Särsenbi, 23 Qazan 2019
4868 0 pikir 17 Qañtar, 2017 sağat 12:00

JANWZAQ ÄKİM. QAZAQ NEGE KÖBEYMEY OTIR?

Ayaulı jarım ÄKİM Baqıtjamal

(Fatiha) Sarıbayqızınıñ ruhına

 

I. «Uaqıt beldeuiniñ» örkenietteri

Qazaqstan wlttıq memleketin qwruşı Qazaq Wltınıñ (naciya) bügingi qalıptasuı men bolaşaqtağı damuındağı mañızdı mäselesiniñ biregeyi - ol halqınıñ sapasın köterip, sanın ösiru yağni demografiyalıq mäselesin oñ şeşu bolıp tabıladı. 

G.V.F.Gegel', “Wlttıñ tiregi Qwday ideyasın qwraytın negizge süyenedi. Memlekettiñ erekşe forması, onıñ qwrılımı dinnen şığadı... Halıqtıñ ruhı erekşelengen jäne däl jekelenip anıqtalğan. Onıñ sana-sezimi är saladan alınadı; sol belgili sana-sezimge ol öziniñ sayasi qwrılımı, öziniñ öneri, öziniñ bilimimen keledi...  Halıq öziniñ mifologiyasın anıqtağan jağdayda ğana ömir süredi. Ol mifologiya halıq qalıptasqan jağdayda ğana payda boluı mümkin, al äzirge halıq körinbey adamzattıñ işinde şırmalıp jatqanda jarıq düniege şığa almaydı. Halıq öziniñ täuelsizdigin alıp bolmağan, bölinip şığu jäne qalıptasu jağdayında osınday payda bolu boladı. Til halıqpen birge payda boladı” deydi (1).

Üş ğasırğa sozılğan otarlıq jäne totalitarlıq jüyeniñ şırmauınan şıqqan täuelsiz Qazaqstannıñ negizi berik, körşilerimen teñ sayasat jürgizip, memlekettiñ ğwmırı mäñgi boluı wlttıñ sanı men sapasına tikeley baylanıstı. 

Qıtay, Ündistan siyaqtı halqı tez ösetin şığıs halıqtarına qarağanda qazaqtıñ sanı öspeuiniñ bir sebebi köşpendilerge tän şaruaşılıqtı racional'dı jürgizumen qatar, otbası sanın şekteuge negizdelgen kezden qalğan «dästür», sonıñ aynalasındağı zaman özgerse de köneden özgermey kele jatqan tiımdar.

Qazir bizder, sanı 1,23 mlrd Ündistan men 1,45 mlrd Qıtay halqınıñ tez ösuine, qala berdi soñğı 25 jılda sanı 53%-ke ösip, 20-dan 31,8 mlnğa jetken özbek ağayındarğa tañ qaludan basqa amal qalmauda. Mentalitetteri men dünietanımdarı qazaqqa jaqın osı şığıs halıqtarınıñ Alaş wrpaqtarınan ayırmaşılığı nede?! Onı tüsinu üşin basqa halıqtarda osı mäseleniñ qalay şeşiletinin tarihi twrğıdan saralap, onı özimizge paydalanıp köreyik.

G.V.F.Gegel', «Qıtay men Ündistandı mäñgi el», deydi (2). Onıñ sebebi, olardıñ sanı öte köp bolğandıqtan bwl elderdi eşbir jau ala almauında. Kerisinşe, olar sırttan kelgen kez-kelgen jaudı özine siñirip (assimilyaciya) aladı.

Bwl eki halıqtıñ sanınıñ osınşama ösuine ne sebep boldı?

Qıtay halqınıñ «ösu fenomeni» b.d.d. VI ğ. payda bolğan «Dao mahabbatı» («Dao») filosofiyasınan bastaladı. Ol ilim boyınşa «Daonı» meñgergen adam ol jası men jınısına qaramay jınıstıq qatınastıñ qır-sırın meñgergen, qazirgi tilmen aytqanda janı men täni sau, äri üylesimdi («seksual'nıy») twlğa bolıp tanıladı. Bwl ilimdi meñgergen mügedekterdiñ özi (qol, ne ayağı joq t.b.) odan habarı joqtardan göri jınıstıq qatınasta tartımdı bolıp sanaladı jäne onı meñgergen 70-tegi adam 20-25 jastağılarmen jınıstıq qatınasta teñ boladı, yağni ol jerde adamdardıñ bäri teñ, jasqa t.b. eşqanday şekteu qoyılmaydı, barlıq qatınas yan' men in' (jan men tän) qosıluınan bolatın garmoniyalıq üylesimge negizdelgen. Wlttıq filosofiyağa aynalğan Dao mahabbatı ilimi köne qıtaylıqtardıñ sanasın tüpkilikti özgertip, olardıñ tez qarqınmen ösip-önuiniñ negizi boldı.

1950 jıldarı 450 mlnnan astam qıtaylıqtardıñ sanı soñğı 70 jılda bir milliardqa östi.

Sonımen qatar, b.d.d. İ ğasırlarda bastalğan Qıtay memleketiniñ işindegi basqa halıqtardı jäne körşi elderdi jaulap alıp assimilyaciyalau sayasatı boyınşa 1912 jılğa deyin Qıtaydı altı ğasır bilegen manjur nemese qaraqıtaylar (türkilerdiñ bir tarmağı) tilderinen ayırılıp hansulıq bolıp ketti. Hwbılay hannıñ kezinde (b.d. XIVğ.) qıtaylıqtar otarlauşı monğwldardı da assimilyaciyaladı. Masimidiñ derekteri boyınşa wyğırdıñ jartısınan astamın birneşe ğasır boyı zorlıqpen eldiñ oñtüstik öñirine köşiru arqılı qıtaylandırğan...

B.d.d. İ mıñjıldıqta Ğwndar men Qıtaydıñ arasındağı şekara Huanhe özeni arqılı ötken. Odan beri Qıtay jerin eki ese ülkeytip qazirgi territoriyanı iemdense, türkiler sonşama jerden ayırıldı. Qazir Şığıs Türkistandı öziniñ tarihi atauımen atauğa tiım salınğan jäne ondağı 50 millionğa juıq türki (wyğır, qazaq, özbek, qırğız, tatar t.b.) halıqtarı assimilyaciyalanuda.

B.d.d. 2700 jıldarı köne ğwnnıñ astanası Ordostan barğan Huandi, 30 nökerimen alğaşqı Qıtay memleketin qwrıp, jazudı üyretti. Qıtay ğwndardan temir men süyek öñdeu (alğaşqı Qıtay örkenieti Gansu, Şensi t.b. qalalarda T'er Da-Şarden tapqan), Täñirdiñ qwdiretimen bolğan imperator yağni memlekettik basqaru jüyesi, Müşel küntizbesi,  aruaqtarğa siınu (Konfuciy iliminiñ negizi), wlttıq tañba-totem aydahardı (jılan) t.b. köptegen jañalıqtardı süliktey sorıp alğanımen, özderi istegen jañalıqtardıñ eşqaysısın şetke, onıñ işinde körşi ğwn-türkilerge bermedi (2a). Ğwndar (türkiler) Qıtaydıñ osı sayasatına qarsı eş amal taba almağandıqtan jerinen, elinen, memlektinen, sanınan ayırılıp keledi.

Onıñ negizgi sebebin Külteginniñ, «Biz de qıtaylar siyaqtı qalalar salayıq» degende, oğan Tonıköktiñ, «Seniñ halqıñ qıtaydıñ nebäri 2%-ın qwraydı. Eger qala salsañ olar erteñ aq jaulap aladı» degen jauabınan köremiz. «Köp qorqıtadı, tereñ batıradı» degen osı. 

QHR zañı boyınşa hanzuğa twrmısqa şıqqan basqa wlttıñ qızdarı birden qıtaylıq bolıp şığadı. Sonday zañ qabıldauğa qauqarsız bizdiñ bilik pen Parlament jerdi şeteldikterge beru, EvraZES-ke kirerdegi elge tiimsiz zañdar qabıldauda aldarına jan salmaydı.

Ündi halqı sanınıñ ösui Budda dinine jäne b.d. İİİ-İV ğ. Gupt memleketinde payda bolıp tarağan Vat'yasyayananıñ kama taqırıbına yağni sezim, emocional'dıq ömir, (vojdeleniya), mahabbatqa arnağan köne ündiniñ Kamasutra traktatı zor äser etti. Kamasutrada mahabbat taqırıbı, onıñ adam ömirindegi röli, qız ben jigittiñ jäne sem'yadağı äyel men erkektiñ qarım-qatınastarı, üylenu toyı, jaqsı azamat bolu, jınıstıq qatınastar («Qwdaydıñ äreketi» retinde) sipattaladı.   

Vat's'yayana boyınşa jınıstıq qatınastıñ eşqanday wyattığı joq, biraq onımen jeñiltek aynalısu – ol künä bolıp tabıladı. Kamasutranıñ 64 böliminiñ besten biri ğana jınıstıq qatınastarğa arnalğan.

Onıñ halıqqa keñinen tarağanı Ündistandağı Budda hramdarında kamasutra yağni jınıstıq qatınastıñ 85 pozasınıñ «Qwdaydıñ äreketi» beynesinde tasta beynelenui. Ol jınıstıq qatınastı Qwdaydıñ deñgeyine deyin däripteu bolıp tabıladı. Ol ärine, «Qızğa qırıq jerden tiım salatın» qazaqqa jat wğım. Biraq, osı jınıstıq qatınastı Qwdaylarmen teñestirudiñ arqasında ündi halqı sonşama ösip-önip, wlı memleketke aynalıp otır.

Jaratqannıñ özi adam dene müşelerin, onıñ işinde jınıs organdarın, - ol ösip-önsin, üyrenip özin-özi tanısın, dünie men ömirdiñ qızığın körsin, baqıttı bolsın, wlt bolıp damısın dep jaratqan. Jınıstıq qatınassız, sezim tolıq emes, onsız mahabbat ta bolmaytını aksioma! Jınıs organdarı (prostatanı ekinşi jürek deydi) mi men jürek siyaqtı tolıqqandı organdar. Wrpaq jalğastığı yağni tirşilik közi sol organdar bolğandıqtan, olardıñ röli basqalardan äldeqayda mañızdı ekenin joğarıdağı körşiler erte tüsingen.

Ündi fil'mderiniñ negizgi atributtarına aynalıp, älemge taralğan şığıs öneriniñ maqtanışı «qız-kelinşekterdiñ işpen bileu» öneri men qızdardıñ kindigin aşıp jürui Kama ilimimen qatar damuda. 

Al, qazaq bolsa Qwdaydıñ berip twrğan rizdığı – perzent ösiruge därmensiz bolıp qaluda jäne bwl mäseleni şeşude körşi Qıtay men Ündi halıqtarınan 2,0-2,5 mıñ jılğa keyin qaldı jäne wlttıñ ösu mäselesindegi sananı özgertpese, onda äli qala bermek.

Barlıq qasietti kitaptarda adamdı jäne halıqtı Qwday jarattı deydi. Islamda adamnıñ jınıstıq qatınası, sem'ya men wrpaq mäselesine jüyeli jäne tereñ köñil bölingen. Qwran Kärim men hadisterde Mwhammed (ğ.s.) payğambardıñ jınıstıq qatınastı retteu, bir üyde tört äyel bolsa olarmen aradağı sem'yalıq qatınastardıñ kezegi, menopauza kezindegi äyeldiñ gigienasınan bastap, sem'ya müşeleriniñ arasındağı körkem minez ben bala tärbiesi, ata-ananı qwrmetteu (mısalı, «baqıt degen ananıñ tabanında», «anañdı Mekkege arqalap barsañ da borışıñnan qwtılmaysıñ» t.b.) t.b. köp köñil bölingen. Islam ilimi boyınşa wrpaq sanınıñ ösuine barlıq jağday jasap, onıñ tejeuge eşqanday şek qoyılmaydı. Tipti, Mwhammed payğambar (ğ.s.) jastardıñ erte jasta üylenip, köp perzentti bolu kerek ekenin de ösiet etip ketken. 7-8 ğasırlarda mwsılmandar özgelerden qarağanda äldeqayda sanı az edi, büginde mwsılman dinin wstanatın wlttardıñ sanı tez ösip, büginde älem halıqtarınıñ üşten birin qwraydı. Sonımen qatar, dinge bizden äldeqayda berik özbek ağayındar jaqsı qarqınmen öskende, qazaqtıñ öse almauı bizdiñ islam örkenietin tolıqqandı qabılday almay otırğanımızdı körsetedi. Bwl jerde mäsele dinde emes, qazaqtıñ keritartpa joralğıları men zamanğa say kelmeytin keybir wğımdarında.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir