boldı. Memleketi wlan-ğayır bolğandıqtan eldi şığıs jäne batıs eki bölikke bölip basqardı. Bizdiñ Qazaqstan onıñ batıs böligine kiredi. Tarihtağı On oq, Batıs Türik qağanatı dep jürgen jwrt Erenqabırğanı bökterley Jetisu men Talastıñ, Şaştıñ boyın jaylağan bizdiñ ata-babalarımız. Biraq şığıs türikter özderiniñ Şwğay tauındağı qısqı qonıstarınan ayırılıp qaldı. Qıtay basıp aldı. Söytip olar öz ökinişteri men «Mäñgilik El» qwru jolındağı arman-tilekterin mäñgitastarğa qaşap jazıp ketti. Tarihtı söyleu üşin, eñ aldımen sol mäñgitastardıñ sırına üñilip, tım qwrığanda onıñ birer jolın jatqa bilu kerek edi. «Tarih tolqınında» eñbeginde Memleket basşısınıñ jazğanınday, bizdiñ arğı ata-babalarımız Qiır Şığıstan Batıs Europağa deyingi, Sibirden Ündistanğa deyingi aumaqtı alıp jatqan memleketterdiñ damuında eki mıñ jıl boyı eleuli röl atqarıp keldi. Orasan zor keñ-baytaq aumaqta qonıs audarumen bolğan köşpeliler Euraziyanıñ etnostıq jäne memlekettik bet-beynesin bir emes, birneşe ret özgertti. Sizder oylap qarañızdarşı, ol zamannıñ türki halıqtarınınan büginde kimder öz ata qonısında, qara şañırağında otır? Ol tek biz − qazaqtar ğana.  Bizdiñ ata-babalarımız Orhon men Ötükennen tek Şıñğıs hannıñ kezinde ğana irge köterdi. Qır dalanıñ bwrınğı töresi, bileuşisi ğwndar, odan soñ kök türikter bolsa, endi moñğoldar boldı. Biz qazaqtar Şıñğıs hannıñ imperiyasınıñ qol astında öz memlekettigimizdi nığayttıq. Bir şañıraq astına biriktik. Şıñğıs han qwrğan imperiyanıñ üstemdigin qıtaylar da qabıldadı. Ol ğana emes, köşpendilerdiñ ğasırlar boyı memleket basqaru dästürlerin de qabıldadı. Eger dästür turalı äñgime bolatın bolsa, büginde Qıtay mädenietiniñ  köptegen elementteri köşpendilerden kelgenin qıtay ğalımdarınıñ özi de wdayı jazıp keledi. Bwl olardıñ memleket basqaru jüyesine deyin äser etti. Moñğol üstemdigi kezinde törelerden soñ oyrattar, naymandar, kereyler, jalayırlar, uaqtar, qañlılar, arğın, qıpşaqtar, merkitter t.b. imperiyanıñ äskeri-äkimşilik ökili retinde Oñtüstik Qıtay jerin basqarıp twrdı. Şıñğıs hannıñ nemeresi Qwbılay böten eldi basqaruda tek özimen tuıstas kiiz tuırlıqtı halıqtarğa, sonıñ işinde qazaq ru-taypalarına ğana senim arttı.

Osılardıñ bärinen habarsız adamdar büginde öz dästürimiz ben memlekettigimizdi manswqtap özgeniñ dästüri men memlekettigin äspetteytin bolıptı. Ğılımi däyekke süyenbey, wşqarı aytılğan onday pikirler, tüptep kelgende, eldigimizge qauip. Biz üşin Qazaqstannıñ täuelsizdigi qanşalıq qımbat bolsa, onıñ tarihı da sonşalıq qımbat. Bügingi memleketimizdi aytıp otırıp, onıñ bwrınğı dästürlerin tärk etsek, onda bwl qwrıp otırğan memleketimizdiñ de negizi bos, joqtan payda bolğan boladı.

Elimiz täuelsizdik alğalı beri özimizdiñ wlttıq memlekettiligimizdi anıqtaytın, özgeler qol swqpağan jalğız sala bar edi. Ol bolsa wlttıq tarihnama salası. Endi oğan qanday da bir köldeneñ küşter äser etkisi keletindey. Äytpegende, soñğı uaqıtta qazaq tarihına qarsı swğanaq sözder biik minbelerden aytılmas edi. Mwndayda qazaqtıñ «şımşıqtı soysa da qasapşı soysın» degeni eske tüsedi. Biraq bizdiñ qoğamda qolında biligi, kapitalı bar adamdar bärin belden basıp tarihqa törelik aytatın ürdis payda boldı. Mwnıñ eñ soraqısı öziniñ töl memlekettiligin joqqa şığaratındardıñ, oğan qarsı söyleytinderdiñ tabılıp jatuı. Ondaylarğa memlekettik BAQ-tıñ bedeldi minberin wsınatın da özimiz. Söytip biz sözimiz ben isimiz eki basqa halıqqa aynalıp bara jatqandaymız. Mına jaqtan wlttıq tarihımızdı memlekettik deñgeyde jantalasıp tügendeymiz, mına jaqtan onı joqqa şığaramız.

Äñgime 5 qırküyek küni keşkisin Parlament mäjilisiniñ depudatı Quanış Swltan mırzanıñ Qazaqstan wlttıq telearnasınıñ «G20 cammitine» baylanıstı arnayı şığarılımında bergen swhbatı jaylı bolıp otır. Sol swhbatında Quanış Swltan mırza öte tiyanaqtı, äri öz sözine senimdi türde tilşiniñ öñmeninen ötkizip twrıp bılay dedi:

«Qıtay özi dästürli halıq. Dästürine köp süyenedi. Bwın-soñdı olar Qazaqstandı eşqaşan memleket dep moyındağan emes. Kezindegi şekara bölisteri 1880 jılğı(?), 1860 jılğı(?) şekara bölisteriniñ bäri Qıtay men Reseydiñ arasında bolğan. Bizdiñ qazaqtıñ jerin bölgende qazaq qatınaspağan. Nege qatınaspağan? Memleket bolmağanbız. Biz Reseydiñ qwramında bolğanbız. Osını biz qadirley biluimiz kerek.  Osını biz bağalay biluimiz kerek...»

Al enşeşe! Osını estip G20 sammitin körip märtebemiz öskenin qayteyik, betimizden tay tepkendey otırıp qaldıq.

Bir qarağanda bwl bizdegi üyrenşikti ädet. Wlttı kötergensip otırıp, masqaralau, qorlau, onıñ qwndılıqtarın joqqa şığaru. Sol arqılı qoğamdı, adamdardıñ sanasın twmandı, qayşılıqtı jağdayğa salıp qoyu. Osı jerde deputat «Qıtay da biz sekildi dästürge bay halıq, olar bizdiñ ata-babalarımızben sonau eki mıñ jıldıñ aldında Üysin memleketi zamanınan beri qarım-qatınas jasap keledi. Bayırğı Jibek jolı elderimizdi tığız baylanıstırğan» dese bireu şapanın şeşip ala ma?

Ras, Qazaqstan respublikası qwrılğanğa nebarı 25-aq jıl boldı. Biraq biz «Aspan astı eli» dep ataytın Qıtaydıñ özi ejelden «Qıtay halıq respublikası» dep atalmağan edi ğoy. Quanış Swltan mırza Qıtaydı osı beti aspannan tüskendey köredi eken. Onıñ «Qıtay dästürli halıq, dästürine köp süyenedi» degen söziniñ ekpininde, emeuirinde biz onday halıq emespiz degen mağına jatqanday. Osı arqılı ol Qıtaydı dästürli memleket retinde alğa wstap,  bärinen biik qoyadı. Osılay twğırın biiktetip alıp, «Bwrın-soñdı olar Qazaqstandı eş qaşan memleket dep moyındağan emes» deydi. Mwnı öz halqına bir keremet jañalıq retinde süyinşilegendey, jerden altın tapqanday etip aytadı. Oypır-au, bayağıdan Qıtay moyındamasa, onda qayttik? Bügin moyındap otırğanına şükirşilik etemiz be? Joq älde onımen eseptespey, öz betimizge täuelsiz bolıp alğanımızğa ayıptımız ba? Qazirgi zaman tarihında AQŞ pen Batıs Europa memleketteri Qıtay Halıq respublikasınıñ özin 20-30 jıl boyı moyındamay qoyğanda, BWW birde bir qıtaydı esiginen sığalatpağanda  qıtaylıqtardıñ ne janı jürgen?

Büginde qay halıqqa bolmasın täuelsiz memleket qwrudıñ alğı şartı retinde öz jerinde abtohtondı boluı, tili men dästüriniñ saqtaluı, eñ bastısı bwrın-soñdı memleket qwru dästüriniñ jäne belgili jan sanınıñ boluı talap etiledi. YAğni memleket qwru dästüri joq halıqtıñ täuelsiz bolu qwqı da joq. Q. Swltanov mırzanıñ sözinen soñ, "eger bizdiñ dästürimiz bolmasa, bwrın-soñdı memleket bolmasaq onda bügin nesine täuelsiz memleket bolıp otırmız?!" degen swraq tuadı. Eşbir derjava, basqınşı el eş halıqtı özi bilip "sen täuelsiz bol" demeydi. Bwl tarihtıñ zañı. Sondıqtan özge elderdiñ täuelsizdigin, tarihın olardıñ ölşemimen qarau tipten qate.  Jäne kez-kelgen el öz tarihı men memlekettigin bireudiñ pikirine, qabağına qarap ayqındamaydı. Kerisinşe qarumen qorğaydı. Al biz bolsaq täuelsizdikke alıp kelgen töl tarihımızğa senbeymiz. Meniñşe, onıñ ötkenine kümänmen qarağan adam keleşegine de kümänmen qaraydı. Büyte bersek, qazaqtı tüye üstinen it qabadı.

Bir eldiñ memlekettilik tarihı derektanulıq jäne tarihnamalıq twrğıdan tereñ taldanatın mäsele. Soğan say, är eldiñ memlekettik damuı är kelki boladı. Tipti, memleket degenniñ özi üzdiksiz damu üderisi bolıp tabılatının esten şığarmağanımız jön. Tarihtağı memleketterge bügingi memlekettik anıqtamamen, bügingi ölşemdermen qarauğa tipten bolmaydı.  Qıtay erteden Cin, Han, Tañ, Sun, YUan, Min, Cin, t.b. dep är türli atalğan. Bügingidey bir twtas bolmağan. Territoriyasınıñ aumağı da är kezde är qalay bolğan. Biz de 2500 jıldan beri Saq, Ğwn, Üysin, Qañlı, Türik, Oğız, Qarahan, Türkeş, Qarluq, Qimaq, Qıpşaq Joşı wlısı, Altın orda, Kök orda, Qazaq handığı bolıp atalıp keldik. Olardıñ tolıqqandı memleket ekenin, özderimen sayasi-ekonomikalıq jäne mädeni baylanısta bolğanın sol Qıtay derekteriniñ özi-aq baspa-bas däleldeydi. Bwl elderdiñ Qıtaymen bolğan qatınası bükildey memleketaralıq qatınas edi. Mısalı, Üysin memleketi kezindegi qatınasqa toqtalsaq,  sol kezdegi Qıtaydıñ Han patşalığı öz iniciativasımen Çjan Cyan'di olarğa (Künbi ordasına) elşi retinde jiberdi. Qarım-qatınastı ornatuğa eñ äueli biz emes Qıtay jağı müddeli boldı. Artınan qız berip, qarım-qatınasın jaqsartıp, eki el arasında «jılqı-jibek saudası» qıza tüsti. Endeşe, bwl memleket retinde moyındau emes pe? Odan keyingi Qañlı memleketi (Qıtayşa Kañjuygo, «go» memleket degen söz), Türik qağanatı, Türkeş qağanatı kezderinde de sonday qarım-qatınastar öz jalğasın taptı. Türki qağanatı kezinde Qıtay elşisi Suan Czan Talas  özeni boyındağı Toñyabğw qağannıñ ordasına keledi. Qağan oğan diplomatiyalıq sıpaygerşilikpen mämle jasap, qonaqjaylıq tanıtıp,  qasına  tilmaştar men jol sırın biletin adamdardı qosıp berip, Ündistanğa jetkizip saladı. Osı kezde bizdiñ jerimizge alıstağı Vizantiyadan da elşiler keletin bolğan. Qağan onday elşilerdiñ keybirin qabıldasa, keybirin qabıldamay qoyatın edi. Demek, bizdiñ jerimizde memleket bolıp qana qoymay, el basındağı künbiler men qağandar  halıqaralıq qarım-qatınastıñ  qır-sırına, türli qitwrqı amal-aylasına da jetik bolğan. Mwnday mısaldar keyingi kezeñderdiñ tarihınan da köptep tabıladı. Endeşe, nege biz osınday pikir alañdarında «memleket bolmağanbız» degen sözdi aytuğa dayın twramız? Ondayda «Ejelgi qazaq jerinde memleket qwrğanımız» qayda qaladı? Ärine, tarihtıñ belgili bir kezeñderinde Qıtaydıñ özine körşi jatqan elderdi jaulap alu piğılı da bolmay qalğan joq. Sonıñ özinde de olar bizdi memleket bolğan joq dep aytpağan.

Bwl bir. Ekinşiden, Qazaq handığı Abılay hannıñ däuirinde Qıtaymen tepe-teñ qarım qatınasta bolğan. Ol turalı derekter manju tilindegi mwrağat qwjattarında jatır. Sol derekterge süyensek, Abılay eşqaşan da orısqa da, qıtayğa da bodandıq turalı ant bermegen. Qıtaylarğa şekarasın anıq aytqan. Özimen tığız qarım-qatınastağı eginşi jwrttardı, sauda seriktesterin qorğap qaluğa wmtılğan. 1758 jıldıñ jazında Qazaqtıñ Üş jüziniñ batırları el üşin, jer üşin jwdırıqtay jwmılıp İle özeniniñ boyında jürgen. Maqsat − manjular (qıtaylar emes) jerimizdi alıp ketpesin degen alañdauşılıq edi. Bükil qazaqtıñ eldigin de, erligin de ayqındaytın ataqtı Sarıbel şayqası Qastek asuında bolğan. Bwl öz kezinde Joñğarğa da, Ejen (Manju-Cin) handığına da körsetilgen ses edi. Sol kezde Manju ükimetiniñ özi «Qazaqqa joñğarlar sekildi mämile jasauğa bolmaydı, olar bölek el» - degen. Qazaq handığın Ündi, Parsı jäne Oñtüstik-Şığıs Aziyadağı eldermen bir sanatqa qosqan. Abılay han bodan bolğandı qoyıp Manjau memleketine "şığıstağı ata mekenimizdi qaytarıp berseñizder" dep talap qoyğan. Qazaq memleketi joyılsa tek 1822 jıldan soñ joyıldı. Onda da Resey qaru küşimen basıp aldı. Resey men Qıtay arasındağı kelisimge qazaq «bwrın memleketi bolmağan soñ qatıspadı» emes, memleketi küşpen joyılğan soñ qatısa almadı.

Üşinşiden, biz Reseyge bodan bolıp twrğan kezde Qıtaydıñ özi manjularğa bodan bolatın. Äytpese, Sun YAtsen ne üşin küresti? Onıñ bastı wranı jat jwrttıq manju basqınşıların elden quıp şığu bolatın. Onı bizdiñ «sarabdal sayasatşı», «swrğığan diplomat», Qıtay turalı bas maman nege bilmeydi? Resey imperiyasınıñ bodanına aynalğanımız üşin oğan deyingi memlekettik dästürimizdi, tarihımızdı sızıp tastauımız kerek pe edi? Onda Qıtay nege 1840 jılğı Apiın soğısınan bwrınğı tarihın sızıp tastamaydı? Nege memleket bolmağanbız, Angliya bastağan 8 memlekettiñ otarı bolğanbız, astanamız Pekinge deyin solar basıp alğan demeydi?! Ne üşin Ündistan, Egipet, Iran solay aytpaydı? Bizdi qoyıp büginde täuelsizdigi joq halıqtar özderiniñ eldigin, täuelsizdigin qolğa keltiru üşin jıldar boyı jantalasıp, qan tögip küresip jatqanda memlekettiligi turalı törelik sözdi basqanıñ qwzırına berip qoyıp qarap otıratın bizdiki qanday jomarttıq? Bwl degen özimiz otırğan bwtaqtı özimiz kesumen birdey emes pe!? 2001-2002 jıldarı men bir Japon azamatına qıtay tilinen sabaq berdim. Bir küni bireu jañılısıp oğan HİH ğasırda Japoniya AQŞ-tıñ otarı bolğan dep qaldı. Älgi Japon şäkirtim ornınan atıp twrdı. «Mülde olay emes, olay boluı mümkin emes!» dep öñi özgerip ketti. Meniñ Aşraf Attiya degen Egipettik professor dosım bar. Ekeuimiz birge jwmıs jasağanımızğa 6 jıldıñ jüzi boldı. Men odan «Tayaudan beri Egipettiñ jağdayı ne bolıp baradı? Osı beti Egipet bılığıp ketpey me? AQŞ-tıñ, ne Reseydiñ ıqpalında qalmay ma?» dep swraymın. Ol öz eline şañ juıtpaydı. Elder ötirik aytadı, şeteldik aqparat qwraldarı da tüymedeydi tüyedey etip körsetedi. Bülinip ketken eşteme joq. Bäri jaqsı!» dep jauap beredi. Osınday eldiñ azamattarına olardıñ memlekettiligi turalı kümändi swraq qoya alasız ba!? Biz bolsaq memleket bolmağanbız, eşkim bizdi memleket dep moyındamağan, otar bolğanbız dep sarnauğa dayın twramız. Otarşıldıq tarihımızdı köp aytu, tüptep kelgende, wrpaqtı jasıtudan basqa tük emes.

Törtinşiden, tarihi, eldik taqırıpta äñgime qozğau üşin eñ äueli söyleuşi oğan dayın boluı kerek. Televideniya ülken auditoriya. Onda söyleudiñ jauapkerşiligi tipten ülken. Dastarhan basındağı äñgime emes. Ondayda amal bar öziñ tolıq bilmeytin, kümändi taqırıptan aulaq bolğan jön. Birdemeni biletin sekildenip ötirik san-cifr aytuğa tipten bolmaydı. Sol swhbatında Q. Swltanwlı Qıtaymen arada bolğan 1880 jäne 1860 jılğı kelisim degendi aytıp qaldı. Basqa basqa, däl Qıtayda bas elşi bolğan diplomat üşin bwlay oyjota qoyıp qalu dwrıs emes. Öytkeni bwl ol biluge tiisti eñ bastauış (elementarlı) sauat. Bilim men biliktiliktiñ, qayratkerliktiñ ülgisindey körinetin twlğa ondayda jañılmauı kerek. Eger WBT-da bir bala osı eki swraqqa Q.Swltanovşa jauap berse, sol üşin qajetti balın jinay almay, emtihannan qwlap qaluı mümkin edi.  Onı eşkim jañılıp qalıptı, keşire salayıq dey me? Resey men Cin imperiyası arasında bizdiñ şekaramızğa qatıstı sırttay bölip alu kelisimderine tek 1864 jäne 1881 jıldarı qol qoyıldı. Bwl şın mäninde, qazaq jeri men elin sırttay böliske salu kelisimi boldı. Qıtay eli keyin kele otarşıldardıñ Manju ükimetimen qol qoyğan kelisim şarttarınıñ bärin «teñ qwqıqsız kelisim» dep jariyalap, onı moyındaudan bas tarttı. Al, biz bolsaq bwl kelisimderdi äli künge şekaralarımızdı ayqındağan bas qwjat retinde qarap kelemiz... Iä, bwl kürdeli äñgime. Biraq, bir närse ayqın. Ol bolsa kez-kelgen örkenietti eldiñ azamatınıñ qay jerde de öz eliniñ memlekettiligi turalı principti wstanımdar men halıqaralıq qatınas etikasına berik boluı. Biz qazir täuelsiz elmiz. Prezident N. Nazarbaevtiñ san qırlı sayasatınıñ arqasında irgemizdi bekitip, düniejüzine qalıptasqan memleket ekenimizdi tanıttıq. Mwndayda äli de özin  qor, özgeni zor sanaytın qwldıq  psihologiyadan arılatın uaqıt jetti. Ökinişke oray, osı swhbat el-jwrt auzına qarağan azamattardıñ birazı  äli künge bizdiñ memlekettiligimizge küdikpen qaraytının körsetti.

Twrsınhan Zäken, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

0 pikir