Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 97829. Jazılğandar — 71609. Qaytıs bolğandar — 1058
Kökmwnar 3924 0 pikir 11 Säuir, 2017 sağat 12:59

P.K.Uslar. Qazaq dalasındağı tört ay

19 ğasırdıñ orta şeninde qazaq dalasına sayahattap kelgen orıs baronı Uslardıñ estelik-äñgimesin jalğastırıp berip otırmız. Bwl tarauda avtor qazaqtıñ suırıp salma aqındarı men swlu boyjetkendi reti kelip qalğan soñ kekete külip, mäz boladı. Sol ırabaysız külkisine eskertu bolar bälkim, ekspediciya basşısı tüngi molalardan qorqınıştı ün estidi. 

 

IV.

Künniñ şığuına jartı sağat qalğanda meni oyatıp, otryadtıñ jinalıp Esildiñ arğı betinde jüruge dayındalıp jatqanın habarladı. Kazarmada mağan tünep şığuğa bir bölme bergen bolatın, ketip bara jatıp artımdağı kazarmağa tağı qaradım. Eriksiz  tüsken oy –  birneşe kün men tün aşıq aspannıñ astında jüretinim, qaşan  baspanalı bireu  kirgizip qonaq etkenşe eşqanday qwrılıstı körmeytinim anıq.

Jarqayıñ-Ağaştıñ tübindegi Esil - tayız jäne arnası keñ emes eken. Jazda onı kez kelgen jerinen qauipsiz keşip ötuge boladı. Biraq, däl sol kezde jañbırdıñ köptiginen onıñ arnası tolıp ketip, arğı betine tek parommen ğana ötetin jağdayğa tap boldıq. Ağısı onşa qattı emes eken, sondıqtan kazaktar attarın jüzdirip, özderi qaru-jarağı men kiimderin parommen ötkizdi. Menimen birge paromda jası on segizder şamasında qazaqtıñ qızı boldı. Bwl mağan dalada kezdesken alğaşqı qazaq qızı edi. Kelbetti, körikti qız eken, biraq eşqanday sipattauğa kelmeytin las, neşe türli şüberekterdi üstine orap alğan, kiimderi de, beti de las. Qolında qamşısı bar, Gogol'diñ sözimen aytqanda, nağız beyneli kazaktardı körip twrsa da olarğa  eş sıy-qwrmetsiz közqaraspen qarauı qızğa erekşe aybındı jüz beredi. Jağağa jetkenimiz sol eken, qız dalanıñ amazonkası siyaqtı jağada twrğan atına qarğıp minip mağan basımen belgi berdi de, tegis dalamen oqtay wşıp kete berdi. Bwl qız bekinisten jıraq emes jerde köşip-qonıp jüretin auıldan eken.

Joğarıda ayttım ğoy, bizdiñ otryad san jağınan köp emes bolatın, biraq oğan qaramastan  qaptağan tötenşe jwmıstardı atqarıp jürgendey körinetin. Tañerteñgi salqın suğa deneleri toñıp qalğan kazaktar tezdetip kiinip attarın erttep jattı. Attar bolsa su bolğan jalın silkip pırıldap osqırıp jatır. Tüyeler eñ birinşi bolıp sudan ötkizilgen bolatın, olardıñ üstine otryad üşin kepken nan men jarma salınğan qaptar tielgen.  Şıdamdı januarlar jerde qozğalmay jatır, üsterine tielgen orasan ülken jükten özderi körinbeydi. Kez kelgen minutta şabuıl bolıp qalu mümkindigin eskerip, barlıq äskeri saqtıq şaraların jasap qoydıq. Birneşe adamdı avangard esebinde alğa, jolbasşılar jürgen jaqqa jiberdik. Sonımen birge üş adamnan bir şaqırım alğa, oñımız ben solımızğa jiberip eki qanatımızda otryadtar jürip kele jattı. Tüyeler qiqarlanıp, aldağı jolında bolatın qiındıqtardı sezgendey birazğa deyin twrğısı kelmedi. Jolserikter qayta-qayta jwlğılap «çok, çok» dep qoymağasın ğana jabayı dauıspen ökirip orındarınan twrdı. Kazaktar Qwdayğa şoqınıp, oficerdiñ komandasınan keyin otryad jwmıla alğa jıljıdı.

Jarqayıñ-Ağaştan birneşe şaqırım jürgen soñ dala wlanğayır qaşıqtıqtan keyingi erekşelikke - öli denege aynalğanday boladı. Dala betiniñ jeñil tolqındılığı wzaq qiırğa köz jügirtuge mümkindik bermeydi, barlıq jerde köz aldıñda süreñ körinis –  jüdeu sirek ösip twrğan qoñır tüsti  maysara dep atalatın şöptiñ arasınan qwm men sazdı ğana köresiñ. Kögildir aspandağı mausımnıñ küni dalağa jarqırap säulesin şaşqanına qaramastan dala mwñdı bolıp körindi. Tabiğattıñ tırday jalañaş ekendigin jasıratın eşqanday belgisizdik, eşqanday aldauşılıq joq, Attı qamşımen bir siltep aldağı avangardta kele jatqandardı men negizgi küşterdiñ ortasına kelgende toqtattım. Adamdardıñ sözderi mağan estilmesin, eşkimge alañdamay birneşe minut tätti de mwñdı sezimderime berilip, şöl dalalıq keñistikte jalğız qalğım keldi. Adam balasınıñ biliginen osınşa erkin jatqan jer şarınıñ kişkentay böligin eşqaşan körgen emespin.  Barlıq jerdegi biliktiñ tabiğatqa degen qojayındığı eş jerden bayqalmaydı; tipti onıñ bwrınğı izderi de bayqalmaydı. Bükil adamzat balası  añsağan ölkege biz birinşi bolıp ayaq basıp otırğandaymız.

Dala mağan böten körinip, qonaqjaylığın tanıtpağanday bolıp körinse,  onıñ esesine ondağı barlıq jändikter men maqwlıqtarğa soğwrlım erkindik molınan berilgen siyaqtı. Köz aldıma jerdi tasqın su basqanğa deyingi älemniñ bir sınıq böligi keldi, ol kezde Kyuv'eniñ aytuınşa jer betin januarlar jaylağan. Dala tügelimen qazılğan inderge tolı, sondıqtan da at üstinde saq otıruğa tiispin, sebebi atım inderge ayağın swğıp ala berdi. Suır tışqandar mağan qızıqqan keyippen bwrın körmegen qonaq siyaqtı qaraydı, tek at twyağınan ğana qaşıp inine tığıladı. San jetpes tarbağan tışqandar nemese jer qoyandar jolımdı kesip ötip jatır. Tarbağandar jügirmeydi, artqı ayağımen sekiredi, olardıñ artqı ayaqtarı aldıñğısınan wzın keledi. Anda-sanda aldımızdan kiikter oqtay ağıp ötedi, yadronıñ rikoşeti siyaqtı sekirip jügiredi. Qaraqwstar men bürkitter aspanda samğap jem izdep jür. Köpten kütken,  añ men qwstıñ köptigi otryadımızdağı añşılardıñ köñilin köterip tastadı.

Kün kökjiekten köterilgen sayın ıstıq ta küşeye berdi, bir kezde şıdauğa mümkin bolmaytın jağdayğa jettik. Jerdiñ qara topırağı tüsken jılılıqtı qabıldap tömengi qabattarına  atmosferanıñ ıstıqtığınıñ monşaday därejege jetkenin habarlauda. Aldımızdağı birneşe jüz şaqırımdar boyında şañqay künnen köleñkesine tığılatın  birde bir ağaştıñ kezdespeui mümkin degen oy meni ğana emes, ärbirimizdi mazasızdandırıp, alğaş ret dalağa kelgen sibirlikterdi qorqıtıp keledi. Şarşağandıqtan basımdı salbıratıp kele jatqan edim, atım sürinip ketti de barlıq uayımdı oylarımdı üzip tastadı. Eriksiz joğarı qaradım, sol kezde köz aldımnan keremet körinis aşılıp, aldımızdan ülkendigi äjeptäuir ülken köl körindi,  qarama-qarsı jağasında men köpten beri körmegen qalıñ orman ösip twr. Köldiñ birneşe aralşıqtarı bar, olar da  ağaştarmen kömkerilgen.  Su men jasıl köktiñ qospası süykimdi landşaftı qwrap twr. Tañğalğanım, bwl köldiñ keşe ğana erekşe ıjdağattıqpen  qarağan topografiyalıq kartada  joq bolğanı. Osı swraqtı kazaktardıñ birine qoyğanımda, onıñ jauabı meni tañqaldırğan ğajap körinisti bıt-şıt etti.  Bwl Evropada sağım dep atalatın eles körinis edi. Istıqpen küygen aua döñes aynanıñ qwbılısın jasap dalanıñ şöbin biik ağaştar etip körsetedi, al kögildir aspannıñ şağılısuı sudı dastarhan etip jayıp körsetedi. Közdiñ sağımdı körip, sonıñ aldauına şıdau qiınnıñ qiını; biz üşin nağız Tantaldıñ azabı boldı. Istıq pen şölden dem ala almay kele jatqan bizderge alıs emes jerden köleñke men sudı köremiz, ol qayta-qayta körinip, sol zamatta alhimikter izdegen wlı jañalıq siyaqtı joq bolıp ketedi

 

Birneşe sağatqa sozılıp äbden şarşatqan osı jürisimizden keyin, alıstan qara jerdiñ betinen  biik emes, biraq, tike jardıñ tabanınan  ireñdegen tar jasıl jolaq körindi. Bwl jolaq qaytadan bizdiñ joldıñ boyınan şıqqan Esildiñ ağısı ekenin bildiredi. Kädimgidey ğana, qasıñnan birneşe sajın jerde, biraq tek özenniñ  nemese özenşiktiñ jağasında jılqığa jemşöpke jaramdı şüygin şöp ösip twr. Sondıqtan da dalada jüru öte qiınnıñ qiını. Keyde äbden şarşağan atpen jem men suğa jetu üşin toqtamay wzaq ötkeldi jolmen jüruge tura keledi. Bärin biletin jetik jolbasşı osındayda öte qajet;  Onsız adamdardı birneşe künge adastıru qiın emes.  Bizde dalanıñ öte däl tüsirilgen kartası bar, biraq onıñ özi de otryadtıñ bastığın qiındıqtan şığara almaydı. Kartada özenşikter men kölder öte däl körsetiledi, biraq olarda bir tamşı da su bolmaydı. Ras, köktemde olar erigen qardıñ sularına toladı, küzge qaray kölder qalıñ qamısqa tolıp, balıqtıñ ornına qabandar men borsıqtar örip jüredi. Dalalıq özenşikterdiñ köp jağdayda ağısı naşar, jazda tipti toqtap qaladı. Wzın qwrğaq añğarlar kezdesedi, olardıñ wzındığı keyde birneşe jüz şaqırımğa jetui mümkin, onı bizdiñ kartalarda pälenşe degen özen dep belgilegen. Bwl añğarlarda keyde suı jaz boyı saqtalatın tereñ şüñetter kezdesedi, olardıñ arası birneşe şaqırım boladı. Kazaktar olardı qayır su, kölşikter dep ataydı, osı jerlerge otryadtar tüneuge toqtaydı. Mwnday özenderdiñ suı aqpağandıqtan bwzıladı, onı jiirkenbey işe almaysıñ. Sondıqtan da dalağa jolğa şıqqanda neşe türli joqşılıqtarğa dayın bolu kerek, tüyeler siyaqtı tamaq pen suğa talğampaz bolmauğa üyrenu qajet.

Dalanıñ är jerinde şaşırañqı kezdesetin osı bir şağın oazisterdiñ mısalımen tabiğat sayahatşını jolında kezdesken, közine köringen neşe türli jağımsız körinisterdi wmıttıruğa tırısadı. Qayır sulardıñ saqtağan ılğalı olardıñ aynalasındağı ösimdikterge quat berip twradı. Qalıñ ösken itmwrınnıñ bwtaları men basqa da tolıp jatqan gülder jağalaudı jaynatıp, jerdiñ osı bir böligin qoldan ösirgen gülzar siyaqtı etedi. Sonımen qatar, osı qayırlı jağalar işi adamdı körip ürikpeytin  qwsqa tolı, qorıqpay özi mıltıqtıñ auzına jaqındaydı.  Añşılıq jasauğa bolar edi, biraq bwlay añ aulau qızıq emes qoy, sebebi añşığa belgisizdik qajet, jüregin tıñdap twrıp añdı kütu mwnda joq. Otryadtağı balıqşılar tünegen kezindegi wstağan balıqtarımen maqtanuına boladı. Şüñetterde balıqtıñ köptigi sonşa, süzgi qaltamen wstauğa boladı. Keyde olardıñ sätti tabıstarı kazaktarğa wnamağan kezderi de boldı. Bir ret kazaktardıñ özderi wstağan däu şortandardı laqtırğandarın kördim, sebebi şortandardıñ işinen dala tışqandarı şığıptı. Mwnday şortandardı kazaktar jeuge barmadı, jiirkengennen emes, sebebi sol kez Petrov postınıñ (orazasınıñ) mezgili bolğandıqtan, tek qarapayım tamaq jeuge mindetti edi.

Mingenimiz jalğız ğana at bolğandıqtan, bizge wzaq qaşıqtıqqa jorıq jasauğa bolmaytın, onıñ üstine kütpegen jağday kezdesip qaluı mümkin, jırtqıştardıñ (qazaqtardı aytıp otır, S.J.) izine tüse  qalsaq attarımız şarşağan at bolmauı kerek. Täuligine şamamen 30-dan 40 şaqırımğa deyin ötip jürmiz, biraq qaynap twrğan ıstıq kezinde. Tünde küzetşilerimiz qanşama saq bolsa da jayılıp jürgen attarımızdı quıp ketuden saqtay almaydı. Kün batqan soñ attardı törtbwrıştı kareniñ (kare – jayau äskerdiñ törtbwrışpen ornalasuı, S.J.) ortasına atbaylauğa qoyıp, tek tañ aldında ğana jayıluğa jiberemiz. Sebebi jılqılar tañerteñgi salqınmen şöpti  qwmartıp jeydi. Sondıqtan, jorıqqa tañğı jetiden bwrın jäne künniñ jartısı auğannan keyin şığuğa bolmaytın.

Jorıqqa şığardıñ aldında otryadımızdıñ müşeleriniñ boylarında   sezimderi tolıp, küş-quat jinağanday körinis ornaytın, dalanıñ moladay tınıştığına bwl ärine kereğar körinis. Kazaktar özderiniñ zarlı änderin aytadı, mağan olardıñ bwl änderiniñ tereñ sezimmen aytılatındığı, änderdiñ işindegi  maqamınıñ tereñ mağınası men erekşeligi wnaydı.  Sibirde wlıresey guberniyalarında nemese Kişirossiyada  qarapayım halıq aytıp jürgen änderdi sirek estidim. Sibirdiñ än qorı boyınşa öziniñ repertuarı bar, olardı basıp şığarsa dwrıs bolar edi.

Osı mañda sayahattap jürgen Ş-k degen jaratılıstanuşı mırza Sibir öleñderiniñ özi qwrastırğan äjeptäuir ülken jinağın körsetken edi. Jwrtşılıqtı sol jinaqpen tanıstırmasa ökinişti boladı. Kazaktar halıq änderinen basqa  keyde orıstıñ romanstarın da orındaytın, biraq olardıñ sözderin özderine beyimdep aytadı. Kazaktardıñ köpşiligi sauattı bolğandıqtan, Sibirdiñ kazaktar twratın stanicalarına barğan ärbir änşi onda öziniñ bolğandığı jaylı iz qaldıradı. Bir jolı qasımda kele jatqan kazaktıñ  (basqalardan bölinip) öleñdetip (reçitativpen) aytıp kele jatqan wzaq tausılmaytın änin onşa män bermey tıñdap kele jattım. Bir kezde änniñ öte wzaqtığına nazar audarıp, sözderine qwlağımdı tosıp tıñdasam, apırmay, bwl kazakqa jadınıñ erekşeligi üşin sıylıq beru kerek şığar, Puşkinniñ «Anjelosın» basınan ayağına deyin ändetip aytıptı!

Otryadımızdağı qazaqtardıñ sanı on adam, öz aldına toptalıp otıradı, ayqaylap söylegen kezderde kazaktardıñ änderin basıp ketedi. Men bwl jerde muzıkağa baylanıstı kosmopolit bolıp aldım.   Karabahta tipti sans sourciller de tıñdağan edim, tolıq parsı orkestri, onıñ dausınan qabırğalardıñ özi qwlauı mümkin. Biraq, qazaqtardıñ än aytuımen eş kelisetin jayım joq. Olar özderiniñ muzıkasına ülgi etip, aşulanğan tüyelerdiñ qwlaq jarıp ökiretin dauısın alğanğa wqsaydı. Elikteuşi köp jağdayda  tüpnwsqadan jaqsı bola  almaydı emes pe, sol siyaqtı qazaqtar da muzıkalıq jağınan qos örkeşti maestro wstazdarınan köp keyin qalıp qoyıptı. Änderiniñ köpşiligi suırıp salıp aytuğa sayadı, maqamı özgermeydi, bireu ğana. Jarısqa eki änşi tüsedi. Äueli bireui birneşe öleñdi ayqaylap aytadı, eñ bastısı - wyqasqa mañız beredi, mağınası - ekinşi üşinşi närse. Sosın ekinşisi oğan jauap beredi, dwrıstap aytqanda, ol da oğan öleñmen jauap qaytaradı. Qaytarğan jauabı neğwrlım kütpegen twrğıda bolsa, yağni  neğwrlım dalbasa mağınada jauap berse, soğwrlım tıñdauşılar dauıstap, külip qoldaydı. Osıdan-aq, eki-üş sağatqa sozılatın bwl dalbasanıñ qanday aqımaqsızdıqqa apararın  bile beriñizder.

Ärtürli dauıspen aytılğan otryadtağı koncertimiz tüske taman toqtadı. Istıq osı kezde şıdatpaydı, jorıqşıl bwlbwldarımızdıñ tamaqtarı qwrğap, qazaqtıñ suırıp salma aqındarı şarşap, darını tausılıp qanatı qayrılsa kerek. Anda-sanda tüye aydauşılardıñ ayqayı men boqtağan dauıstarı estiledi, sirä aydauğa könbegen tüyege ayqaylap jatsa kerek. Tizbe jiptegi keybir tüye  öz betinşe toqtap şüygin şöpten jeuge toqtaydı da, biriniñ artınan biri kele jatqan tüyelerdiñ tizbesin bwzadı.

Aldında kele jatqandar bir kezde toqtadı, bwl tüneuge toqtaytınımızdı bildiredi. Attar men tüyeler jürisin tezdete bastadı; uryadnikter oficerlerdiñ aytqanı boyınşa kazaktar nayzaların jerge qadap kare qwrılısınıñ bwrıştarın belgiley bastadı. Sonımen birge jan-jaqqa baqılau beketteri qoyılıp bolğan soñ, attar men tüyelerdiñ er-toqımdarı men jükteri tüsirile bastadı. Tüyelerdiñ jükterin tüsiru tağı da  azap jwmıs. Tüyelerdi könbis januar dep aytuşılar, sirä olardı tek suretterden ğana körgender bolsa kerek. Qırsıqtığı eşqanday sipattauğa kelmeydi. Olar ul'trakonservativti partiyağa jatadı, sondıqtan özderin in statu quo märtebesinde wstaydı.Tüyeler tizerlep jatqanşa üsterindegi jükti tüsiruge bolmaydı, älde täkapparlığınan ba, köpke deyin tizelep jatudı qor sanap könbeydi. Kazaktar qırsıq januardı köndirmek bolıp aldıñğı bir ayağın köterip jippen moynına baylap qoyadı. Üş ayaqpen mañğazdanıp twrğan tüyeni köru qızıqtıñ qızığı. Şamamen bes minuttay ötken soñ qıñır januar ıñğaysız jağdayın sezine bastağanday boladı, tağı bir şama uaqıt küş jinap twradı da, aqır soñında jäymen tizerley bastaydı (bwl bizdiñ ata-babalarımız qoldanğan ädis, S.J.) Bwl divertissman är jolı tünegen sayın qaytalanıp, Polişinel' balalardı küldirgendey bizdi de küldirip otıradı.

Aqmola oblısı, 1801-1825, 1826-1850, Azat beketi (Azat), Atbasar, Jarqayıñ-Ağaş, Qaratomar beketi (Qaratomar), Kökşetau, Sankt-Peterburg (Petrograd), Han beketi, barımta (alaman) tonau, köterilis (bülikter), qalalar (bekinister), baspana, Qazaqstannıñ tarihı, qazaqtar, kazaçestvo, twlğalar, halıq şığarmaşılığı, poşta jolı, tabiğat (flora men fauna) añşılıq, ğalımdar (ğılım)

Dalada jürgen keziñde eriksizden qazaqtardıñ twrmıs saltın qabıldauğa mäjbürsiñ. Mısalı, şatırlardı bizdiñ äskerler beybit künderi jäne kavkazdıh ekspediciyalarda özimen birge alıp jüredi, al dalalıq jorıq kezderinde eş qoldanbaydı. Olar ıstıqtan da, suıqtan da az qorğaydı, al dalalıq jerde ıstıqtıñ da, suıqtıñ da azabın tartasıñ. Şatırlardıñ ornına oficerler üşin qazaqtıñ kiiz üyleri alındı, olar ıstıq ta da, suıq ta da peterburgtik sayajaylıq à jour üylermen  salıstırğanda beyimdilik jağı mol, bwl üylerdi  jıl sayın jazda qarğap-sileydi, biraq bäribir soltüstik astanamızdıñ twrğındarı üşin jalğa alınadı. Kiiz üy birneşe bölek-bölek kerege qanattardan twradı, qanattardıñ bastarın qosıp döñgelek şeñber qwradı.  Qanattardıñ közderi sırtınan  toqılğan şimen jabıladı. Keregeniñ qanattarınıñ arasında esikke orın qaldırılıp qamıstan toqılğan şi perdemen jabıladı. Keregeniñ bastarına jonılğan uıq dep atalatın ağaştardı baylaydı, onıñ bir wşı joğarıda twrğan şeñber siyaqtı  şañıraq dep atalatın döñgelektiñ arnayı jasağan tesikterine tığıladı. Tesikterge tığılğan uıqtar parabola formasındağı kümbezdi qwradı. Osılay kiiz üydiñ qañqası jasaladı da, üsti   kiizben (tuırlıq - S.J.) jabıladı. Şañıraq qana jabılmaydı, kiiz üydiñ ortasına jağılatın  ottıñ tütini şığuı üşin. Bwl jinalmalı baspana jazğa taptırmaytın üy, jabılğan kiizdi tömennen joğarı qaray köteruge boladı, sonıñ arqasında kiiz üyge aua soğıp twradı, ıstıqtıñ qızuı azayadı. Jaqsı tigilgen (qoyılğan) üyden eşqanday jañbır ötpeydi.

Kiiz üylerde birneşe apta twrğannan keyin ğana köşpelilerdiñ nege osınday ömirdi wnatatındığın, bizderdiñ jıljımaytın üylerimizdi wnatpaytının tüsine bastaysıñ. Kiiz üydiñ ieleri twrmıstıq jäne şarualıq zattarın öziniñ qalauınşa ornalastıradı. Bir kezde bastau alğan zattarın ornalastıru tärtibi keyin köşip-qonğan kezderde özgermeydi. Köşken sayın üyiñe kirgen kezde bwrınğı üyiñe seruennen oralıp kelgendey bolasıñ. Baqıttıñ bir tetigi -izdegeniñdi oñay tabatın ädette deuşilerdi qoldaytın bolsaq, at home sezimi köşip-qonuşılarda eşqaşan bwzılmaydı. Kün sayın köşip-qonu qanşama baqıt sezimine toltıradı deseñşi! Bügingi tünegen ornımızdağı jerdiñ şöbi naşar, suı aşılau, masaları jauday jabılıp tınıştıq bermeydi – erteñ bwl jerden köşip ketuime ne kedergi?  Men täueldi emespin, täueldi adam – wnasa da, wnamasa da, sol ornında qaluğa tiisti. Dala - wlanğayır şeksiz keñistik, barlıq jerde, kün säulesi tüsetin jerde, su ağıp jatır, şöbi şüygin, Qwdayım mağan tınıştıqtı baspananı dayındap qoyğan.

Ärine, mwnday erkin ömirdiñ jaman jaqtarı, onıñ jaqsı jaqtarın birneşe ese orap ketedi, biraq, ol jaylı keyin äñgimeleymin.

Istıq künge birneşe sağat qaqtalıp salqın kiiz üyge kirgende erekşe rahat sezimge bölenesiñ. Biraq mwnday şıdamsızdanıp kütetin minuttı wzaq kütesiñ. Tüyelerdiñ jükterin tüsirip bolğan soñ qazaqtar kiiz üydi tige bastaydı, ökinişke qaray olardıñ ıjdağattılığı isti tezdetpeydi. Bäri de oficerdiñ aldında qızmet etuge dayın ekendigin körsetpek bolıp, üşeui bir arqandı tartuğa jügiremin dep bir-birine kedergi jasaydı. Qayta-qayta   «Akrım, akrım» («aqırın» degeni, - S.J.) degen sözdi aytıp, onsız da jäy jürip jatqan jwmıstı bayaulatadı.

Biz toqtağan jerdiñ barlığında qazaqtardıñ molası bar. Mağan olar tañ qalatın sezim qaldırdı!  Biz eş jerde adam balasın kezdestirgen emespiz, tipti adam balsınıñ izi de joq. Bwl jerler mağan adam balası twrmağan ölke bolıp körindi, sebebi qazaqtar biz jürip ötken jaqpen jazda eşqaşan köşip-qonıp jürmeydi. Adamzat balasın eske tüsiretin birden bir zat -  molalar. Süytip, osı bir qonaqjaylı emes ölkede bizdi süyekteri äldeqaşan qurap qalğan marqwmdar ğana qabıldadı. Qazaqtıñ molaları tizbektep qoyılğan tastarmen belgilenedi, moladan jalğasıp qoyılğan mayda tastar tizbegi suğa baratın bağıttı körsetedi. Olardıñ oyınşa, tastar marqwmğa suğa baratın joldı körsetedi, marqwm tün sayın şöldegen kezde jaqın jerdegi qayırğa barıp su işedi. Molalardıñ arasında aqsüyekter jatqan zirattar da kezdesedi, olardıñ qabirleriniñ üstine tastan  mıqtı qwrılıstar salınğan.  Alıstan qarağanda kiiz üydiñ formasınday. Kiretin esigi öte tömen, ol jerge jatatın orınğa wqsas kişigirim eskertkiş qoyıladı. Kümbeziniñ eñ joğarğı wşına köp jağdayda tüsi men porımı özgeşe tas qoyadı. Bwl tastardı qazaqtar köp qarajat jwmsap Türkistan nemese Bwqaradağı (Samarqannıñ kök tasın aytıp otır, - S.J.) ataqtı äulie jatqan jerlerden alıp kelip qoyadı. Jazular öte sirek kezdesedi, sebebi dalada sauattı adamdar öte az bolğandıqtan; jazuı bar tastarda marqwmnıñ atı nemese oğan maqtau söz emes, Qwrannıñ sözderi jazıladı: marqwmğa maqtau söz jazu Mwhammedtiñ dininde  maqwldanbaydı.

Äytse de qazaqtar öz ajalımen ölgen ataqtı adamdarğa qoyılğan eskertkişterdi jaqsı biledi. Köp jağdayda bwl marqwmdar tolıq wmıtılıp qaladı, biraq olardıñ attarı qoyılğan eskertkişterge baylanıstı halıqtıñ jadında saqtaladı. Onıñ sebebi öte qarapayım, dalada aşıq teñizdegi siyaqtı,  geografiyalıq nükteler öte az kezdesedi. Sol sebepten de eskertkişi bar zirattar öz atauların ülken şatqaldarğa beredi. Bwl ataular rudan ruğa, tipti bizdiñ geografiyalıq ataularğa berilip te jatır. Mäñgilikke atın qaldırudıñ osı bir arzan jolı Gerostratqa belgili bolğan bolsa, ol söz joq Dianin hramın örtemegen bolar edi.

Qazaqtıñ molaları tereñ qazılmaydı; marqwm bözden tigilgen kiimge kigizilip, jatqızılıp emes, otırğızıp qoyıladı, sosın  topıraq salınbaydı, üsti bwtamen jabıladı. Dindarlardıñ aytuınşa, marqwmdı jerge berip odan 40 qadam alıstağan soñ oğan perişteler kelip jauap ala bastaydı. Marqwmdı ömirde jasağan ülken, kişi künäları üşin jazalaydı: tazalıqqa baylanıstı ädet-ğwrıptardı dwrıs saqtamağanı üşin, wzın mwrtı üşin t.b. Erekşe ülken künäları üşin jazanı marqwm eñ Soñğı sottan keyin aladı.

Eşkim twrmaytın aydalada jatqan qabirlerdiñ tınıştığı öte sirek bwzıladı. Bir jolı osınday eskertkiştiñ işinde  joldasımmen söylesip otırıp bir erekşe jañğırıqtı estidim. Belgisiz üşinşi adam bizdiñ äñgimemizge qatısıp otırğanday boldı. Jañğırıqtıñ küşin sınamaq bolıp pistoletten atıp jiberdim. Sol mezette aynalanıñ bäri tirilip ketkendey boldı. Auada qorqınıştı diril bastalıp, qarañğıda mağan körinbegen qatal qanattılar betimdi qanatımen birneşe ret jelpip ötti. Pistoletimniñ dauısı Mwhammedtiñ jazalauşı periştelerin qorqıtıp jibergen bolar dep oyladım., biraq istiñ mäni oñay edi. Meniñ atqan oğımnıñ dauısı osınday eskertkiş mazarlardı mekendeytin  ondağan jarqanattardı oyatıp jibergen eken.

Osınday qorımdardıñ qasınan ötken kezderimizde bizdiñ  qazaqtar mindetti türde toqtaytın. Dalada qalıptasqan dästür boyınşa jolauşı toqtap, atınan tüsip zirattıñ qasına kiiminiñ bir şüberegin nemese atınıñ jalınıñ qılın baylap ketui kerek. Qazaqtar däl osı dästürdi äulieli  dep sanalatın jerlerge de jasaydı, qazaqta mwnday äulieli jerler öte köp kezdesedi. Adamnıñ nazarına tüsetin ärbir zat, mısalı jalğız ülken tas nemese qurap qalğan bwta äulieli dep sanaladı. Qwday osınday zattardı qwpiya maqsatpen, ärbir jolauşınıñ közine tüssin dep jasağan deydi qazaqtar.

Biz oñtüstikke qaray Wlıtaudı bettep tike jürip kelemiz. Jolımız Orınborğa bağınatın Sibir vedomstvosı dalasınıñ şekarasımen säykes keledi. Är keş sayın jartılay keuip qalğan bwlaqtarğa toqtap keldik, bwlaqtardıñ barlığı Torğay dep ataladı. Dalalıq jerde bir öñirden bastau alatın özenşikterdiñ barlığı bir ğana atpen atalıp, bir birinen  özenşikterdiñ aldına qoyılatın sın esimmen özgeşelenedi. Mısalı, Jarqayıñ-Ağaş pen Wlıtau arasındağı batısqa qaray ağatın özenşikter Torğay dep, orısşa «javoronok» dep ataladı. 60-tan astam Torğay bar eken, olardıñ bir birinen ayırmaşılığı, aldına qoyılatın sın esimde: qara, sarı t. b. Olardıñ bäri de Wlı Torğayğa qwyadı. Wlı Torğay, Irğız ekeui qamıstarğa, sosın twzdı batpaqtarğa (Aqsaqal Berbi dep atalatın) jetip joğalıp ketedi.

Osılay birneşe kün jürip kelemiz, dalanıñ tüsi özgerer emes. Eşteñe öspeytin jer, sudıñ tapşılığı, barlıq jerde dalanıñ süreñsiz kelbeti, jan-jaqtıñ barlığı tüsi kökjiekpen  birdey bolıp qoşqıl  ösken maysara şöbi. Anda-sanda boz seleu basqan jer jolaqtarı kezdesedi; bir qarağan közge kümistey jıltırağan bwl şöptiñ tüsi äjeptäuir wnamdı. Üstinen jel jelpip ötken kezde  kümis tolqındarı bar teñiz siyaqtı bolıp körinedi.. Sodırlar jaylı swrap biletin bireudi kezdestirsek dep şıdamsızdanıp kelemiz, biraq kiik pen qwlandardan basqa eşkimdi kezdestirmedik. Aldımızda jäne qos büyirimizde kele jatqan kazaktardan köz almaymız. Olar bir minutqa toqtay qalsa, otryadta quanıştı sezim jaylap ketedi – däl solay, jaña zattı kördi; biraq bizdiñ bwl qiyalımız tez ayaqtaladı. Bir ret aldımızdan üş qazaqtı kördik, olar bizdi kördi de bwrılıp qaşa jöneldi. Wzaq quıp äreñ degende wstadıq. Süytsek, olar bizdiñ Wlıtaudağı otryadtan qağazben jwmsalğandar eken. Bizdi tanımay sodırlar dep oylaptı.

Aqırı, alıstağı kökjiekten  Wlıtau taularınıñ şıñdarı körindi-au, onıñ eki büyirinde Arğanata tauı men Kişitau da körindi. Taular dalanıñ tegis jazığında jäylap körinip biiktey bastadı, taudıñ etegine deyin eşteñe öspeytin qu dala qalpı saqtalğan. Bwl taular jazıq dalada öz aldına derbes ornalasqandıqtan beynesi men pişini,  kök aspanda  suret  bolıp nüktelenip twrğanın anıq köre alasıñ. Taudıñ tar añğarına tüsken soñ kenetten basqa ölkege kelgendey boldıq. Tike jartastardan taza sudıñ bwlağı ağıp jatır, attarımız ağıp jatqan sansız bwlaqtardıñ jağasında qalıñ ösken şöptiñ arasımen äreñ jürip keledi.  Köp wzamay osıdan bir ay bwrın Wlıtauğa kelip ornalasqan otryadqa kelip qosıldıq.

(Jalğası bar. Bası mına siltemelerde: http://abai.kz/post/49234;http://abai.kz/post/50361; http://abai.kz/post/51010)

Orıs tilinen audarğan Sağat Jüsip

Abai.kz

0 pikir