Jeksenbi, 21 Şilde 2019
Tamır 6507 16 pikir 24 Säuir, 2018 sağat 11:07

«360 äulie» atauı qaydan şıqtı?

«Mañğıstau sonadaydan toñazıtqan.

                                                           Jüregin talay erdiñ qobaljıtqan» (Köne jırdan)

Mağan soñğı kezderi eñ köp qoyılatın swraqtardıñ biri ««360 äulie» atauı qaydan şıqtı jäne olardıñ kim ekendikterin qalay  anıqtauğa boladı?» delinedi.

Qazirgi tañda 360 äulieler jaylı bizdiñ biletinimiz:

Qarazım (Horezm) jerinde «360 äulie» attı köne qorım bar.

«Äulie üş jüz alpıs, sen de aman bol» (Sügir jırau Begendikwlınıñ «Horezmnen köşerde aytqanı»).

«Er Edige» jırında Toqtamıstıñ elimen qoştasatın twsı bılayşa berilgen:

Ey, baytağım, baytağım,

Bastap seni aldırttım.

Al, aman bol menen soñ.

Baytağımnıñ işinde

On san elim noğaylı,

Seni tağı aldırttım.

On san noğay işinde

ÜŞ JÜZ ALPIS otau qazağım,

Seni tağı aldırttım,

Al, aman bol menen soñ». Biz bwl joldardan bastapqı On san Nwq atamızdıñ elinen (ol jöninde alda arnayı toqtalatın bolamız)  bölinip şıqqan  360 otau elderdiñ bäri qazaq dep atalğanın köremiz. Qazaq otau dep, özi enşi berip, bölek şığarğan wldı aytadı, yağni qazaqtıñ otbasında qalay bolsa, eldik (memlekettik) deñgeyde de tura solay tabiği türde elge aynalıp twr.

Osı qasietti 360 sanı adam balasınıñ ömirinde mıqtap orın alğan. Qazirgi ğılımda sol atalarımız aytıp ketken qasietti 360 sanınan asıp eşqayda kete alğan joq.

Şeñber 360 gradusqa bölinedi. Jer öz şeñberin (360°) bir täulikte (24 sağatta) aynalıp şığadı.

Osı 360 sanı zamanaui eñ ozıq tehnologiyada da qoldanıladı. Mısalı,  Bublcam – bwl 360 gradus şolu bwrışımen keñ aumaqtı beynetüsirilim jasay alatın älemdegi eñ alğaşq ıekşn-kamera. Onıñ keñ aumaqtı qamtitın türli jaqtarğa bağıttalğan tört ob'ektivi bar. Üşeui büyir jaqtarına, al törtinşisi – üstige qaratılğan.

360 sanı Evropalıqtardıñ jazba tarihında sonau ejelgi Babıl (Vaviloniya)  zamanınan beri qasietti wğımdı bildiretini aytıladı. Babıldıqtar astronomiya ğılımınıñ negizin salğan. Bir aptanı jeti künge bölu, şeñberdi 360 gradusqa, sağattı 60 minutqa, minuttı 60 sekundqa, sekundtı 60 terciyağa bölu solardan bizge miras bolıp qalğan delinedi. Jwldızdarğa qarap bolaşaqtı boljau, yağni astrologiya da solardıñ arqasında tuğan. Bizdiñ «Ata-baba» dep söyleytinimizdegi Baba men Babıldıñ tübirles (atalas) bolatını osıdan. Mañğıstauda Qañğa-Baba, Temir-Baba, Kenti-Baba, Baba Tükti Şaştı Äziz, Omar baba attı äulie-qorımdar küni büginde de bar.

Tüsinikteme: Qazaqtıñ Ata-Babası, bügingişe aytqanda Atalar men Äkeler degen mağına beredi. Babalarımız arğı Atalarımızdıñ wrpağı. Bizder sol Ata-babalardan tarağan wrpaqpız. Biz onıñ «ayday ayğağın» mına joldardan köremiz:

«Türkistanda tümen bap,

Sayramda bar sansız bap,

Otırarda otız bap,

Baptardıñ babın swrasañ,

Eñ ülkeni Arıstan bap.

Pirlerdiñ Pirin swrasañ,

Medine de Mwhambet,

Türkistan da Qoja Ahmet

Mañğıstau da Pir  Beket».

Arabiyada 360 äulie attı qorım bar.

Mekke mañın qonıstanğan külli arab taypalarınıñ islam dini qaşan ayağınan nıq twrıp ketkenşe 360 balbal tastı «Äz äulie» twtıp tabınğan.

Mañğıstaudı bükil älem elderi «360 äulieli kieli Mañğıstau» dep ataydı.

XIX ğasırdıñ äygili aqındarınıñ biri Mwrat Möñkewlı (1843-1906) öziniñ «Üş qiyan» attı tolğauında:

Qaraqwm, Borsıq qasınan

Mal suarıp asqan jer.

Mañğıstaudıñ üş tübek,

Üş jüz alpıs äulie

Bes namazdıñ jayı üşin

Qadamdap ayaq basqan jer,–dep keletin jır joldarında da äulielerdiñ sanın 360 tirkesimen berip, sol äulielerdiñ Wlı Jaratuşını (Qwdaydı, Täñirdi, Allanı) alğaş tanığan jeri Mañğıstau ekenin ayşıqtap körsetedi. Qadamdap ayaq basu, sol jolğa alğaş şıqqan jer degendi bildiredi.

Sodan beri qanşa zaman, din, zañ özgergenmen äu bastağı 360 otau qazaqtı Atalarımız äulie dep äspettep auızdarınan tastamay keledi. Qazaq balası tiri twrsa olardıñ qasterlilik wğımı adamzat wrpağınıñ esinen eşqaşan şıqpaq emes.

«Mañğıstau jerinde saqtalğan añızdar boyınşa mwnda jergilikti halıq äulie sanağan 360 sopı ömir sürgen jäne jerlengen delinedi» (http://www.engime.org/mafistau-jerinde-satalfan-aizdar-bojinsha-mnda-jergilikti-hali.html?page=2).

Soñğı jazba derekterde Mañğıstaudağı äulieler sanı 360 emes, 362 delinip jür.  Oğan aytarımız, ejelgi şejire-dastandarda 362 dep aytılmağan:

«Äueli Alla, ekinşi

Üş jüz alpıs äulie

Qoldağan küni keñidik» (Sättiğwl Janğabıwlı «Zamananıñ sazına»).

«Üş jüz alpıs äulie –

Inabattı qartıñnan…» (Bäyimbet Teleuwlı «Bäyimbettiñ termesinen»).

«Hoş, aman bol, kieli

Üş jüz alpıs änbie» (Qalniyaz Şopıqwlı «Hoş, aman bol, qalğan jer»).

«Mañğıstaudıñ oyında

Üş jüz alpıs äulie,

Künäli pendeñ bolmasam

Osı jerde bir süye...» Qalniyaz aqınnıñ Jaskeleñmen aytısınan).

«Tili basqa, dini bölek jwrt wqqan,

Bw tirlikte janğa tirek bir twtqam —

Üş jüz alpıs Mañğıstauda äuliem,

Qanşa ğasır qanşa wrpaq "Pir" twtqan.

...Üş jüz alpıs äulielerim bir-bir kün ediñ. («360 äulie». Kitap - Meniñ aq ordam - Qamba.info).

Küni büginde de “Mañğıstaudıñ oyında üş jüz alpıs äulie, qısılğanda wlıñnıñ qoltığınan bir süye” dep siınıp kelemiz.

Qariyalarımız «Medina da Mwhambet, Türkistanda Qoja Ahmet, Mañğıstau da Pir Beket, 360 äulie jeley gör, jebey gör, sürinsek qoldap demey gör!» dep bataların berip jatadı.

«Är adamnıñ jaratılısında 360 buın bar. Olay bolsa, Alla tağalanı wlıqtasa, maqtau aytsa, «lä iläha illallah, subhanallah» dese, Qwdaydan keşirim tilese, el jüretin joldan tas, tiken nemese süyek sekildi närselerdi jol şetine alıp tastasa ne bolmasa jaqsılıqqa şaqırıp, jamandıqtan tıysa, osı jasağan jaqsılıqtarınıñ barlığı 360-qa jetse, sol künniñ keşine deyin tozaq otınan qorğaladı». Bwl buın jayında aytqan Mwhambet Payğambarımızdıñ hadisterinen üzindi. (http://mazhab.kz/kk/maqalalar/qulshylyq/360-buyn-turaly-ne-bilemiz-2595/).

Qazirgi anatomiya kitaptarın zerdelesek, adam denesinde 360 buın bar ekenin köremiz. Payğambarımız aytıp otırğan bwl san medicinalıq zertteulermen de däl şıqqan. Bwl bükil adamzattıñ jäne jeke adamdardıñ jaratılısı Allanıñ qalauımen qatar örilip twr degen söz.

Atalarımız mınaday tañğajayıp uaqıt jüyelerin paydalanğan:

«1. «Toğız şilde»: 40 kün h 9 şilde = 360 kün.

  1. «Tört toqsan»: 90 kün h 4 mausım = 360 kün.
  2.   «Azamattıq ay»: 30 kün h 12 ay = 360 kün.

Qazirgi bizdiñ küntizbemizdegi qazaqşa ay atauları — «Azamattıq ay» esimderi.

Kiiz üydegi küntizbe:

  1. Kiiz üydiñ 1 qanat keregesi – 12 qanattı kiiz üyde jıldıñ bir ayın, 6 qanattı kiiz üyde jıldıñ eki ayın bildiredi. YAğni, kiiz üydiñ jartı şeñberi 6 ay jazdı, ekinşi jartı şeñberi 6 ay qıstı beynelep twr.
  2. 12 aydı keregeniñ 30 tor közine köbeytsek (onı 30 kün sanap), 360 kün şığadı. Jıl sanına jetpeytin 5 nemese 6 «qonaq» künder – kiiz üydiñ esigine tiesili. Öytkeni qonaqtar kiiz üydiñ esiginen kiredi ğoy.
  3.   Şeñber türindegi şañıraqtıñ qaq ortası qosu belgisi (+) tärizdi bir-birimen ayqasıp twr. Ol törtkül dünieni 4 bölikke teñdey bölgen köne türki wğımın bildiredi. Tünde şañıraqtıñ tündigin aşsañ, Temirqazıqtı aynalıp qozğalğan jwldızdar körinedi. Sol arqılı tüngi uaqıttı anıqtauğa boladı. Kündiz şañıraqtan işke iks (h) belgisi tärizdi tüsken köleñkesi boyınşa kündizgi uaqıttı ajırata alasıñ. YAğni, şañıraq kün sağatı tärizdi.
  4. Altı qanat keregege ärqaysısı on-onnan barlığı 60 uıq baylanadı. Qay jağınan alıp qarağanda da 60 sanı 6 ay jaz nemese 6 ay qısqa, 1 sağattıñ işindegi 60 minötke, 360 kündik jılğa, nemese 360 gradustıq şeñberge öte ıñğaylı, ol qaldıqsız bölinedi.
  5. Astıñğı wşı keregege baylanatın, joğarğı wşı şañıraqtıñ arnayı tesikterine şanşılatın uıqtardıñ ärqaysınıñ arası küntizbelik közben qarağanda 6 künge, astronomiyalıq şeñberlik közben qarağanda teñ bolıp şığadı: 60 uıq h 6 kün nemese gradus =360 kün nemese osınşama gradus.
  6. Kiiz üydiñ sırtqı poşımı – jartı şarğa wqsas. Jer şarınıñ qay nüktesinde de adamdardıñ tas töbesinen twtas şar emes, sonıñ teñ jartısı bolıp sanalatın jartı şar tönip twradı, deydi zertteuşiler. Qazaqtardıñ ejelden-aq sonı bilip, onı kiiz üy pişiminde beyneleui öte tañ qalarlıq is», ekendgine kimniñ qanday dauı bar? (http://malimetter.kz/kun/).

Danalıq dep osını ayt! Özderi twratın «Altı qanat aq Ordasına» deyin däl osınday tabiği säykestikpen jasau Qazaqtan basqa kimniñ qolınan kelip körgen?

Atalarımız negizgi uaqıt mezgilin osı şañıraqtan säulesi tüsip twratın Kün arqılı belgilegen jäne bükil aspan denelerine adamzat jaratılısınıñ bastapqı damu kezeñine say «avtorlıq qwqıqtarımen» ataular bergen.

Sol «Kün» jäne üstimizden eşqaşan ötpey alma kezek auısıp twratın Kün men Tün mezgilderi atauına kelsek, Kün – Qu jäne Ün, al Tün – Tu jäne Ün  degen eki birikken sözden twradı.

Tolıq mağınası, «Qu» degenimiz bir degen sandıq ataudı iemdengen Aday Atanıñ ülken wlı Qu Aday äke (Qwdayke) bolsa, «Ün» degenimiz Adaydıñ kenje nemeresi, yağni onınşı buın wrpağı Mwñal bolıp tabıladı. Al, «T» dıbıs-tañbası tolıp, tolısqan Ata wrpaqtarı, yağni rular degen söz. Bwlar qazirgi tañdağı «genderlik sayasattıñ» salqınımen ru (ata) jaylı jağımsız söz aytıp, keleke, külkige aynaldırıp, tarih sahnasınan ketiruge qanşa tırısqandarımen olarınan tük şıqpaydı. Kün batıp, tün kelgenimen, tünde ötip qaytadan Kün şığadı. Adam Atanıñ qaraşañırağı Qazaqtıñ üş arısı, Qazaqtıñ qaraşañırağı Alşın - Adaydıñ eki wlı men segiz nemeresi däl qazir osı tünniñ mezgilinde twr. Biraq, erteñ Kün qayta şığadı. Kün qağanatı älemge qayta nwrın şaşatın boladı. Mwnı özgertu Bir Alladan bolmasa, Adam balasınıñ qolınan kelmeydi.

Kün men tünniñ şejire-tarihın tolığıraq tarqatar bolsaq,  Kişi Jüz ruları atı aytıp twrğanday, Qazaqtıñ üş wlınıñ eñ kişisi, yağni Qazaq atamızdıñ qaraşañırağınıñ iesi. Eki ağasınıñ (Wlı jüz ben Orta Jüzdiñ) kenje inisi. Olar Bekarıs dep ataldı. Al, Kişi Jüz-Bekarıstıñ, sonımen qatar bükil qazaqtıñ  qaraşañırağı On eki ata Baywlı, On eki ata Baywlınıñ qaraşañırağı Aday, Adaydıñ qaraşañırağı Mwñal bolıp tabıladı (älemge äygili Şıñğıs qağannıñ ruı osı).  Atasınıñ bar bilgenin jäne onıñ wrpaqtarına arnağan amanatın tek qana kenje wl alıp qaladı emes pe?! Atam Qazaqtıñ Ata saltınıñ, dästüriniñ, ädet-ğwrıptarınıñ, tili men dininiñ, bükil şejire dereginiñ Mañğıstaulıq Adaylarda tolıqtay saqtaluınıñ sırı osı.

«Aday şejiresi» boyınşa Adaydıñ eki balası bar. Ülkeni Qu Aday äke (Qwdayke, yağni Adam), kişisi Kelimberdi (Man). Qwdaykeden eki bala, ülkeni Täzike (Äz äke «T (Ata)» men tolısıp Täz atanıp twr), kişisi Qosay. Kelimberdiden altı bala, ülkeni Qwnanorıs, Aqpan, Balıqşı, Bwzau, Tobış, kenjesi Mwñal. Barlığı eki bala, segiz nemere, yağni on buın wrpaq. Äygili Nwrım jıraudıñ:

«Adam – Safi balası,

Bir terekten san bwtaq,

Düniege kelgen san bolıp

Buın-buın taqtalı» dep jırlaytını osıdan («Bes ğasır jırlaydı» Almatı.1989.129 b). Atamız sandardıñ atauı Adam Atadan bastalatın buın-buın wrpaqtarğa baylanıstı düniege kelgenin aytıp otır.

Adam atanıñ qaraşañırağı Adaydıñ kenje nemeresi Mwñaldıñ söz tübiri «wñ, (wn (avtorlıq qwqıq saqtalıp twr), ün (auızdan şıqqan dıbıs, söz)» bolıp twr. Özderiñiz körip otırğanday, «biday» men «nannıñ» avtorlıq qwqığı Bi Adaylar men Mandarda jatsa, «wn» men «mwnaydıñ» avtorlıq qwqığı Mwñaldarda jatır. Aspandağı künniñ tübiri «ün» bolatını da osıdan. Demek, Kün – Qu (Qwdayke) jäne Ün (Mwñal) degen eki birikken sözden twradı.

Kün qağanatınıñ bastauı osılar. Kün, Gün, Ğwn, Günnu, Ğwnnu, Hun, Hunnu bäri sinonim.

Al, mwñaldıñ monğol atanıp jürgenine kelsek, monğoldıñ söz tübiri «on». Mwñaldar Adam atanıñ onınşı buın wrpağı bolğandıqtan ğana monğol dep atalıp, bwl wğım bükil älem elderimen tolıqtay moyındaldı. Älem tarihındağı segiz oğız, toğız oğız, on oğız, segiz oq, toğız oq, on oq attı el atauların eske alıñız. Oğız – Oq (oğlan), yağni Qazaqtan enşi alıp bölek şıqqan wl men qız degen söz.

Sadaqtıñ «jebesi» ärqaşanda qoramsaqta saqtalıp, sadaqpen birge jüredi. Al, «jebe» adırnadan atılıp ajırağanda oqqa aynaladı. Qazaq balasınıñ jebe tidi demey, oq tidi deytinderiniñ sırı osı.

Eñ joğarğı sana (sanaudıñ) iesi Wlı Jaratuşı-Alla, Alladan keyingisi Adam. Allanıñ qalauımen Adam ata wrpaqtarı sandıq jüyeni meñgerdi. Biz qoldanıp jürgen sandardıñ bäri osı sandardı oylap tauıp, düniege äkelgen wlı atalarımızdıñ esimi. Sandıq jüye olardıñ düniege kelu ret sanın beredi. Sol üşinde keyde bizder, sannıñ ornına 1-a, 2-ä, 3-b, 4-g, 5-ğ, 6-d, 7-e, 8-j, 9-z, 10-i t.t. degen dıbıstıq tañbaların da qoldanamız.

1 sanı (birinşi buın) Aday Atanıñ eki balası Qwdayke men Kelimberdiniñ sandıq atauı.

2 sanı (ekinşi buın) – Aday Atanıñ birinşi nemeresi Täzike (Äz, Täz, Täj äke, bügingi atauı Qazaq), söz tübiri Äz äulie atamız ben Äjemizdiñ esimi. Taz, Täz, Qaz sinonim. Sonda Qazaqtıñ handarı men qağandarı bas kiimderin «Täj», dep atap äjemizdiñ özi tügili esiminde bastarına köterip bas kiim etip kiip jürgen bolıp twr. Anağa degen qwrmettiñ eñ biik şıñı osı bolsa kerek-ti.

Adamzattıñ 70 000 jılğı ğwmırında (şejire osılay deydi) Anağa degen qwrmettiñ bwdan asqan ozıq ülgisin bütkil jer betinde olardan asıp eşkim körsete alğan emes, körsete de almaydı.

3 sanı (üşinşi buın) – Aday atanıñ ekinşi nemeresi Qosay, bwl Nwq payğambardıñ atasınıñ (ruınıñ) esimi. Nwq payğambar zamanındağı topan suğa ketetin «köş» osı eki buın, yağni Qwdaykeniñ eki wlınıñ eli. El auzındağı «suğa ketetin Qwdayke eli köşiniñ» negizgi sırı osı. El auzı Ata şejirege qatıstı eşqaşan jalğan söylegen emes. Söylem soñına qoyılatın «qos nükteniñ de» sırı osı. Qos nükte – Qosay Nwq Ata degen söz.

Tört amaldıñ birinşisi «qosu amalında» osı Qosay atalarımızdıñ «avtorlıq qwqığı» saqtalıp twr.

4 sanı (törtinşi buın) – Qwnanorıs (Rısqwl), bwl Nwq payğambardan taraytın qauım, Şejiredegi Adaydıñ kişi wlı Kelimberdiniñ birinşi balası, yağni Adaydıñ 4-şi buın wrpağı. Qazirgi özderin Şıñğıs hannıñ wrpağımız dep, Şıñğıs hanğa talasıp jürgen Törelerdiñ tegi osı. Töre men törttiñ bir tübirden (bir Atadan) bolatını osıdan. Olardıñ «tör iesi» dep atalatını da osıdan. Törelerdiñ arğı tegi Adaydıñ törtinşi buın wrpağınan tarap twr. Osı törttiñ işine aldıñğı üş buın wrpaq tügel kiredi.

5 sanı (besinşi buın) – Aqpan. Ağa men aqiqatqa tübir, yağni aqiqatqa Ata bolğan osı Aqpandar, yağni Saqtar. Saqtıñ tübiri Aq bolatını osıdan. Bügingi balalardıñ bilimine bağa bergendegi bir öte jaman, eki jaman, üş qanağattanarlıq, tört jaqsı, bes öte jaqsı dep bağa beriletininiñ sırı osı. Ağa men Aqiqatqa bes degen bağa berilip otır. «Su aqpaytın ba edi sağadan, söz bastalmaytın ba edi ağadan» degen maqaldıñ da sırı osı.

6 sanı (altınşı buın) – Balıqşı (Şıbıntay, Qıpşaq). Bizdiñ Al, Alği, Alan, Alaş, Alaşa, altı Alaş, Altay degen wğımdarımızdıñ bäri osınıñ işinde. Ejelgi qazaqtar wranğa şığarğan, qazaqqa wran bolğan Alaş batırdıñ eli osı. Qazirgi keybir «bilgişter» aytıp ta, jazıp ta jürgendey, Qazaq Alaştıñ balası emes, Alaş Qazaqtıñ balası bolıp tabıladı.

Altı sanı erekşe san. Altınıñ basqa sandardan özgeşeligi onıñ özine tän erekşe qasieti bar. Ol özi bölinetin sandardıñ qosındısı men köbeytindisinen twradı. 6 sanı 1-ge, 2-ge, 3-ke bölinedi. Olardı qosıp nemese köbeytsek qaytadan altı sanı şığadı (1+2+3=1*2*3). Mwnday qasiet basqa eşbir sanda qaytalanbaydı. Altı sanı – jetistiktiñ, erkindiktiñ belgisi. Osı erkindik pen jetistik on eselenip alpısqa jetkende, kim-kimniñde pısın basqanına qanday dau bar?

Tört amaldıñ ekinşisi «Alu amalında» Alaş (Balıqşı) Atalarımızdıñ «avtorlıq qwqığı» saqtalıp twr.

7 sanı (jetinşi buın) – Bwzau. Bwzaudıñ eki balası bar, ülkeni Aytumıs, kişisi Jemeney. Qazaqtıñ tuıstığı bölinbeytin, qız alıspaytın jeti atalıq jüye, qasietti jeti sanınıñ avtorı osılar. Jeti sanınıñ Jemeneymen, Adaydıñ tañbası Jebemen tübirles (atalas) bolatını osıdan. Osı qasietti jeti sanı Torı atta (Tauratta) 500 ret aytıladı.

8 sanı (segizinşi buın) – Semit, yağni qazirgi Evrey men Arabtardıñ ataları, jeti sanın iemdengen Jemeneyden bölinip şığadı. Segizdiñ tübiri egiz. Demek, «segiz kimmen egiz?» degen swraq öz-özinen tuındap twr. Ärine segiz toğızben egiz bola almaydı. Sebebi toğınşı wrpaq, segizden bir buın keyin twr.

Mına körşi orıstar jetini sem', segizdi vosem' dep atap, özderin biz jeti - Jemeneymen egiz emespiz, biz jetinşi buın Jemeneydiñ işinen şıqtıq, biz Jemeneydiñ balasımız dep otır.

Adamzattıñ tuıstıqtarınıñ bölinui osı segizden bastaladı. Mısalı, älemdik kez-kelgen sayıstarda, jarısqa jeti el qatıssa, ol sayıs halıqaralıq sayıs dep atalmaydı. Halıqaralıq sayıs dep, qatısuşılar sanı segizden assa ğana sanalatınınıñ sırı osı. Adamzattıñ jikke bölinui osı Semitterden bastaladı. Jikke bölinu degendi şığarğandar da osılar. Bügingi auızdarın aşsa rudı (Qazaqtıñ Atasın)  jamandap kelemej, külki, mazaq etip, Qazaqtıñ bir atadan (bir rudan) tarağan bügingi wrpaqtarınıñ arasına jik salıp, özderi jasağan barlıq ılas, bılapat  bäleleriniñ bärin Qazaqtıñ rulıq (atalıq) jüyesine jauıp, özderi «sudan taza, sütten aq» bolıp jürgender, jeñildetip aytqanda, qazaqqa dos emester. Demek, qazaq balasına Aq pen Qaranı, yağni Aqiqat pen jalğandı ajıratıp, Allanıñ Haq jolına bet bwratın kez keldi. Bwl mäseleni bügin şeşpesek, keyin keş boladı.

Tört amaldıñ üşinşisi «Bölu amalında» osı segiz sanı atauın iemdenip «bölinuşi» Atalarımızdıñ «avtorlıq qwqığı» saqtalıp twr.

9 sanı (toğızınşı buın) – Tobış. Söz tübiri «ob, (ov)». Bügingi Resey jerinde qalğan Batıs Sibirdi boylay ağatın  Ob  su basseyini men Ob özeni wlan ğayır aymaqtı boylay ağadı. Osı özenge jan-jağınan qosılatın özender küni büginde de Tom, Tobıl, Taz, Qazım, Nazım, Qiya, Ertis, Kete, Şılım dep ataladı. Osı özenniñ jağasında Mañğıstaudağı Şerqala tauımen attas, Şerqala attı qala bar. Demek, Bizdiñ Atalarımız osı özen boyın jaylap, osı wlan-ğayır aymaqqa özderiniñ esimderin mäñgi ölmestey etip jazıp qaldırğan.

Sonda bügingi orıstardıñ öz tekterine qosıp jürgen «ov, (ob), ova (oba)» degenderi olardıñ öz tekterin osı Tobış atamızdıñ atınan alatının bildirgeni. Bwl tarihi derektermen de tolıqtay säykes keledi. Sebebi, olardıñ qazaq halqınan bölinip, bölek otau tigui älemdik arenada Tobıştardıñ biligi kezeñinde boldı. Orıstardıñ öz tekterine qosıp jürgen «ovı» osını moyındağandıq. Olardıñ öz tekterin Ivanov, Petrov, Sidorov dep jazıp jürgenderiniñ sırı osı.

Qazaqtarğa «ov, ova» - lardı Ata-tegimizge qosıp jazuğa bolmaydı. Bwl Atasın nemere, şöbere, şöpşegine bala etip qoyğanmen birdey, yağni özimizdiñ toğızınşı buın wrpağımızğa bala bolıp şığamız. Bizdiñ bwl isimiz «Tegin bilmeytin teksizdiñ» äreketi bolmaq. Bizge Äke degen sözdiñ ornına «iç»-ti de (Robinoviç, Isakeviç) qoldanuğa müldem bolmaydı. Bwlay jasau, Bizdiñ öz tuğan äkemizdi Äke dep öz atımen aytuğa jigerimiz jetpey, evrey tilinde, evreyşe äke dep söyleu bolıp tabıladı.

Toğız sanı tolıp, tolısu degendi bildiredi.

Tört amaldıñ törtinşisi «Köbeytu amalında» Tobış Atalarımızdıñ «avtorlıq qwqığı» saqtalıp twr.

10 sanı – Mwñal (monğol). Özderiñiz körip otırğanday, 5 sanı (5 degen bağa) Aqiqatqa berilgen, arı qaray altı men Balıqşı, jeti men Jemeney, segiz ben Semit, toğız ben Tobış, on men Monğol (Mwñal) bir tübirden, yağni bir atadan bolıp twr.

Adaydıñ qaraşañırağı Mwñalda, sondıqtan olar «Mwñal oşaq» dep te ataladı.

Qazaqtıñ Kün degen wğımı atauınıñ şığu tegi osı on buın atalarımızdıñ esimi.

Osı onğa deyingi sandardıñ atauın bütkil jer betinde künine birneşe ret auzına almaytın (sanamaytın) adam joq. Trillionğa deyingi barlıq sandar atauı da, tek qana osı on sandı qaytalau arqılı jasaladı. Osı on buın Atalarımızdıñ Wlı Jaratuşı – Allanıñ bergen sanasınıñ arqasında sandıq jüyeni meñgerui, adam balasınıñ sanası, yağni aqılı men biliminiñ eñ biik şıñı bolıp bügingi künge deyin saqtalıp qalıp otır.

Mine Biz osılayşa, jerimizge jarığı men jıluın beretin KÜN degen wğımımızdıñ qalay düniege kelgenin jäne olardıñ «avtorın» anıqtap aldıq.

Endi JERGE auısayıq. Jerdiñ söz tübiri (öz tübi, öz atası) Er (Er-azamat). Al, erdiñ aldında twrğan «J» tañbası, aldıñğı jeti buın wrpaq degendi bildiredi. Jeti eñ qasietti sandar qatarına jatadı. Sebebi, eñ aldıñğı jeti buın wrpaqtıñ tuıstığı bölinbegen. Qazaqtıñ jeti Atağa deyin qız alıspaytını osıdan. Bölinu segiz-semitterden bastalğan.

Kün – Kün jüyesindegi ortalıq dene bolıp sanaladı, Kün jüyesine kiretin barlıq 9 ülken planeta, (işinde jerde bar) Kündi aynala, döñgelek derlik orbita boyımen, bir bağıtta qozğaladı.

Jer öz osinde jäne kündi aynaladı. Al, adam ömirinde, bükil Er-azamat, eñ alğaşqı on buın wrpaqtı aynaladı. Sebebi, bükil adam balası sol on buın Atalarımızdan tarağan.

Ejelgi Atalarımız jerdiñ öz osin bir täulikte bir ret jäne Kündi bir jılda 360 ret aynalatının eseptep şığarıp, artıq qalğan 5 kündi «bes qonaq» dep atağan.  «Bes qonaq» jaylı derekter Mañğıstaulıq «Avesta da» aytıladı.

Al, qazirgi ğılım jerdiñ kündi aynaluın ärtürli etip belgilep qoyğan. Ol, aqpan ayınıñ soñğı künderi qalğan aylardağı siyaqtı 30 men 31-nen emes, är türli 28-29 bolıp  bitetini.

Jıl 12 ay. Sol 12 aydıñ jeteui 31 kün, törteui 30, bir ayı 28 keyde 29 kün. Sonda 7 ayda jer öziniñ osin 31 ret, 4 ayda 30 ret, al aqpanda 28 nemese 29 ret aynalıp, jer Kündi keybir aylarda tezirek, keybir aylarda bayaulau aynaluı mümkin be?

Demek, qay patşa kelip qanday küntizbe engizse de, Allanıñ bergen jaratılıs zañınan asa almaq emes. Qwran Kärimde "Täube" süresiniñ 36 ayatında "Rasında Alla kökter men jerdi jaratqalı wlıq Allanıñ kitabındağı aylar sanı - on eki" delingen.

Ejelgi qazaqtarda jıldı on eki ayğa bölip, jıl basın Naurız dep atağan. Mañğıstaulıqtar  14-şi naurızdı - Wlıstıñ Wlı küni, Amal merekesi, jıl bası dep, este joq eski zamandardan beri toylap keledi.  Mine osı 14 küni jaña ay tuadı. Demek, jaña jıl jaña aydıñ tuuımen bastaladı. Eş auıtqu joq. Allanıñ jaratuına say tabiği üylesimdilik.

Ay – Aday atamızdıñ ekinşi buınında twr. Demek, Ay – Anañ. Äyeldiñ söz tübiri Äy (Ay). Äyel (Ay men El) «Äy, el bolayıq!». Äyel erdiñ serigi, Ay jerdiñ serigi. Aspanda Ay jerdi aynaladı, jerde äyel erdi aynaladı. «Ä» - äke men äyel degen mağına beredi. Osı «Ä» bolmasa, bwl sözder bwl düniede bolmağan bolar edi.

Wlı Atalarımız Allatağalanıñ  on segiz mıñ ğalamdı jaratu sırın elden bwrın tanıp, solardıñ bärine öz attarın qoyğan jäne sol jaratılıspen birge bite-qaynasıp, birlikte ğwmır keşken bolıp twr.

Bükil älem elderiniñ barlığı Wlı Jaratuşı –Allanıñ alğaşqı jaratqan sanalı tirşilik iesin (maymıldı Ata dep moyındap jürgenderdi esepke almağan da)  «Adam» jäne «Man», al eñ alğaşqı eldi (memleketti) Qazaq dep atağan. Osılardıñ üşeui de Manqıstauda düniege kelgen. Adam atanıñ atın Aday wstap otırsa, Mandardıñ atın Manqıstau wstap otır. Al bügingi künge Qazaq degen atpen jetken wlı eldiñ tüp atası Az (Äz) äulieniñ de molası osı Mañğıstauda. Sondıqtan da ol 360 äulieli kieli Mañğıstau dep ataladı. Bizdiñ sözdik qorımızdağı «Ol Äz äulie ğoy!»,  «Ol ne sonşama, Äz äulie me?», «Tastaşı äri Äz äulie qılmay», «Ol Äz äulie emes qoy» deytinderimizdiñ sırı osı. Äz äulie Mañğıstaulıq 360 äulieniñ bas äuliesi, yağni eñ birinşisi, eñ wlısı, eñ ardaqtısı bolıp sanaladı. Qazaq eli atauınıñ tübiri Az (Äz) bolatını osıdan.

360 jäne odan arğı basqa da sandardıñ ne mağına beretinin mına jerden oqi alamız: «Sandardıñ atauı jäne latın älippesi qaydan şıqtı?»  http://abai.kz/post/51832).

Sanası, yağni aqılı men bilimi jetetin jandarğa sandarda tura adamdardıñ sözben aytıp twrğanınday bolıp şejire-tarihtan şınayı sır şertedi. Mısalı,

360 gradustı 2-ge bölsek = 180 gradus,

3-ke bölsek = 120,

4-ke bölsek = 90,

5-ke bölsek = 72,

6-ğa bölsek = 60,

7-ge bölsek = 51,4

8-ge bölsek = 45,

9-ğa bölsek = 40,

10-ğa bölsek = 36. Özderiñiz körip otırğanday, 7 qaldıqqa, 8 sanı taq sanğa bölinip, al qalğan sandardıñ bäri jwp sandı qwrap, jwptarınan (jwbaylarınan)  ayrılmay twr. Bölinuşilerdiñ sopılıq ilimdi qattı jek köretinderiniñ sırı osı. Bwl sandardı sözge audarsaq, tuıstığı da, jwbı da bölinbeytin qasietti 7 sanın bölinuşi 8-dikter jwptarınan ayırıp (jetim-jesirge aynaldırıp), özderi de jalğız qalıp otır. Sopılıq ilimniñ «Adamdı aldağanıñmen Allanı alday almaysıñ» deytinderi osıdan.

Osı aytılğandardan şığatın qorıtındı, 360 degenimizdegi 360 sanınıñ ärqaysısı bir-bir adam jäne sonımen qatar Wlı Jaratuşı Allanıñ adam balasın jaratqalı bergi buın-buın qauımdarı bolıp tabıladı. Olar Qazaqtıñ üş Arısı, yağni üş Jüzi jäne osı bizdiñ Qazaqtan tarağan, yağni Qazaqtıñ wranğa şığarğan Alaş batırı, solardan tarağan Altı Alaşı. Altı Alaş tolıp, tolısqan da Alpıs degen san atauına ie boladı. Kezinde Qazaqtıñ jäne odan tarağan altı Alaştıñ auzı bir bolğan kezderindegi kim-kimniñ de pısın basqanına qanday dau bar?

Altı sanı (alğaşqı Ad qauımı), 60 (şejiredegi Alaştıñ, altı Alaştıñ, jiıntıq atauı Adaydıñ altınşı buın wrpağı Balıqşılardıñ sandıq atauı. Balıqşı atalarımızdıñ 60 sanın auızdarınan tastamay asa qasterleytinderiniñ sırı osı. Mısalı, Balıqşı Baluaniyaz batırdıñ Türikpenniñ 300 alamanı Aday elin şapqanda, alpıs kisi bolıp attanıp, jaudı jeñip, jesir ayıradı. Ol jaylı Qalniyaz jıraudıñ «Baluaniyaz batır» attı dastanı bar), 66 (alğaşqı on eselengen 60 künge qosılğan, altı buın wrpaq), 666 (3*6=18 ğalamımız mine osı jerden şığadı), 6666 (Bükil älem ejelde birtwtas Qazaq degen jalğız ğana qağanattı qwrağan. Sol kezeñde solar bükil jer şarınıñ är jerine qazirgi Egipettegi siyaqtı alıp piramidalar şoğırın salğan. Sol piramidalar şoğırınıñ arası artıq ta emes, kem de emes tura 6666 km qwraydı. Qasietti Qwran Kärimniñ 114 süre men 6666 ayattan twratınınıñ sırı osı. Osılardıñ üstine Künniñ qattı qızğan, betki temperaturası – 6000S ekenin qosıp qoysañız tipten jañılıspaysız.

Älem halıqtarı küni büginde de joğarıda aytqanımday, Mañğıstaudı «360 äulieli kieli Manqıstau» dep ataydı. Biz osı söz tirkesterinen jer betindegi barlıq 360 äulielerdiñ, yağni Qazaq Atamızdan enşi alıp, bölinip şığıp, otau tigip, el bolğan 360 äulettiñ iesi de, kiesi de wlanğayır Qazaq dalasınıñ käri şañırağı Mañğıstau ekenin köremiz.

Mañğıstaudıñ 360 äulieleriniñ şınayı tarihı mine osılay oqıladı.

Mwhambetkärim Qojırbaywlı 

Mañğıstau

Abai.kz

16 pikir