Seysenbi, 31 Naurız 2020
Jañalıqtar 2122 0 pikir 29 Qaraşa, 2010 sağat 04:30

Nwrila Bektemirova. Jasöspirimderdiñ özine-özi qol jwmsauı kün sanap köbeyip keledi

Özine-özi qol jwmsap, qasaqana janın qiyu jağdayı Almatı oblıs boyınşa azaymay otır. Əsirese besikten beli şıqpay jatıp, osınday oqıs qadamğa barğan balalardıñ sanı da jeterlik. Egerde eresek adamdardıñ ərtürli jan küyzelisi bolsa, alañsız ba-lalıq şaqtı bastan keşirip jatqan mektep oquşılarınıñ öz-özderine qol jwmsauın tötenşe jağdaylar qatarına jatqızu kerek. Suicidti dərigerler aurudıñ bir türi dese, psihologtar bwl jan küyzelisiniñ körinisi degen tüyin aytadı. Almatı oblısı boyınşa 2008 jı-lı 38 mektep oquşısı öz-özine qol jwmsasa, 2009 jılı bwl körsetkiş 25 oquşını, 2010 jılı da bwl ata-anasına qasiret-qayğı əkelgen jağday sanı azaymay twr.

Soñğı uaqıt işinde 17 bala öz-özine qol jwmsasa, 2-uin därigerler qwtqarıp qalğan. Oblıs boyınşa suicid faktileri köbirek tirkelgen audandar qatarına Rayımbek, Eñbekşiqazaq, Jambıl, Köksu, Aqsu, Sarqant jatadı. Barlıq bolğan qayğılı oqiğalar qılmıstı isterdiñ betterinde jazıla bermeytin özindik sırı bar. Osınday jağdayğa duşar bolğan otbasınıñ anası Jañıl mınanı ayttı.

Özine-özi qol jwmsap, qasaqana janın qiyu jağdayı Almatı oblıs boyınşa azaymay otır. Əsirese besikten beli şıqpay jatıp, osınday oqıs qadamğa barğan balalardıñ sanı da jeterlik. Egerde eresek adamdardıñ ərtürli jan küyzelisi bolsa, alañsız ba-lalıq şaqtı bastan keşirip jatqan mektep oquşılarınıñ öz-özderine qol jwmsauın tötenşe jağdaylar qatarına jatqızu kerek. Suicidti dərigerler aurudıñ bir türi dese, psihologtar bwl jan küyzelisiniñ körinisi degen tüyin aytadı. Almatı oblısı boyınşa 2008 jı-lı 38 mektep oquşısı öz-özine qol jwmsasa, 2009 jılı bwl körsetkiş 25 oquşını, 2010 jılı da bwl ata-anasına qasiret-qayğı əkelgen jağday sanı azaymay twr.

Soñğı uaqıt işinde 17 bala öz-özine qol jwmsasa, 2-uin därigerler qwtqarıp qalğan. Oblıs boyınşa suicid faktileri köbirek tirkelgen audandar qatarına Rayımbek, Eñbekşiqazaq, Jambıl, Köksu, Aqsu, Sarqant jatadı. Barlıq bolğan qayğılı oqiğalar qılmıstı isterdiñ betterinde jazıla bermeytin özindik sırı bar. Osınday jağdayğa duşar bolğan otbasınıñ anası Jañıl mınanı ayttı.

- Balam Samat öte sımbattı, qabiletti edi. Sportpen de şwğıldanatın, oqısam, mamandıq alsam dep qattı armandaytın. 9-sınıpqa köşken soñ, özi bir türli twyıq bolıp, özgerip ketti. Jasırıp qayteyin, äkesi qattı işimdikke salınıp, köşe kezip ketetin boldı. Erjetip qalğan balam oğan da qattı namıs-tanatın. Üyde de wrıs-janjal köbeydi, meniñ alğan kişkene zeynetaqım jetpey jatadı. Bir küni wlım mektep-te jinauğa aqşa swrağanda, men oğan beretin aqşam joq ekenin ayttım. Bolğanı sol, arı ne bolğanın bilmeymin, qorağa barıp asılıp qalıp-tı. Mwğalimderdiñ barlığı birauızdan biz aqşa swrağan joqpız, ol ötirik äñgime dep bet baqtırmadı. Meyli ğoy, bireudi jazalap, qaralağanda balam qayta tirilip kelmeydi, biraq janımız auırıp, qattı küyzeliske wşıradıq, - dep köz jası köl bolıp, wzaq jıladı.

Erjetip qalğan balasınıñ özine-özi qol jwmsap, ömiri qırşınınan qiılğanı bizdiñ de qabırğamızğa batıp, bwl jerde eşkimniñ kinäsi joq, suicid degen auru bar ekenin aytıp tüsindirip, ananıñ qayğısın jeñildetuge tırıstıq.

- Qızım-au, ol auru bolsa däri-gerler nege emdemeydi? - dep közine jas tolğan äyel ärqaysısımızdıñ betimizge jaltaq-jaltaq etip qaray berdi. Biz jauap bere almay jerge qaradıq.

Osınday jağdayğa wşırağan ekinşi otbasınıñ altınşı sınıpta oqitın qızı öz-özine qol jwmsağan. Üyinde keşkilik teledidar körip otırğan qızın äkesi äldeqanday jaqqa jwmsasa kerek. Kino körip otırğan qızı til ala qoymağan soñ, äkesi qattı aşulanıp, teledidardı öşirip, söz qaytarğan qızın şapalaqpen bir salsa kerek. Bolğanı sol, üyden jılap şığıp ketken qız bir sağatqa jetpey asılıp qalğan. Bükil otbası qattı küyzeliske tüsip, soñı mwnday qayğığa wlasatının bilmegen äkesi qolına pışaq alıp, men de ölemin degende, bükil auıl äreñ alıp qalğan. Odan keyingi otbasınıñ qanday qaralı künderdi bastan keşirgenin aytuğa til jetpeytin şığar.

Bala künimizde biz de töbelesetinbiz, äke-şeşemizden tayaq jep, jılağanımız da bar, biraq aşumen öz janın qiıp jibergen qarşaday qızdıñ mına qadamı adam janın şoşıtarı anıq. Osınday jağdaylardı körip, bilip jürgen köp ata-ana balalarına «äy» deuge qorqıp jüretinin jasırmaydı. Birde Jamal degen ülken şeşey nemeresine:

- Qarağım, aşulanıp ne boldı? Jüykeñ neden jwqardı, soğıs kördiñ be, aşarşılıq kördiñ be? - dep wrısqanı bar.

Şınında da, qazirgi kezdegi bala-lardıñ psihologiyası bir türli ekenin ärbir söylese qalğan ata-ana da moyındap otır. Köp jağdayda twrmıs deñgeyi tömen otbasılardıñ balaları bügingi dükende jaynap twrğan kiim men tehnikalıq qwraldarğa qol jetkize almaydı. Onıñ üstine otbasında da bay men kedey turalı äñgimeler jii-jii aytıla bergendikten, balalar barlığın sol küyinde qabıldap, ömir boyı biz kedey, al basqalar bay bolıp ömir süredi degen bir işki küyiniş pen küyzelisti bastan keşiretini anıq. Bar-lıq jağımsız qwbılıstardı qalıñ boyauımen qabıldaytın balalardıñ özderine degen senimi joğalıp, aldağı bolaşaq tek qana aqşalı adamdardıñ enşisinde degen bir oğaş pikir payda bolatının boljau qiın emes. Biz osı jağdaylardı tağı balaları qaytıs bolğan ata-analarmen söylesu barısında anıqtadıq.

Al öz-özine qol jwmsap, ölimge bas tikken Asan wldıñ da özindik jan küyzelisi bolğanğa wqsaydı. Birge oqıp, özi wnatqan on altı jasar Gülbarşın jol apatınan qaytıs boladı. Ärine, bwl jasöspirimge auır soqqı bolıp tigen. On ekide bir güli aşılmağan jas qızdıñ o dünielik boluı jasöspirimniñ aqılına sıymasa kerek. Bwl qazanı ädiletsizdik dep qabıldağan. İşki auır jan küyzelisine eşkim üñilmegen, twyıqtalıp, öziniñ sanasındağı sansız oylarımen jalğız qala bergen, ömirge degen barlıq qwştarlığın joğaltıp, depressiyağa wşırağan, ömir bar da ölim bar ekenin moyındamağan. Eger der kezinde ata-anası nemese janındağı joldastarı bayqap, psiholog jaldap emdetse, jazılıp keter me edi, kim biledi? Biraq, oyın böliser janaşır jolda-sı janında bolmağan, äke-şeşemen aşıq äñgimege eş uaqıtta barmağan. Endi tuğan-tuısqan, ata-ana qayğığa duşar bolıp, «nege?» degen jauabı joq jalğız swraqpen küyinişti ömir sürip jatır.

Tağı bir anıqtalğan jağday törtin-şi sınıp oquşısı Erboldı eresek balalar künbe-kün ata-anasınan aqşa äkeluin talap etip otırğan. Biraz kün aqşa äkelip otırğan bala qorqıp, ata-anasına bwl jaydı aytpağan. Aqırı mektepke kirgizbey jolın tosqan bwzıq balalar künbe-kün qorqıta bergen soñ, amalsız öz-özine qol jwmsap, asılıp ölgen. Bolğan bitkeni sol, endi kelip kinälilerdi izdep tauıp kör. Birde-bir eresek balalar mwnı moyındağan joq, qılmıstı isti jabuğa tura kelgen.

Ötken HH ğasırdıñ basında avstriyalıq psiholog Zigmund Freyd alğaş ret adamnıñ özine-özi qol jwmsau psihologiyalıq tanım teoriyasın jasağan eken. Ol bwl jağday adamnıñ öz-özine ızaqorlıq, agressiyadan bolatının mälimdegen. Al, amerikalıq psiholog Karl Menninder Freydtıñ oyın odan äri talday tüsken. Ol suicidtiñ barlığı sanadan tıs jasalatın özara baylanıstı üş negizgi sebepke bölgen. Onıñ biri: öş alu - jek köruşilik (öltiru nieti), depressiya (tığırıqtan şığatın jol tappağandıqtan ölgisi kelu) jäne ki-näli sezimniñ küştiligi sonşalıqtı, özin-özi öltiruge baru.

Ekinşi bir amerikalıq psiholog Edvin Şneydman suicidtiñ öte mañızdı sebepterin jazğan. Mwnıñ işinde adam tözgisiz jan auruı, qoğamğa qajetsiz bolıp qalu qorqınışı, därmensizdik pen ümitsizdik jäne barlıq kürdeli mäselelerdi şeşetin ajal dep qalıptasqan pikir ekenine toqtalıp ötken.

Al şın mäninde, özine-özi qol jwmsaudı oylağan adamdar ömir sür-gisi kelip, kömek izdeytin körinedi. Biraq, ölimge bas tige otırıp, olardıñ arasında aynalasındağılarğa äldeneni däleldeudi maqsat etip qoyatındarı, osılayşa özderine köñil audarğısı keletinderi de jeterlik. Key jağdayda özine-özi qol jwmsaudı adam erlik pen küştilik degenge sıyğızadı.

Balalar arasındağı suicidtiñ aldın alu jöninde oblısta bekitilgen 2009-2010 jıldarğa arnalğan arnayı jospar bar. Bügingi küni suicid mäselesin tüpkilikti joyu mümkin bolmasa da, atalğan jağdaydı azaytu maqsatında balalar ömiriniñ qauipsizdigin qadağalau, sonımen qatar oquşılar, ata-analar arasında tüsindirme jwmıstarın jürgizu, osı barısta mektep wjımdarınıñ jauapkerşiligin arttıru turalı biraz şaralar jüzege asırılğan.

Ärine, biz bilim salasındağı jauaptı qızmetkerlerdi kinälaudan aulaqpız. Biraq, jasöspirimniñ janı şını sekildi bayqamasa şıtınap, jarılıp ketetinin olar jaqsı biluge tiis. Jalpı, köptegen mektepterde psiholog degen mamandıqtı atqarıp otırğan adamdardıñ bilimi säykes kelmeytinin bilim salasınıñ qızmetkerleri de moyındap otır. Oblıs boyınşa psiholog mamandığına köptegen mektep wjımı zäru bolıp otırğanı anıq. Osı salağa audandıq bilim böliminiñ bastıqtarı, mektep direktorları asa nazar audarıp, jauapkerşiligin arttıru kerek. Balalardıñ minez-qwlqındağı bayqalğan özgeriske, qwbılısqa zer sala qarap, ata-anasınıñ kömegimen aşıq äñgimege şaqırıp, sebepterin anıqtau siyaqtı şarualardıñ bası-qasında psihologtar jürui tiis ekenin uaqıt talap etip otır. Qajet bolğan jağdayda aqılı psihologtardıñ qızmetine jüginu joldarın da qarastırğan jön. Öytkeni tereñ depressiyağa wşırağan, jüykesi auırğan balanı aldımen kündelikti sabaqqa keletin wstazdar wjımı bayqaytını belgili. Birde-bir mwnday balanı nazardan tıs qaldıruğa bolmaydı. Al ata-analar öz balalarınıñ birinşi dosı, sırlası boluı däl qazir asa qajet bolıp otır. Barlıq balalar qinalğan sätte wl bolsa äkesi, qız bolsa şeşesimen aşıq äñgime jasauı özara senimdilikke äkeletini sözsiz. Öytkeni jasöspirimder köp jağdayda jan küyzelisin «wrsadı» dep ata-anasınan jasırıp qaluğa tırısadı. Onıñ artı ne bolatının joğarıda keltirilgen faktilerden bilip otırmız.

Al tağı bir aytarımız - Islam dininde özine-özi qol jwmsau künä ekenin osı balalardıñ köpşiligi bile bermeydi? Allanıñ bergen sıyı - qımbat ömirin qırşınınan öz erkimen qiyu haram is dep aytıladı. Osınday halde qaytıs bolğan adamdardıñ janazası şığarılmaydı. Bwl jayında da balalar arasında tüsinik jwmıstarı jürgizilui tiis şığar. Ärbir auıldağı meşit imamdarı da qolınan kelgen kömegin jasaydı.

Köptegen ata-ana men wstazdar wjımımen äñgimelesu barısında elimizde psiholog kömek körsetu or-talığın aşu qajettiligi mäselesi köterilip otırğanın aytpasqa bol-maydı. Bwl tek balalarğa ğana emes, eresekterge de asa qajet ekenin uaqıt däleldep otır. Qazirgi kezdegi jekemenşik psihologtarğa barıp, emdeludi köptegen otbasılardıñ, äsirese auıldı jerde twratın adamdardıñ qaltası kötere bermeydi. Onıñ üstine osınday qızmet bolatı-nın köp adamdardıñ biletinine kümänim bar. Ärbir balanıñ densaulığı, ömiri üşin küresetin kez kelgen siyaqtı. Bwl üşin qarjını ayamau kerek. Öytkeni därigerler suicidti emdeu qajet aurular qatarına jatqızıp otır. Mwnıñ bir erekşeligi - adamdar täni auırsa därigerge baradı, al jan auırsa qayda bararların bilmeydi. Sondıqtan da bwl auruğa köñil audaratın mezgil jetken siyaqtı. Düniege kelgen balalardı saqtau üşin şara qoldanbasaq, wltımızdı köbeyteyik, saqtayıq degen jalğan sözderdiñ qwnı joq ekenin bilemiz.

Biz bwl barısta şetelderdiñ ozıq ülgilerine köñil audarğanımız jön. Bası auırıp, baltırı sızdamay-aq, kişkene ğana küyzeliske tüsse, olardıñ adamdarı psihologiyalıq qızmetke jüginip, kömek alıp otıradı. Oy men sanalarında jürgen san mıñdağan küdikterine, jandarın sızdatqan kürdeli mäselelerin psihologtıñ aldında jayıp salıp, tığırıqtan şığar joldı birge izdeydi. Qarañğı-qapas ömirleriniñ soñında jarıq säule jağuğa tırısqan däriger-psihologtardıñ aqılın tıñdaydı. Bwl jwmıs olarda öte joğarı deñ-geyde wyımdastırılğan. Barlıq adamdar psihologtıñ qızmetin ünemi paydalanıp otıradı.

Bwl mäseleni şeşudiñ äldeqaşan uaqıtı keldi. Suicidti aurular qata-rına resmi türde jatqızıp, memleket tarapınan qarjı bölinuine ıqpal etu respublikalıq Densaulıq saqtau ministrliginiñ qwqına jatadı. Eger aurudıñ aldın alu turalı şaralar jüzege asırıla bastasa, «nege, nege öldi?» degen swraq azayatınına senimdimiz.

(Maqaladağı keyipkerlerdiñ atı-jöni belgili sebeptermen özgertilip alındı)

«Qazaqstan-Zaman» gazeti

 

0 pikir